Skip to main content

Full text of "Scriptorum contra Donatistas pars III (CSEL 53)"

See other formats


J&jfc 



i 



t 



M 



* 7., 



33& 1 " 



4 l 



L 



^;^$fc^ * 1 





CORPVS 

SCRIPTORVM ECCLESIASTICORVM 
LATINORVM 

EDITVM CONSILIO ET IMPENSIS 
ACADEMIAE LITTERARVM CAESAREAE 
VINDOBONENSIS 

VOL. LHI. 

V 

SANCTI AVRELI AVGVSTINI 

OPERA (SECT. VII PARS III). . 
SCRIPTORVM CONTRA DONATISTAS PARS III: 

LIBER DE VNICO BAPTISMO, BREVICVLVS COLLATIONIS CVM 
DONATISTIS, CONTRA PARTEM DONATI POST GESTA, SERMO 
AD CAESARIENSIS ECCLESIAE PLEBEM, GESTA CVM EMERITO, 
CONTRA GAVDENTIVM LIBRI II, APPENDLX, INDICES. 

BEOEHSTIT 

M. PETSCHENIG 

VINDOBONAE 
F. TEMPSKY 




LIPSIAE 
G. FREYTAG (o.h.b.h.) 



MDCCCCX. 



SANCTI 
AVRELI AVGVSTINI 

SCRIPTA CONTRA DONATISTAS 



PARS III: 

LIBER DE VNICO BAPTISMO, BREVICVLVS COLLATIONIS CVM 
DONATISTIS, CONTRA PARTEM DONATI POST GESTA, SEBMO 
AD CAESABIENSIS ECCLESIAE PLEBEM, GESTA CVM EMERITO 
DONATISTAKVM EPISCOPO, CONTRA GAVDENTIVM DONATISTA- 
RVM EPISCOPVM LIBRI II, APPENDIX, INDICES. 



RECENSVIT 



M. PETSCHENIG 



VINDOBONAE 
F. TEMPSKY 




LIPSIAE 

G. FBEYTAG (o.x.b.h.) 



mdccccx. 



Typia expreuit Badolphai H. Robrer, Braaae 



PRAEFATIO. 

Grandi opere contra Cresconium confecto Augustino nulla 
iam occasio oblata esse uidetur, ut causam catliolicam aduer- 
8U8 Donatistas haereticos pleniore et uberiore disputatione 
defenderet. itaque sex scripta quae sequuntur omnia quidem 
mmora sunt, sed ad historiam Donatistarum cognoscendam 

admodum necessaria. 

vn. 

Primum adhuc semel cum Petiliano egit libro D e u n i c o De unico 
baptismo, quo ea, quae ille libello quodam sub eodem ba P tl8mo 
titulo edito de uero Donatistarum baptismo probasse sibi 
uisus est, refelluntur atque calumniae Miltiadi episcopo Komano 
et aliis illatae diluuntur. hoc opusculum circa annum 410 
scriptum putant; certe compositum est ante collationem Car- 
thaginiensem (cf. infra sub VIII). 

Inter multos libros manu scriptos qui supersunt praeter codices 
uetustiores etiam tres saec. XII adhibui. praestantissimus est 

1. Aurelianensis 163 saec. XI, contulit H. Lebfegue. o 
praescribitur fol. 485: Item anr. augustini contra eundem 
petilianum de unieo baptismo. hic liber aliquot lacunas, quae 
in reliquis omnibus apparent, non habet et etiam scripturae 
bonitate multis locis excellit. contra lacunae codicis 0 per 
homoeoteleuton ortae, quae fortasse iam in eius archetypo ex- 
stabant, ab altera familia explentur. ad eam pertinent reliqui 
quibus usus sum. 

2. Sangallensis 171 saec X;_cf. uol. LI, pag. XVI. prae- $ 
scribitur pag. 333 minio: INCIPT. LIBER DE UNICO 
BABTISMO FELICITER. contuli ipse. 



203529 



VI 



Praefatio 



T 3. ParisieD8i8 12213 saec. X, olim 'Sti Germani a Pratis', 
antea 'Ex libris Corbeiensis abbatiae'. codei inscriptus ut 8 
etiam libros De baptismo paruulorum et De spiritu et littera 
continet. contuli ipse. 

U 4. Salisburgensis S. Petri a. VIII. 29 saec. VIIII, 
inscriptus ut ST, eadem scripta continet quae T. contulit 
H. Hackel. 

V 5. Lugdunensis 603 saec. VIIII (cf. uol. LI, pag. XV) 
inscriptus est ut STU. contulit L. Sternbach. 

p 6. Parisiensis 17396 saec. XII. fol. 135 r minio: aurelii 
augustini doctoris de unico baptismo liber ineipit. contuli ipse. 

2 7. Parisiensis 14536 saec. XII, olim 'S. Uictoris 856,' 
inscriptus ut p. contuli ipse. 

r 8. Parisiensis 16726 saec. XII (cf. uol. LII, pag. 2 et 
324), binis columnis exaratus. fol. 97": Incip lib aurelii aug' 
epi de nnico bapti.smo. contra petilianum ad constantium 
(sic). contuli ipse. 

Ex eis codicibus, quos conferre supersedi, solus saeculum 
duodecimum superat Parisiensis 12211 saec. XI, olim S. Ger- 
mani a Pratis (cf. T). hunc alterius familiae esse S. Reiter, 
qui aliquot locos exscripsit, per litteras me docuit. praeterea 
exstant: Saresberensis 64, Abrincensis 83, Trecensis 69, Dua- 
censis (Douai) 276, Gratianopolitanus 202, Uindobonensis 838, 
Berolinensis Philippicus 1992, omnes saec. XH, Parisiensis 
16855, Cantabrigiensis 1275, Herefordensis bybl. cathedr. P. 
2. 14, Durhamensis bybl. cathedr. B. 3. 5, Londiniensis 
(Lambeth Palace) 88, omne8 saec. Xni, Parisiensis bybl. 
Mazarini 638, Durhamensis bybl. cathedr. B. 2. 20, Cantabri- 
giensis (colleg. corp. Christi) 344, omnea saec. XIIII. 

VIII. 

lireuiculus Anno 411 mense hmio iussu Honorii imper&toris Carthagine 
collatiom* j n t er episcopos catholicos et Donatistas collatio trium dierum 
Donatistis habita est, ut tandem aliquando unitas inter partes fieret. 

cuius collationis gesta cum tam prolixa essent, ut, quod ac- 



Praefatio 



VII 



tum erat, non facile legeretur, Augustinus ea in breuiculum l ) 
redegit, numeris singularum partium gestorum additis. hoc 
opusculum eitremo anno 411 scriptum esse ueri simile est. 

Codicis manu scripti post Amerbachium nec uola nec 
uestigium usquam apparuit. cum editionis Amerbachianae 
exemplar mihi praesto non fuerit, textum uulgatum cum edi- 
tione Frobeniana (Basileae 1569) contnli, in qua nonnullos / 
locos uerius scriptos inueni quam apud Maurinos se habent. 
ceterum is codex, e quo editio princeps manauit, neque recens 
neque malus fuisse uidetur, quod inter alia scripturis Brixa 
et AmiUinus (pro Anullinus; falsum enim Anulinns) et Ab- 
tugnensis uel Aptuginensis probatur. 

VIIII. 

Cum episcopi Donatistae in collatione uicti, nondum tamen Contra par- 
conuicti calumniari scriptis suis non desisterent et in primis p"' s /^" f a a '' 
iudicem Marcellinum a catholicis pecunia corruptum fuisse 
contenderent, Augustinus libello satis prolixo paulo post col-- 
lationem composito, cui in codicibus praeter unum recentiorem 
inscribitur Contra partem Donati post gesta 2 ), laicos 
Donatistaa monet, ne diutius a suis seducantur, et episcopos 
eomm in collatione omnia documenta et testimonia scriptu- 
rarum contra se ipsos et pro catholicis protulisse demon- 
strat. 

Quinque codices quibus usus sum omnes Gallici sunt, ab codices 
eodem exemplari uetere hic illic lacunoso et uitioso oriundi. 
id minimum saeculo sexto scriptum fnisse demonstrat 

1. cod. Parisiensis 13367 saec. VI scriptura semiunciali A 

«) Cf. epist. 139, 8. 185, 6. 

-) Retinui hanc titulum contra uulgatnm: Ad Donatistas post colla- 
tionem, quoniam quae Betract. II 66 leguntur non satis inter ee consen- 
tiunt. uerba AugD6tini sunt: Librum scripsi ad ipsos Donatistas post 
conlationem (cf. praescript, cod. c infra), in titulo capitis uero habes: 
Post conlationem contra Donalistas liber. accedit, quod in hac re et 
auctoritas codicis A saec. VI et consensus omnium contra unum recentis- 
timuni maximi momenti est. 



Praef ati o 



exaratus, foliorum 241, olim 'Liber S. Petri Corbeiensis,' post 
'Sti Germani a Pratis N. 762'. continet eadem Augustini 
opuscula 'quae B (cf. infra). fol. 78 r : INC. LIB) BEATI 
AUG. CONTRA PARTEM DONS POST GESTA. codex 
maximam partem a manu prima, rarius a recentiore saec. VIIII 
correctus est. Maurini eo tam neglegenter usi sunt, ut ne 
transpositiones uocabulorum quidem a prima manu factas re- 
spicerent. contuli ipse. 
B 2. Bernensis 162 saec. X, foliorum 103, inscriptus est 
ut A. fol. 1' supra a manu recenti: 'Ex libb. Petri Danielis 
Aurelij 1584,' tum a manu prima minio: In hoc codice con- 
tinentur augustini epi libri. VI. De opere monachorum liber 
unus. De fide et operibus liber unus. Contra donatistas liber 
nnus. De bono nirginitatis liber nnus. De bono couiugali 
liber nnus. De bono niduitatis liber unns. De simlmlo sermo 
unus. De oratione dominica sermo unus. librum neglegenter 
exaratum et passim a manu 1 et 2 correctum ipse contuli. 

C 3. Abrincensis 35 saec. VIIII— X, Maurinoram Michae- 
linus, inscriptus ut A. fortasse paulo integrior est quam B, 
sed ex eodem fonte fluxit. hunc non fuisse A, sed alium 
quendam codicem plane similem et fortasse contemporaneum, 
scripturae discrepantia probat. contulit E. Kalinka. 

4. Parisiensis 12206 saec. XII (Delislio auctore), folio- 
rum 71, antea 'Sti Germani a Pratis n. 765, olim 864.' par- 
tim madore corruptus est. fol. 1 a manu recenti: Hic ha- 
bentur libri S. Auguslini de praedestiiuttione diuina, cpistolac 
dnae ad Sextum presbytemm, de bono seu jwofcssione vidui- 
tatis, quaestiones Orosii de malo, contra pariem Donati post 
gesta seu collationem, adnotationes in Iob. omissus est in hoc 
indice Sermo beati Augustini epi de eo quod nichil sit gloria 
mvndi, qui foliis 53—56 exstat. fol. 36 minio: AURELII 
AUGUSTINI EGREGII DOCTORIS LIBER INCIPIT 
CONTRA PARTEM DONATI POST GESTA (supra GESTA 
a nianu recentissima scriptum est: collaTcem). h cum Bm2 et 
cum codice Maurinorum Beccensi consentit. contulitH. Lebegue. 



Praefatio 



IX 



5. U alentianensis 158 saec. XII. fol. 1" (uariis colori- c 
bus): IX HOC UOLUMBJE. CONTINEXTUR. SCT. AU- 
GUSTINI. CONTRA FAUSTU. MANICHEU. TRIGINTA. 
TRES. DISPUTATIONES. CONTRA ADIMANTU. MANI- 
CHEI DISCIPtM. LIB. I. AD DONATISTAS. LIB. I. 
LOCUTIONU. LIBRI. VII. LIBER. SCI. AMANDI. 
ELNONENSIS. COENOBII. fol. 157: INCIPIT. LIBER. 
SCI. AUG. AD. DONASTISTAS. (sic). contulit H. Lebegue. 

Praeter hos solus hodie exstare uidetur cod. Herefordensis 
bybl. cathedr. 0. 2. 6 saec. XIII ineuntis. 

Codices in familias Ac et BCb diuiduntur, quarum prior 
omnino melior est. ego rem criticam sic egi, ut A ducem 
sequerer, ubi mendosus est inter ceteros diiudicarem, in locis 
quibus nullus sufficit meo iudicio libere uterer. quamquam 
uereor ne non omnia menda remouerim, cum, quo saepius li- 
bellum retractaui, eo plura deprehenderim. 



X. XI. 

Anno 418 a. d. XII Kal. Octobres Emeritus, Donatistarum Sermo ad 
Caesariensis episcopus, qui in concilio Bagaiensi sententiam ^°^ s 
contra Maximianistas dictauerat et cum aliis sex causam Do- bem. Gesta 
natistarum in collatione Carthaginiensi defenderat, 
Caesaream uenit, ubi forte Augustinus cum catholicis episcopis 
prouinciae Caesariensis aderat. qui Emerito praesente plebem 
Caesariensem in ecclesia adlocutus omnibus uiribus id efficere 
conatus est, ut ille catholicus fieret. quod nec tum conse- 
cutus est nec cum uno die interiecto in exedra cum coepi- 
scopis suis contra eum uix hiscere ausum ageret. ille autem 
intellegens causam Donatistarum Caesareae desperatam esse 
non multo post ab urbe discessit. 1 ) 

Ad haec opuscula Maurinis liber manu scriptus praesto non 
fuit. unus, quem ipse indagaui, Gratianopolitanus 152 r 
saec. XIII, et recentissimus est et fructus exigui. contulit 



i) Cf. Gaud. I 32, 41, pag. 241, 7-10. 



X 



Praefatio 



I. Wrobel. fol. 124' minio: Incipit retractatio bl augustini 
epi in libro de gestis cu emerito donatistarum episcopo. se- 
quitur Retract. cap. II 77, quod in ipso textu ad uerbum 
cum Enoellii editione consentit. contra prima uerba Gestorum 
ualde differunt. in Retract. enim habes: Hic liber vel hacc 
yesta sic incipiunt: Gloriosissimo Honorio Augusto XII et 
Constantio iternm iiu. cc. consulibus XI kalendas Octobris 
Caesarea in ecclesia maiore. at in Fv legitur: Gloriosis- 
simis hnperatoribus Honorio dnodecimo (-nm v) et Theo- 
dosio octauo (-nm v) consulibus 1 ) duodecimo kalendas Octo- 
bris Caesareae in ecclesia maiore (-*). non minor est dis- 
crepantia inter textum epistulae 128, cuius pleraeque partes 
Gestis insertae sunt, in Iv et in Goldbacberi editione epistu- 
larum, qui eam ad fidem codicis Parisiensis 1546 saec. VIIII 
acta collationis Carthaginiensis continentis recensuii ergo unum 
de duobus restabat: aut /' abiecto Parisiensem sequi aut hoc 
neglecto Gratianopolitanum. si enim, ut Maurini ex parte 
fecerunt, utriusque recensionis lectiones miscere uelis, quasi 
in periculosum mare euecto omnia tibi infida erunt neque in 
tanta diuersitate recte dinoscere poteris, quid quoque loco 
eligendum sit. itaque r praetuli, memor non editoris esse 
inter res tam diuersas diiudicare, sed quod traditum est caute, 
quatenus licet, seruare. nam ne editiones antiquae quidem 
multum a r differunt, qui interdum eis melior, interdum de- 
terior est. ceterum editionem Frobenianam etiam ad haec 
opuscula adhibui. 

XII. 

Contra Circiter annum 420 Gaudentius, episcopus Donatistaium 
G °lihHIl '" Thamu g adensis > a Dulcitio tribuno aut legibus ab Honorio 
contra Donatistas latis parere aut ecclesia sua cedere iussus, 
duas epistulas ad eum rescripsit, in quibus se et mansurum 
et, si uis inferretur, cum suis in ecclesia uoluntario incendio 

') Consnles a. 418 erant imp. Fl. Honorins Ang. XII, imp. Flanius 
Theodosius Aug. VIII, anno 417 Honorius XI, Constantius II; cf. Fasti. 



Praefatio 



XI 



interiturum esse minatus est. quod consilium cum testimoniis 
scripturarum defendere uideretur, Augustinus Dulcitii rogatu 
argumenta eius refutare adgressus primo libro rem sic agit, 
ut singulis sententiis epistularum sua responsa opponat, sicuti 
in libris Contra Petilianum fecerat. ad hunc librum Gauden- 
tius ita respondit, ut solita argumenta Donatistarum pro causa 
sua repeteret; quam responsionem Augustinus secundo libro 
multo breuiore examinat. 

Huius operis unus superest codex Musei BritanniciJ 
Addenda 17291 saec. XII, a C. Vrba collatus. hic quin 
idem sit atque Parcensis, quo Louanienses usi erant — Mau- 
rinis ignotus mansit — , dubitari nequit. ualde autem dolen- 
dum est eum ingentem defectum passum esse, cum magna 
pars libri primi a cap. 20, 22 (pag. 218, 8) inquit quam 
usque ad cap. 36, 46 (pag. 245, 18) non dixit stabunt in 
exemplari archetypo exciderit. melior enim est quam textus 
uulgatus Maurinorum et editionis Frobenianae, quam hic quo- 
que in usum meum conuerti. 

APPENDIX. 

In fine uoluminis duo opuscula spuria addidi, quae in edi- 
tionem Mauiinam recepta sunt. alterum est Sermo de Ru- 
sticiano subdiacono ab Hieronymo Vignierio in secundo 
tomo Supplementi Augustiniani (Parisiis 1654) e codice quodam 
Cellensi hodie deperdito editus. alteri in optimo codice inscri- 
bitur :Libellusaduersus (liber contra codd. recentiores) P ul- 
gentium Donatistam. neutrum opusculum Augustini esse 
posse iam a Maurinis et Louaniensibus tam luculente demonstra- 
tum est, ut quod uerbis eorum addam non habeam, nisi quod 
auctorem libelli insulsi contra Fulgentium 1 ) ideo uetustum 
fuisse, quia in cap. 26 Marciani cuiusdam sententiam seu ue- 
ram seu confictam, in concilio Carthaginiensi (circiter annum 
311) aduersus Caecilianum prolatam commemorat, Louanien- 

') Cf. P. Monceaux, Un ouvrage de Donatiute Pulgentius, Revue de 
philologie XXXI, pag. 241. 



XII 



Praef atio 



sibua contendentibus non credo. sermo enim scriptoris satis 
barbarus longe posteriorem aetatem olet. 
Huius libelli codex optimus et antiquissimus est 

1. Aagiensis bybl. Caroli ruhen sis XCV saec. X. fol. 109 r 
minio: INCIP LIBELLUS SCI AUGUSTINI ADUER- 
SUS FULGENTIU DONATISTA. contulit A. Holder. 

Praeterea adhibiti sunt: 

2. Schafhusiensis 40 saec. XI— XII. fol. 87 minio: 
Incip lib. B. Aug eontra fulgentiu donatistd. cognatus est 
cum a; contulit R. Lang. 

3. Monacensis 23605 saec. XII. fol. 15" minio: Incvp 
lib s. augustini epi contra fulgentiu donatistam. contuli ipse. 

4. Uindobonensis 1046 saec. XII, inscriptus ut m. li- 
brum contra Fulgentium fol. 68 excipit Augustini epistula 
ad Dardanum. contulit W. Weinberger. 

Consensum Monacensis et Uindobonensis, qui artiore uinculo 
inter se conexi sunt, littera * signaui. 

Eiusdem generis atque Uindobonensis fuisse putandus est 
cod. Salisburgensis S. Petri a. VI. 14 Saec. XII, qui inde ab 
anno 1871 in bybliotheca capituli Salisburgensis desideratur; 
in eo enim item ut in Uindobonensi libellum contra Fulgentium 
sequebatur epistula ad Dardanum. 

Nisus codicibus, quos supra enumeraui et qui soli inuesti- 
gari potuerunt, opusculum ita recensui, ut a pro fundamento 
uterer; is enim barbarum sermonem incerti scriptoris optime 
seruauit. neque tamen, ubi in recentioribus probabiliora le- 
guntur, ea recipere dubitaui et ipse aliquot locos correxi. ita 
factum est, ut textus noster ab editionibus prioribus longe 
distet. 



In indice nominum et rerum uix est quod moneam ea me 
diligenter collegisse, quae ad Donatistarum historiam pertinent; 
ceterum notissima nomina propria ueteris et noui testamenti 



Praefatio 



et quaecumque non nisi ad quaestiones theologicas spectant, 
qualia sescenties occurrunt, fere non respexi. item ne indicem 
uerborum et elocutionum superfluo onerarem, eorum, quae 
grammatica sunt, plerumque tantum exempla insignia dedi, 
uocabula autem propria uel Augustini uel reliquorum omnium 
scriptorum et fragmentorum, quae in his tribus uoluminibus 
continentur, cuncta notare studui. 

Iter longum arduumque emensus cum grato animo nomino 
Augustum Engelbrecht, qui mihi comes fidus per omnia 
fuit. nam praeterquam quod in uerbis constituendis uel corri- 
gendis consilio suo me adiuuit et quaedam ipse emendauit, 
et permultos locos scripturae sacrae indagauit et nonnnllos 
primus recte intellexit, postremo plagularum corrigendarum 
laborem operosum sedulo mecum partitus est. 

• 

Scripsi in uico Kroisbach prope 
Graz, mense Augusto anno 1909. 



M. Petschenig. 



I 
I 

I 



VII. 

LIBER 
DE VNICO BAPTISMO. 



1,111. Augu*'. o. Dou. III. 



1 



O = cod. Aurelianensis 163 saec. XI 



S = cod. Sangallensis 171 saec. X 

T = cod. Parisiensis 12213 saec. X 

U = cod. Salisburgensis S. Petri A. VIII. 29 saec. VIIII 

V = cod. Lugdunensis 603 saec. VIIII 

p = cod. Parisiensis 17396 saec. XII 

q = cod. Parisiensis 14536 saec. XII 

r = cod. Parisiensis 16726 saec. XII 

fi = consensus codicum STUVpqr 



v = editio Migniana 



1. 1. Respondere diuersa sentientibus et a regula ueritatis 
errantibus, Constantine frater, saepissime cogimur etiam de his 
rebus, quas aliis atque aliis sermonibus frequentauimus. quod 
ntiliter existimo fieri et propter eorum ingenia tardiora, qui 

5 putant aliud dici, cum aliquid legunt aliter dici,- et propter 
ipsam disputationum copiam, ut non solum ad diligentes rea 
rara perueniat, sed quodlibet ex multis in manus etiam negle- 
gentioris incurrat. proinde sermonem de unico baptismo ab 
eis conpositum, a quibus baptismus iteratur, quem mihi, cum 
10 in rure simul essemus, a nescio quo Donatistarum presbytero 
acceptum dedisti atque ut ei responderem multum petisti, non 
nisi uerborum strepitu inflatum et calumniosis criminationibus 
asperatum uide adiuuante domino quanta facilitate confutem. 

2. Prima illic inuidia est, quod uentilatur in publico res 
15 secreta. taceant ergo, qui hoc fieri debere non putant, aut si 

ad loquendum cogi se dicunt, ut respondeant contra senti- 
entibus, haec etiam nostra causa est, ut respondeamus non 
solum contra sentientibus, uerum etiam contra facientibus. 
debet enim palam redargui quod in occulto nocet, quia et 
a palam defenditur cum suadetur, ut in occulto noceat cum per- 
ficitur. nam quis coram profanis quemquam baptizat? et tamen 
baptizari christianos nullus profanus ignorat, qui audit in 
publico quod, si credit, percipiat in secreto. 

14 cf. Petil. de un. bapt. 

De codicum praescriptionibus cf. Praefalio 1 aduersa Vv sen- 
tibus U 4 quil quae Uml 6 disputationis 0 7 quolibet STUVml 
8 proinde etiam Oml 9 baptimus Oml 10 annescio Sml 12 stre- 
pitum 0 13 felicitate T 14 illis r 15 sec.ata S 18 alt. contra] 
contraria /3 20 ut om. codd. praeter qmSr ne suppl. Vm2; post in oc- 
cnlto add. quod Ov noceat (a s. I. ml) S nocetp 21 prophanis SmlTpq 

1* 



4 



VII. De unico 



II. 3. Uideamus ergo de baptismatis iteratione quid dicant, 
qui uerecundantur hoc in aperto dicere, quod utinam in aperto 
timerent admittere: ubi sit, inquit, uerum baptisma quaeritur, 
deinde subiungit: usque adeo meum est, ut, quod a me uni- 
eum datum est, nec ab ipsis sacrilegis iteretxir. cui respon- 
demus: sacrilegus non est qui unicum baptisma, non quod 
tuura, sed quod Christi est, iterare non audet. Christi est enim 
unica hominis in baptismate consecratio, tua est autem unici 
baptismatis iteratio. corrigo in te quod tuum est, agnosco quod 
Christi est hoc enim iustum est, ut, cum mala hominum 10 
reprobamus, quaecumque in illis bona dei repperimus appro- 
bemus. hoc, inquam, iustum est, ut etiam in sacrilego non 
uiolem quod uerum inuenio sacramentum, ne sic emendem 
sacrilegum, ut in eo perpetrem sacrilegium. 

III. 4. Nam sic sunt isti mali in baptismo bono, quemad- 15 
modum sunt Iudaei mali in lege bona. itaque ut illi per ipsam 
legem iudicabuntur, quam malitia sua malam non fecerunt, ita 
et isti per ipsum baptismum iudicabuntur, quem bonum mali 
tenuerunt. ergo quemadmodum Iudaeus cum ad nos uenerit, 
ut christianus fiat, non in eo destruimus bona dei sed mala 20 
ipsius — nam quod errat non credendo, quod Christus iam 
uenerit natusque et passus sit et resurrexerit, hoc ernendamus 
eaque infidelitate destructa fidem qua haec creduntur adstrui- 
mus, item quod errat umbris ueterum sacramentorum inhae- 
rendo dissuademus iamque uenisse tempus, quo haec auferenda 25 
atque mutanda prophetae praedixerant, demonstramus; quod 
uero unum deum colendum credit, qui fecit caelum et terram, 

3 PetU. de un. bapt. 

2 uerecundiantur Sml alt. in om. STUpqr aperte r 3 am- 
niittere UVml amittere ST inquid SmlUVml 5 sacrelegis Tml 
sacrilegiis Uml 6 sacrilegis SmlUmlVml baptismum 9 iterato 
SmlUtnl 11 repperimus sic OU 13 ne] nec OmUVrv emendem 
(tert. e in ras.) U 14 sacrilegium] sacrilegiom Sml sacrilegum Tml 
16 bona] ba Oml 17 quam malitia — iudicabuntur om. 0 19 tenue- 
erunt Oml 20 ih eo] ideo ST ieo Vml set O 26 prophetae om. 
Tml praediierint 0 ' 



baptismo 2, 3 — 4, 5 



5 



quod omnia idola et sacrilegia gentium detestatur, quodfuturum 

expectat iudicium, quod uitam sperat aeternam, quod de carnis 

reaurrectione non dubitat, laudamus approbamus agnoscimus, 
8\cut credebat credenda, sicut tenebat tenenda firmamus — , 

i ita etiam cum ad nos uenit schismaticus uel haereticus, ut 
catholicus fiat, schisma eius et haeresim dissuadendo et destru- 
endo rescindimus, sacramenta uero christiana, si eadem in illo 
inuenimus, et quidquid aliud ueri tenet absit ut uiolemus, absit 
ut si semel danda nouimus iteremus, ne, dum uitia humana 

10 curamus, diuina medicamenta damnemus aut quaerendo sanare 
quod uulneratum non est hominem saucitfm et ubi sanus est 
uulneremus. proinde si de aliqua re ad fidem christianam et 
catholicam pertinente, si denique de ipsa etiam trinitatis unitate 
dissentientem haereticum inuenio et tamen euangelica et eccle- 

15 siastica regula baptizatum, intellectum hominis corrigo, non 
dei uiolo sacraraentum. loquor de Iudaeis et schismaticis uel 
haereticis sub Christi utcumque nomine errantibus. 

mi. 5. De ipsis gentilibus idolorumque cultoribus multa 
utique a nobis diuersitate distantibus nihil aliud nobis demon- 
. 20 strat apostolus, nisi ut in ipsis quoque ita quidquid prauum 
est corrigamus, ut quod forte rectum est approbemus. nam 
utique idolatras et quod est grauius non tantum cultores, sed 
et ipsos etiam institutores siraulacrorum redarguebat ubi ait: 
qui cognoscentes deum non sicut deum glorifica- 

* uerunt aut gratias egerunt, sedeuanueruntincogi- 
tationibus suis, et obscuratum est insipiens cor 
eorum. dicentes se esse sapientes stulti facti sunt 
et immutauerunt gloriam incorruptibilis dei in 

24 Rom. 1, 21-23 

1 gentiura et sacrilegia Tr 4 tenebat bis SmlUmlVml 5 scisma- 
ticus et 6 scisma 0 (passim) 7 ...sacramenta S 8 quicquid OSm2Tpqr 
9 si s. I. T danda] dando Sml data Om2Trv 13 pertinentes SUVml 
pertinentem T 16 uolo Tml schismatis Vml 19 a om. 0 
20 quicquid 0Sm2TVm2pqr 22 idolatrias SmlT tantum ex tam 
Vm2 23 et ipsos om. 0v 27 dicentes] add. enim Vm2pqr 



XII Praefatio 

sibua contendentibus non credo. sermo enim scriptoris satis 
barbarus longe posteriorem aetatem olet. 
codices Huius libelli codex optimus et antiquissimus est 

« 1. Aagiensis bybl. Caroliruhensis XCV saec. X. fol. 109 r 
minio: INCIP LIBELLUS SCI AUQUSTINI ADUER- 
SUS FULGENTIU DONATISTA. contulit A. Holder. 
Praeterea adhibiti sunt: 
* 2. Schafhusiensis 40 saec. XI — XII. fol. 87 minio: 
Incip Ub. B. Aug contra fulgentiu donatista. cognatus est 
cum a; contulit K. Lang. 
m 3. Monacensis 23605 saec. XII. fol. 15° minio: Incip 
lib s. augustini epi contra fulgentiu donatistam. contuli ipse. 
u 4. Uindobonensis 1046 saec. XII, inscriptus ut m. li- 
brum contra Fulgentium fol. 68 eicipit Augustini epistula 
ad Dardanum. contulit W. Weinberger. 

Consensum Monacensis et Uindobonensis, qui artiore uinculo 
inter se conexi sunt, littera * signaui. 

Eiusdem generis atque Uindobonensis fuisse putandus est 
cod. Salisburgensis S. Petri a. VI. 14 Saec. XII, qui inde ab 
anno 1871 in bybliotheca capituli Salisburgensis desideratur; 
in eo enim item ut in Uindobonensi libellum contra Fulgentium 
sequebatur epistula ad Dardanum. 

Nisus codicibus, quos supra enumeraui et qui soli inuesti- 
gari potuerunt, opusculum ita recensui, ut a pro fundamento 
uterer; is enim barbarum sermonem incerti scriptoris optime 
seruauit. neque tamen, ubi in recentioribus probabiliora le- 
guntur, ea recipere dubitaui et ipse aliquot locos correxi. ita 
factum est, ut textus noster ab editionibus prioribus longe 
distet. 



In indice nominum et rerum uix est quod moneam ea me 
diligenter collegisse, quae ad Donatistarum historiam pertinent; 
ceterum notissima nomina propria ueteris et noui testamenti 



Praefatio 



XIII 



et quaecumque non nisi ad quaestiones theologicas spectant, 
qualia sescenties occurrunt, fere non respexi. item ne indicem 
uerborum et elocutionum superfluo onerarem, eorum, quae 
grammatica sunt, plerumque tantum exempla insignia dedi, 
uocabula autem propria uel Augustini uel reliquorum omnium 
scriptorum et fragmentorum, quae in his tribus uoluminibus 
continentur, cuncta notare studui. 

Iter longum arduumque emensus cum grato animo nomino 
Augustum Engelbrecht, qui mihi comes fidus per omnia 
fuit. nam praeterquam quod in uerbis constituendis uel corri- 
gendis consilio suo me adiuuit et quaedam ipse emendauit, 
et permultos locos scripturae sacrae indagauit et nonnullos 
primus recte intellexit, postremo plagularum corrigendarum 
laborem operosum sedulo mecum partitus est. 

Scripsi in uico Kroisbach prope 
Graz, mense Augusto anno 1909. 



M. Petschenig. 



VII. 

LIBER 
DE VNICO BAPTISMO. 



tan. Augu»*- 0. Don. III. 



1 



O = cod. Aurelianensis 163 saec. XI 



S = cod. Sangallensia 171 saec. X 

T = cod. Parisiensis 12213 saec. X 

V = cod. Salisbnrgensis S. Petri A. VIII. 29 saec. VIIIl 

V = cod. Lngdunensis 603 saec. VIIII 
p = cod. Parisiensis 17396 saec. XII 
q = cod. Parisiensis 14536 saec. XII 

r = cod. Parisiensis 16726 saec. XII 

= consensus codicum STUVpqr 



v = editio Migniana 



L 1. Respondere diuersa sentientibus et a regula ueritatis 
errantibus, Constantine frater, saepissime cogimur etiam de his 
rebus, quas aliis atque aliis sermonibus frequentauimus. quod 
ntiliter existimo fieri et propter eorum ingenia tardiora, qui 
ipntant aliud dici, cum aliquid legunt aliter dici, et propter 
ipsam disputationum copiam, ut non solum ad diligentes res 
rara perueniat, sed quodlibet ex multis in manus etiam negle- 
gentioris incurrat. proinde sermonem de unico baptismo ab 
eis conpositum, a quibus baptismus iteratur, quem mihi, cum 

10 in rure simul essemus, a nescio quo Donatistarum presbytero 
acceptum dedisti atque ut ei responderem multum petisti, non 
nisi uerborum strepitu inflatum et calumniosis criminationibus 
asperatum uide adiuuante domino quanta facilitate confutem. 
2. Prima illic inuidia est, quod uentilatur in publico res 

u secreta. taceant ergo, qui hoc fieri debere non putant, aut si 
ad loquendum cogi se dicunt, ut respondeant contra senti- 
entibus, haec etiam nostra causa est, ut respondeamus non 
solum contra sentientibus, uerum etiam contra facientibus. 
debet enim palam redargui quod in occulto nocet, quia et 

so palam defenditur cum suadetur, ut in occulto noceat cum per- 
ficitur. nam quis coram profanis quemquam baptizat? et tamen 
baptizari christianos nullus profanus ignorat, qui audit in 
publico quod, si credit, percipiat in secreto. 

14 cf. Petil. de un. bapt. 

De codicum praescriptionibus cf. Praefalio 1 aduersa Vv sen- 
tibns U 4 qui] quae Uml 6 disputationis 0 7 quolibet STUVml 
8 proiDde etiarn Oml 9 baptiraus Oml 10 annescio Sml 12 stre- 
pitnm 0 13 felicitate T 14 illis r 15 sec.ata S 18 alt. contra] 
contraria /} 20 ut om. codd. praeter qm2r ne suppl, Vm2; post in oc- 
culto add. quod Ov noceat (a s. I. ml) S nocetp 21 prophanis SmlTpq 

1* 



4 



VII. De unico 



II. 3. Uideamus ergo de baptismatis iteratione quid dicant, 
qui uerecundantur hoc in aperto dicere, quod utinam in aperto 
timerent admittere: ubi sit, inquit, uerum baptisma quaeritur, 
deinde subiungit: usque adeo meum est, ut, quod a me uni- 
cum datum est, nec ab ipsis sacrilegis iteretur. cui respon- 
demus: sacrilegus non est qui unicum baptisma, non quod 
tuura, sed quod Christi est, iterare non audet. Christi est enim 
unica hominis in baptismate consecratio, tua est autem unici 
baptismatis iteratio. corrigo in te quod tuum est, agnosco quod 
Christi est hoc enim iustum est, ut, cum mala hominum 10 
reprobamus, quaecumque in illis bona dei repperimus appro- 
bemus. hoc, inquam, iustum est, ut etiam in sacrilego nou 
uiolem quod uerum inuenio sacramentum, ne sic emendem 
sacrilegum, ut in eo perpetrem sacrilegium. 

III. 4. Nam sic sunt isti mali in baptismo bono, quemad- 15 
modum sunt Iudaei mali in lege bona. itaque ut illi per ipsam 
legem iudicabuntur, quam malitia sua malam non fecerunt, ita 
et isti per ipsum baptismum iudicabuntur, quem bonum mali 
tenuerunt. ergo quemadmodum Iudaeus cum ad nos uenerit, 
ut christianus fiat, non in eo destruimus bona dei sed mala 20 
ipsius — nam quod errat non credendo, quod Christus iam 
uenerit natusque et passus sit et resurrexerit, hoc emendamus 
eaque infidelitate destructa fidera qua haec creduntur adstrui- 
mus, item quod errat umbris ueterum sacramentorum inhae- 
rendo dissuademus iamque uenisse tempus, quo haec auferenda 20 
atque mutanda prophetae praedixerant, demonstramus; quod 
uero unum deum colendum credit, qui fecit caelum et terram, 

8 Petil. de un. bapt. 

2 uerecundiantur Sml alt. in om. STUpqr aperte r 3 am- 
mittere UVml amittere ST inquid SmlUVml 5 aacrelegis Tml 
aacrilegiis Uml 6 sacrilegis SmlUmlVml baptismmn /S 9 iterato 
SmlUml 11 repperimu8 sic OU 18 ne] nec Om2Vrv emendem 
(tert. e in ras.) U 14 sacrilegium] sacrilegiom Sml sacrilegum Tml 
16 bona] ba Oml 17 quam malitia — iudicabuntur om. 0 19 tenue- 
erunt Oml 20 ih eo] ideo ST ieo Vml set 0 26 prophetae om. 
Tml praediierint 0 ' 



baptismo 2, 8—4, 5 5 

quod omnia idola et sacrilegia gentium detestatur, quodfuturum 

expectat iudicium, quod uitam sperat aetemam, quod de carnis 
resurrectione non dubitat, laudamus approbamus agnoscimus, 
sicut credebat credenda, sicut tenebat tenenda firmamus — , 

i ita etiam cum ad nos uenit schismaticus uel haereticus, ut 
catholicus fiat, schisma eius et haeresim dissuadendo et destru- 
endo rescindimus, sacramenta uero christiana, si eadem in illo 
inuenimus, et quidquid aliud ueri tenet absit ut uiolemus, absit 
ut si semel danda nouimus iteremus, ne, dum uitia humana 

w curamus, diuina medicamenta damnemus aut quaerendo sanare 
quod uulneratum non est hominem saucitfm et ubi sanus est 
uulneremus. proinde si de aliqua re ad fidem christianam et 
catholicam pertinente, si denique de ipsa etiam trinitatis unitate 
dissentientem haereticum inuenio et tamen euangelica et eccle- 

H siastica regula baptizatum, intellectum hominis corrigo, non 
dei uiolo sacraraentum. loquor de Iudaeis et schismaticis uel 
haereticis sub Christi utcumque nomine errantibus. 

IIII. 5. De ipsis gentilibus idolorumque cultoribus multa 
utique a nobis diuersitate distantibus nihil aliud nobis demon- 

so strat apostolus, nisi ut in ipsis quoqne ita quidquid prauum 
est corrigamus, ut quod forte rectum est approbemus. nam 
utique idolatras et quod est grauius non tantum cultores, sed 
et ipsos etiam institutores simulacrorum redarguebat ubi ait: 
qui cognoscentes deum non sicut deum glorifica- 
36 uerunt aut gratias egerunt, sedeuanueruntincogi- 
tationibus suis, et obscuratum est insipiens cor 
eorum. dicentes se esse sapientes stulti facti sunt 
et immutauerunt gloriam incorruptibilis dei in 

24 Rom. 1, 21-23 

1 gentium et sacrilegia Tr 4 tenebat bis SmlUmlVml 5 scisma- 
ticus et 6 scisma 0 (passim) 7 ...sacramenta S 8 quicquid OSm2Tpqr 
9 si 8. I T danda] dando Sml data Om2Trv 13 pertinentes SUVml 
pertinentem T 16 uolo Tml schismatis Vml 19 a om. 0 
20 quicquid OSm2TVm2pqr 22 idolatrias SmlT tantum ex tam 
Vm2 23 et ipsos om. f)v 27 dicentes] add. enim Vm2pqr 



6 



VII. De unico 



similitudinem imaginis corruptibilis bominis et 
uolucrum et quadrupedum et serpentium. talia 
quippe nouimus fuisse simulacra Aegyptiorum, ubi et instituta 
esse multiplicior multoque ignominiosior idolatria perhibetur. 
numquid tamen cognitionem dei negauit in illis fuisse ac non 5 
potius confirmauit dicens: cognoscentes deum non ut 
deum glorificauerunt? si ergo istam cognitionem tam- 
quam mendacium refellere et destruere conaretur, quod eam 
in sacrilegis inuenisset, nonne, quod absit, ueritatis inimicus 
existeret? ideoque id quod immutauerunt in mendacium 10 
suum — nam et hic dixit: immutauerunt gloriam dei 
in similitudinem imaginis corruptibilis hominis, 
talem scilicet fingentes deum, qualis non est deus, et non 
sicut eum cognouerunt tradentes hominibus, et paulo post de 
talibus dicit: qui immutauerunt ueritatem dei in men- 15 
dacium, etcolueruntetseruieruntcreaturaepotius 
quamcreatori, quiestbenedictusinsaecula; ueritas 
quippe creaturae a deo est, non est deus, quam illi in men- 
dacium conuerterunt, tamquam deos colentes solem et lunam 
et quaecumque caelestia atque terrestria — : quod ergo im- ao 
mutauerunt in mendacium suum, culpat detestatur euertit, 
quod autem uerum in doctrina quamuis multis falsitatibus 
permixta confusaque seruarunt, approbat attestatur affirmat. 
nam et hic eundem locum ita coepit, ut diceret: reuelatur 
enim ira dei de caelo super omnem impietatem et 25 
iniustitiam hominum eorum, qui ueritatem in ini- 
quitate detinent, non abnegans ueritatem quamuis in ini- 
6 quitate detentam, et in Actibus apostolorum cum de deo uno 

6 Rom. 1, 21 11 Rom. 1, 23 15 Rom. 1, 25 24 Rom. 1, 18 

3 simulacre Tml egipt. T 4 ignominior OmlSTUmlVml 5 dei 
negauit] denegauit STUVml in om. /3 hac Vml 8 reffellere O 
reppellere V repellere cet. v 9 sacrilegiis U 10 immendatium T 
18 alt. est om. gy quem T 19 tanquam U 21 destatur Uml 
23 seruauerunt Sm2 testatur fiv 24 hinc UVv 25 mira Oml 
27 iniquitatem UVml 28 hactibus Vml de om. Uml 



baptismo 4, 5—5, 7 



7 



et uero Athenienses doceret, quod in illo uiuimus, mouemur 
et sumus, continuo subiunxit: sicut quidam secundum 
uos dixerunt. hoc igitur, quod in deo uiuimus et mouemur 
et sumus, ex illa ueritate est, quam et illi impii simulacrorum 

5 cultores in iniquitate detinent, qui cognoscentes deum non sicut 
deum glorificauerunt. hanc tamen ueritatem, sicut uidemus, 
apud impios et saciilegos inuentam non destruit, sed confirmat 
apostolus eiusque utitur testimonio ad docendos eos, qui ista 
nesciebant. huius regulae apostolicae sectator episcopus Cypri- 

10 anus de uno deo uero aduersus multorum deorum falsorumque 
cultores disputans multa profert testimonia de libris eorum, 
quos praeclaros auctores habent, hoc est ex illa ueritate quam 
in iniquitate detinent. multo autem mirabilius est quod fecit 
apostolus, ut eorum fana circumiens ara quadam inter aras 

15 daemonum inuenta, in qua scriptum esset: ignoto deo, neque 
hoc negando et refellendo destruxerit, sed potius confirmando 
hinc etiam reppererit oportunissimum suae disputationis ex- 
ordium dicens: quem uos ignorantes colitis, hunc ego 
annuntio uobis. 

w V. 7. Hanc itaque et nos per maiores nostros traditam nobis 
sequentes apostolicam regulam si quid recti etiam in peruersis 
inuenerimus, eorum peruersitate correcta illud quod rectum 
est minime uiolamus, ut in uno homine ex his quae uera tenet 
etiam falsa emendentur, non ex falsis conuictis etiam uera 

25 destruantur. temporibus apostolorum qui dicebant: ego qui- 
dem sum Pauli, ego autem Apollo, ego uero Cephae, 
quamuis non per impiorum sed sanctorum nomina ipsi tamen 
impia schismata faciebant; hoc ipsorum erat proprium dete- 

1 cf. Act. 17, 28 2 Act. 17, 28 9 cf. Cypr. Quod idola dii non 
sint 15 Act. 17, 23 18 ibid. 25 I Cor. 1, 12 

3 et om. pqrv 8 testimonio om. U 9 sectatur Sml 10 uero 
deo flv fateorumque SUml 12 autores 0 14 ara quadam— inuenta 
scripsi aram quandam (quamdam U) — inuentam codd. v 15 esset om. 
Uml 17 reppererit sic OVmSpqr opportunissimum v 23 his] 
iis Vqv 24 emendantur 0 (corr.) 26 uero] autem fiv 28 scis- 
mata ex scemata 0m2 



8 



VII. De unico 



stabile uitium. quod uero sciebant Christum pro se esse cruci- 
fixum et se in eius nomine baptizatos, non erroris eorum, sed 
diuini apud eos muneris erat; hanc dei ueritatem in iniquitate 
suorum schismatum detinebant. hanc adprehendens beatissimus 
Paulus non per illa uitia destructa etiam istam destruit, sed 5 
per hanc confirmatam illa emendanda conuincit — numquid 
Pauluspro uobis,inquit,crucifixus est, autinnomine 
Pauli baptizati estis? — , ut per uerum dei quod tene- 
bant de suo falso erubescerent quod agebant sicut ergo 
dicitur Iudaeo: 'tene fidem resurrectionis mortuorum sicut 10 
tenebas, sed crede iam Christum resurrexisse a mortuis quod 
non credebas; ueritatem quippe dei de mortuis resurrecturis in 
tua iniquitate detines, qua Christum resurrexisse non credis*; 
sicut idolorum cultori dicitur: 'tene ab uno deo uero mundum 
esse conditura quod tenebas, sed noli credere deos esse ligna 15 
et lapides„et ipsiuu mundi quaslibet particulas quas colebas; 
dei enim ueritatem, qua credis ab ipso conditum mundum, in 
tua detines iniquitate, qua deorum cultor uis esse falsorum': 
sic etiam haeretico dicitur, qui sacramenta christiana, sicut in 
ecclesia catholica traduntur, nulla sua falsitate mutauit: 'tene 20 
christianum baptismum in nomine patris et filii et spiritus 
sancti sicut tenebas, sed agnosce Christi ecclesiam toto sicut 
, prophetatum est orbe crescentem, cui sacrilega uoce maledi- 
cebas; dei enim ueritatem de unitate baptismatis in iniquitate 
detines tuae diuisionis. corrige iniquitatem haeretici figmenti, 25 
ne perdat te, et noli superbire de ueritate christiani sacra- 
menti, quae ibi est ut iudicet te. ego autem absit ut sio 

6 I Cor. 1, 13 

2 set 0 3 numeris Tml ueritate U 4 apprehendens codd. 
praeter Vml 6 han Oml 7 inquid SmlUVml 8 uerbum OU 
11 tenebat Oml 12 credebas (eb s. I.) T resurrectnrum ex resur- 
recturis Oml 13 qua scripsi coll. lin. 18 quia codd. t> credit Oml 
14 cultori. S ucro deo rv 15 conditum esse t> 16 ipsius (us s. I.) T 
quaelibet OmlSUVml 17 quam SUVml ipsos Oml mundum 
conditum v 18 detine Vml 24 unitatem SmlU 



baptismo 5, 7—6 



9 



detester iniquitatem tuam, ut Christi abnegem ueritatem, quam 
m te inuenio ad damnationem tuam, absit ut sic te corrigam, 
ut illud unde te corrigo deatruam, nisi forte destruere debeo 
uerum quod inuenio in anima haereticorum, cnm apostolus 

b non destruxerit uerum quod inuenit in lapide paganorum'. 
8. Plus est unus deus quam unus baptismus — neque enim 
baptismus deus est, sed ideo magnum aliquid est, quia sacra- 
mentum est dei — , et tamen ipse unus deus etiam extra 
eccle8iam ab ignorantibus colebatur. sic ergo et unus baptis- 

io mus etiam extra ecclesiam ab ignorantibus datur. qui dicit 
fieri non potuisse, ut deus unus et uerus ab ignorantibus extra 
ecclesiam coleretur, uideat non quid mihi, sed quid ipsi apostolo 
ualeat respondere dicenti: quem uos ignorantes colitis, 
hunc ego annuntio uobis. 

15 VI. Quamobrem sicut nihil eis proderat ad salutem, qui 
uerum deum ignorantes eum tamen colebant, immo et oberat 
ad perniciem, quod falsos deos simul colentes eidem uero deo 
sacrilegam iniuriam faciebant, sic nihil prodest haereticis ad 
salutem, quod extra ecclesiam uerum baptismum per ignoran- 

» tiam et tradunt et tenent, immo et obest ad damnationem, 
quod in sacrilega iniquitate erroris humani etiam diuini sacia- 
menti non per quam mundentur, sed per quam seuerius iudi- 
centur detinent neritatem. et sicut apostolus, quando illos 
sacrilegos corrigebat, deum tamen uerum, qui extra ecclesiam 

» ab eis ignorantibus colebatur, agnoscebat potius quam negabat, 
sic etiam nos, quando haereticorum <in> sacrilega separatione 
errores corrigimus, baptismum tamen uerum, quem per igno- 

18 Act. 17, 23 

5 qnod] add. non SmlTUV 6 enim om. 0 7 ideo] deo STUVml 
dei VmZ 8 eitra] intra 0 11 unus deus pqv 12 coleretur] moretur 
STUmlVml oretur Um2 14 ego] ergo U 17 eidera] idem OSTUVml 
28 «detinent T 25 negabant Oml 26 in addidi et sacrilega separa- 
tione sctipsi sacrilegas separatione (separationes OVm2r) OSTUVr sacri- 
legae separationis pqv 27 errore V ab errore r quem] quam 0 
quod r, om. STUVml 



10 



VII. De unico 



rantiam extra ecclesiam tradunt, utique agnoscere, non negare 
debemus. 

VII. 9. Sed: Paulus, inquiunt, cum uenisset Epkesum, quos- 
dam, qui se dicebant Iohannis baptismate baptixatos, baptixari 
iussit in Christo. quisquis isto exemplo schismaticos et bae- 5 
reticos baptizandos putat, audeat dicere, si potest, baereticum 
uel schismaticnm lohannem fuisse. hoc si nefas est dicere, 
profecto illis hominibus quod deerat datum est, non quod inerat 
inprobatum, siue mentiti fuerint se habere baptismum Iobannis, 
sicut nonnulli arbitrantur, siue quia baptismus Iohannis non io 
erat baptismus Christi, sed tamen militans Christo, sicut legis 
uetera sacramenta praecursorio quodam et praefiguratorio 
fungebantur officio. sed: si post Iohannem amicum sponsi 
baptixatum est, inquiunt, quanto magis post haereticum bapti- 
xandum est! potest alius uelut iusta similiter indignatione u 
commotus dicere: 'si postlohannem baptizatum est, qui uinum 
penitus non bibebat, quanto post ebriosum iustius baptizandum 
est! hoc ergo isti faciant, si possunt; baptizent post ebriosos 
suos, si post Iohannem sobrium apostoli baptizarunt'. quid 
hinc respondent, nisi propterea se post istos non baptizare, quia *> 
per eos qui baptizati sunt non eorum, sed Christi baptismum 
perceperunt? credant ergo propterea baptizatum esse post 
Iohannem, quia uel nullum illi baptismum habebant uel Christi 
baptismum nondum habebant. 

10. Hoc quidem etiam ipse sibi cui respondemus obposuit as 
obpositumque non soluit. ait enim: dicit forsitan aliquis: 'sed 
ki, quos Pavlus iterum baptixauit, baptismo lokannis abluti 

8. 18. 26 Petil. de nn. bapt. cf. Petil. II 37, 85 3 cf. Act 19, 1—5 

3 epheso STUV 4 baptismate] baptistae SU 5 isto] hoc v 7 est 
om.U 8 deerant Uml 9 se. (d eras.) V 13 fnngebatnr Oml 
sed si 0 sied Uml sed STVml si cet. v post om. U 16 bapti- 
zandum T 18 isti] insti STUVml baptizant SUmlVml 19 snoa 
om. Tml baptizanernnt Opqv 20 hic Ov respondeant pqy 22 esse 
ergo propterea post loannem baptizatnra v 28 habent SUVml 24 non- 
dum] non 0 26 aliquid Oml 



baptismo 6—7, 10 



11 



fuerunt, non baptismo Iesu Christi. unde rebaptixari dieo 
non oportere quos constat esse a traditoribus, tamen in Christi 
nomine baptixatos". hoc cum ipse sibi proposuisset, adteude 
quemadmodum frustra respondere conatus sit: huic, inquit, 

i rei dominus Christus respondit his uerbis: qui mecum non 
eolligit spargit, et iterum: non omnis qui dicit mihi 
'domine domine', intrabit in regnum caelorum. 
multi enim dicent mihi in illa die: domine domine, 
nonne in tuo nomine prophetauimus et in tuo 

wnomine daemonia eiecimus et in tuo nomine uir- 
tutes multas fecimus? et tunc dicam illis: non 
noui uos; receditea me, operarii iniquitatis. perdi- 
disse igitur falsum opus non dubium est, qui tametsi in nomine 
lesu Christi, sacrilegi tamen ausi sunt operari. uelint nolint, 

15 proinde traditores sacrilegis sacramentis Christum magis offen- 
dunt, qui si et dicere audeant: in nomine tuo propketa- 
uimus, dicet illis ut ceteris: recedite a me, operarii ini- 
quitatis; non noui uos. reete illis hoc dicet, quoniam 
quidem in indignis non dissimiles causae sunt baptixare, dae- 

» monia pellere ceterasque mirabiles fecisse uirtutes. uide quam 
multa diiit et quod sibi ex aduerso proposuit soluere omnino 
non potuit; nec solum non soluit, sed etiam nos ipsos quae 
aduersus eos dicere deberemus ammonuit. neque enim tantum 
nihil eum adiuuant haec euangelica testimonia, sed etiam causae 

anostrae plurimum suffragantur. 

4 Petil. de un. bapt. 5 Matth. 12, 30 6 Matth. 7, 21—23 

1 fuerant Vpqrv rebaptizare STUmlVqmlr haptizari p 2 qno Vml 
3 ribi cnm ipse fiv 4 qnemammodum ST inqnid SVVml 5 Iesus 
ChrirtUB pv reepondet VmZpq 6 dispargit UVml dispergit 

STVmZpqrv 9 in nomine tuo primo loeo O (ut Petil. II 55, 125), 
ter deinceps v, uariant pr 10 pr. nomina V eicimns SUmlVml 
14 operarii SU uelin Vml 16 dicere. V 18 recte] recedite O 
21 solnere om. U omnino solnere 0 22 non soluit Vmg.r, hoc Tv, 
om. cet. aet 0 28 aduerenm Tr eos] illos 0, ef. pag. 16, 2 
deremus Vml admonnit pqrv 



12 



VII. De unico 



11. De baptismo Iohannis agebatur, a quo baptizatos quos- 
dam si baptizauit apostolus, non utique Iohannis baptismum 
habentibus iterum Iohannis baptismum dedit, sed Christi baptis- 
mum non habentes baptizari iussit in Christo, ac per hoc 
neutrum destruxit, sed utrumque distinxit. hoc etiam iste ft 
contra quem disserimus uidit, quod, cum sibi uelut ex aduer- 
sarii partibus obiecisset, quia et hi, quos traditores uocant, 
baptismo Christi, non Iohannis baptizant et baptizantur et ideo 
post eos baptismum nec rescindi nec iterari oportere, huic 
quaestioni dixit respondisse Christum cum ait: qui mecum 10 
non colligit spargit, quasi dixerit Christus: *in eis, qui 
mecum non colligunt, etiam quod uerum et quod meum in- 
uentum fuerit negetur exsufrletur destruatur'. ait etiam quibus- 
dam dicentibus: domine domine, nonne in nomine tuo 
prophetauimus et in nomine tuo daemonia eiecimus 15 
et in nomine tuo uirtutes multas feciraus? eum 
responsurum: non noui uos; recedite a me qui opera- 
mini iniquitatem. numquid etiam hic dixit: 'propter iniqui- 
tatem uestram negabo etiam ueritatem meam in uestra ini- 
quitate detentam'? neque enim in regnum suum recepturus 20 
est omnes, in quibus inuenerit aliquam ueritatem, sed in quibus 
inuenerit ueritati congruam caritatem, quae si defuerit iniquitas 
erit. in qua tamen detenta ueritas neganda non est, sed ipsa 
iniquitas non destructa ueritate damnanda est. unde et apo- 
stolus dicit: et si sciero omnia sacramenta et omnem 25 
scientiam, et si habuero omnem prophetiam et om- 

10 Matth. 12, 30 14 Matth. 7, 22 17 Matth. 7, 23 25 I 
Cor. 13, 2 

1 a quos (a del.) baptiszatos (pr. s del.) quosdam si baptizatos quos- 
dam si baptizauit sic 0 2 baptismutu iohannis Oml 3 habentibus— 
baptismum om. Vml iohannes Tml 4 acj hac SUV 5 distruiit SUV 
destinxit Tml 6 quod] qui Vpqv uelud Vml aduersariis STUVml 
9 rescindis Vml 10 dicit v 11 in eis om. T 12 colligit SmlT 
13 exsufletur 0 14 nonne om. fiv 15 eicimus SUVml 18 dixi Vml 
23 erat Vml negando S 24 et om. S apostolus ex paulus T 
26 abuero Vml 



baptinrao 7, 11—12 



13 



nem fidem ita ut montes transferam, caritatem 
autem non habeam, nihil sum. se dixit nihil esse, si 
non habeat caritatem, non sacramenta et scientiam et prophe- 
tiam et fidem. illa enim magna sunt, etiamsi ille nihil sit, qui 

5 ea sine caritate habuerit et eorum ueritatem in sua iniquitate 
tenuerit. hoc et nos istis haereticis dicimus: "non destruimus 
ueritatem baptismatis, quam in uestra iniquitate detinetis, sed 
cum uos corrigimus illam destruimus et euertimus, hanc autem 
agnoscimus et tenemus". nihil itaque istum adiuuant plura 

io euangelica testimonia. 

12. Quemadmodum autem nobis etiam plurimum suffragentur 
aduerte. ecce ipsa uerba eius adtende: perdidisse, inquit, fcU- 
sum. opiis non dubium est, qui tametsi in nomine lesu Christi, 
sacrilegi tamen ausi sunt operari. hoc omnino uerum est, 

15 quoniam, qui sacrilegi in nomine Iesu Christi ausi sunt operari, 
falsum opus proprium perdiderunt: numquid ideo tamen nomen 
ipsum Iesu Christi sacrilegum est, etiam cum per illum 
sacrilegi aliquid operantur? quis hoc audeat uel dementissimus 
dicere, quis iam isto tempore uel paganus audeat adfirmare? 

k unde et ipse Iesus Christus cum uerissime dixerit: qui mecum 
non colligit spargit, tamen cum ei discipuli dixissent 
quendam se inuenisse, qui in nomine eius daemonia eiceret, 
et prohibuisse, quia cum eis dominum non sequebatur, ad hoc 
respondit: nolite pr ohibere; nemo enim uirtutes facit 

» in nomine meo et potest male loqui de me. in hoc 
utique propria iniquitas erat, quia non cum domino colligebat 
nec in eius gregis unitate pastorem cum discipulis sequebatur, 

12 pag. 11, 12 20 Matth. 12, 30 21 cf. Marc. 9, 38 
24 Marc. 9, 39 

1 montes] omnes Vml caritatatem V 3 caritatem non habeat v 
4 etiam magnas si«« (magnas eras.) V qui] quia Oml 6 detinuerit ti 
cum dicimus 0 9 et tenemus om. Vml, add. mg. Vm2 10 euangeli 
Vml 11 qnemammodum STU 12 inquid SUVml 13 nomine (alt. 
n ». I. mS) V 15 qui] quia Oml 16 peidide.runt (alt. e ex i) S 
23 prohibuisset ST 25 mala Tml malae Vml 27 in om. Vml 



14 



VII. De unico 



in qua iniquitate sua ueritatem detinebat alienam, quod in 
nomine Iesu Christi eiciebat daemonia et de illo male non 
loquebatur. huius itaque iniquitatem illis uerbis dominus 
damnat ubi ait: qui mecum non colligit spargit, ueri- 
tatem tamen suam in illo non negat nec inprobat, cum dicit: 6 
uolite prohibere; nemo enim uirtutes facit in no- 
mine meo et potest male loqui de me. hoc dominicum 
exemplum sequentes etiam nos pro uiribus nostris baptismi 
ueritatem et quidquid aliud uerum haeretici tenent negare non 
possumus, inprobare ac destruere non audemus, ipsorum autem 10 
iniquitatem, qua cum Christo non colligunt sed spargunt, 
merito detestamur et inuiolata quae in eis est ueritate dam- 
namus uel quantum sinimur emendamus. 

VIII. 13. Perspiciat ergo iste, quo errore dixerit quod secutus 
adiunxit: uelint nolint, proinde traditores sacrilegis sacra- is 
mentis Christum magis offendunt. alia est quippe temeritas 
sed utcumque tolerabilis, quod traditores dicit homines quos 
esse non probat; illud autem quis ferat, quod sacrilega dicit 
sacramenta Christi, etiamsi uere, sicut calumniatur, a tradi- 
toribus haberentur, quae in nomine patris et filii et spiritus so 
sancti ritu euangelico celebrantur? hic fortasse dicat iam non 
esse Christi sacramentum, quod a sacrilegis datur. cur non 
ergo dicit non esse etiam nomen Christi, quod a sacrilegis 
dicitur? quod omnino non ausus est dicere. ait enim: perdi- 
disse igitur falsum opus non dubium est, qui tametsi in » 
nomine Iesu Ckristi, sacrilegi tamen ausi sunt operari. 
tametsi, inquit, m nomine lesu Christi. numquid dixit non 
esse nomen Iesu Christi? sicut ergo nihil prodest sacrilegis, 

4 Mattb. 12, 30 6 Marc. 9, 39 15 pag. 11, 14 24 pag. 11. 12 

5 suam taraen Vrv 6 noli T 7 mala STU 9 quicquid 0TVm2pqr 
«retici Oml 10 hac SUV 13 qua tum Vml 14 Respiciat pv secutos S 
sequutue T 15 adincxit S adiuncxit U 17 sed scripsi et codd. v 
18 quod.. V 22 esse] est T a «. I. T sacrislegis Vml quur T 
23 a ow. T 25 falsam Tml 27 tam etsi in nomine inquit. Nunquid 
(Iesu Christi om.) 0 inquid SUVml dixit om. T 



baptiemo 7, 12—8, 14 



15 



quod operantur in nomine Iesu Christi, sic nihil prodest 
haereticis, quod baptizant uel baptizantur in baptismo Iesu 
Christi. sed tamen sicut illud nomen est lesu Christi, ita et 
iste baptismus Iesu Christi, et utrumque agnoscendum efc 
s approbandum, non negandum et destruendum est, ne tantis 
donis dei fiat iniuria, cum sacrilegorum eisdem bonis male 
ntentium corrigitur uita. 

14. Ille dicit sacrilegis dicturum dominum: recedite a 
me qui operamini iniquitatem, qui extra ecclesiam 

10 baptizant uel daemonia eiciunt uel aliquas uirtutes in nomine 
Iesu Christi operantur; nos autem dicimus, immo ipsa ueritas 
dicit omnibus hoc dominum esse dicturum, etiam qui intra 
ipsa unitatis retia mali pisces cum bonis usque ad litus natant. 
quid enim eis aliud dicetur, cum in uasa collectis bonis illi 

u mali separati proicientur, nisi: recedite a me qui opera- 
miniiniquitatem? nec tamen in eis Christi sacramenta 
destruimus, cum uel tales baptizantes uel tales baptizatos 
intra eadem retia unitatis agnoscimus. ipsos quoque non 
arbitror tam esse- inpudentes, ut audeant dicere tam multis 
' » malis et sceleratis, qui in eorum parte sunt manifestis flagitiis 
et facinoribus perditi et inquinati, hoc est auaris atque rapto- 
ribus siue truculentis faeneratoribus siue cruentis circum- 
cellionibus, dominum non esse dicturum: recediteamequi 
operamini iniquitatem, et tamen sciunt uident tenent 

» multos tales baptizare, multos a talibus baptizari, nec in eis 
Christi uiolant sacramentum etiam illi, quibus displicent scelera 
illorum. non solum itaque nihil contra nos dixit, cum haec 

8. 15. 23 Matth. 7, 23. cf. pag. 11, 12. 17 

3 sicut bis Vml 4 adagnoscendum Tml 5 abprobandum T nec Vml 
6 donis (i *. I. mS) V ■ eiusdem Vml bonis] donis pqv 7 «uita T 
9 me] add. omnea fiv pr. qui ex quo S 12 dominum esse] deo in- 
esse V denm esse STpqv etiam om. pv qui] quia 0 14 uasis S 
15 proicientea SUVml 18 eadem] eccia U unitatis retia v 
19 pr. tamen SmlVml 20 partes Tml 22 feneratoribus OSTpqr ru- 
entis SmlTmlUVml ruentibus Tm2 27 eorum TUVpqrv 



16 



VII. De unico 



euangelica testimonia protulit, uerum etiam nos qnid contra 
eos diceremus ammonuit. 

VIIII. 15. Proinde quod sequitur et exultans dicit: solui 
breuiter quaestwnem, uere soluit eam sed pro nobis, quando- 
quidem dicendo in indignis non esse dissimiles causas bapti- 
zare, daemonia pellere ceterasque non dissimiles fecisse uirtutes, 
quibus dicentibus 'in nomine tuo ista fecimus' dicturus est: 
non noui uos; recedite a me, operarii iniquitatis, 
manifestauit tam uerum esse, quod baptizant baptismo Iesu 
Christi etiam qui separati sunt ab ecclesia, quam uerum est, 10 
quod daemonia pellunt in nomine Iesu Christi, sed eos utrumque 
nec ad uitam aeternam perducere nec ab aeternis suppliciis 
uindicare. ac per hoc quemadmodum si ueniret ad ecciesiam 
quisquam eorum, a quibus expulit daemonia ille quem uide- 
vunt discipuli separatum a grege Iesu Christi pellere daemonia 
in nomine Iesu Christi, nequaquam uirtus quae in illo facta 
fuerat negaretur, sed ei quod deerat adderetur, ita quisquis 
extra ecclesiam ab haereticis fuerit uel schismaticis tamen 
Christi baptismate consecratus, cum ad ecdesiam uenerit, non 
est negandum sacramentum ueritatis quo inbutus est, sed 90 
adicienda pietas unitatis a qua separatus est et sine qua illud 
inesse illi posset, prodesse non posset. hoc facimus, hoc a 
maioribus traditum accepimus, hoc in catholica ecclesia, quae 
toto orbe diffunditur, contra omnes falsitatis nebulas custodi- 
mus. quid ergo hinc a nobis amplius disputandum est, quando ss 
ipse soluit breuiter quaestionem commemorando euangelica 
testimonia, quibus profecto, si contentiosus esse nollet, et 
suum damnaret errorem et baptismi cognosceret ueritatem? 

3 Petil. de un. bapt. 5 cf. pag. 11, 19 

2 admonuit pqrv 3 et om. fi eisultans U exultens Vml 4 uere] 
ad Vml 5 in Tmg. 9 manistauit Vml baptimo S 12 a.baeter- 
nie O 13 ac] hac SUV quemammodum STU neneret Vml 
15 discipulis Vml 17 quod] quo SU item Vml 18 fnerit ab 
haereticis fiv 19 ad] ab S 21 est om. 0 24 falsitates STUVml 
26 breuiter soluit Ov 



baptismo 8, 14—10, 17 



17 



16. Quid itaque opus est omnia eius uerba retexere, quibus 
argute sibi uidetur dicere et multa loquacitate uereare ideo 
apud se ease uerum baptismum, quia et a nobis agnoscitur, 
non negatur? nam quisquis firmum et inconcussum tenuerit, 
5 quod uerissima et inuiolabilis regula ueritatis ostendit, id in 
unoquoque inprobandum uel emendandum quod falsum atque 
uitiosum est, agnoscendum autem et acceptandum quod ueram 
atque rectura est, simul uidet et quid in Donatistarum haeresi 
detestemur et quid uiolare minime debeamus. cum enim in 

io suae separationis iniquitate detineant baptismi ueritatem, ini- 
quitas eorum a nobis culpatur, ueritas autem baptismi ubique 
agnoscitur et probatur. 

X. 17. Qui enim dicit destruendum esse baptismum Christi, 
quando illo haeretici baptizant, consequens est ut dicat negan- 

15 dum esse etiam ipsum Christum, quando eum daemones confi- 
tentur. hinc laudatus est Petrus quando dixit: tu es Christus 
filius dei uiui, expulsi sunt daemones hoc ipsum dicentes: 
scimus qui sis, filius dei. ergo ista confessio Petro 
fructuosa, daemonibus perniciosa in utrisque tamen non falsa 

20 sed uera, non neganda sed agnoscenda, non detestanda sed 
adprobanda est. sic et baptismi ueritas datur a rectis catholicis 
tamquam a Petro illa confessio, datur a peruersis haereticis 
tamquam a daemonibus eadem ipsa confessio; illos adiuuat, 
hos condemnat, in ntrisque tamen agnoscendo approbanda, in 

m neutris negando uiolanda. unde et apostolus Iacobus cum 
quosdam redargueret, qui sufficere dicebant homini ueram 
fidem nec ei caritatis opera coniungebant, eos ex ista daemo- 

2 cf. Petil.de un. bapt. 15 cf. Iac. 2, 19 16 Matth. 16, 16 
18 Marc. 1, 24 

1 oppns O 4 inconcusum T iconcussum Vml 8 uidet 0 uidebit 
Vm2r uidit cet.v quid] qui Oml 9 detestemur 0Vm2v detestentur Vml 
detestantur STmlU detestamur Tm2r detestari pq 10 reparationis STU 
detinent fiv iniqnitasj iniqnitatis U 13 qui. 0 dicit om. Oml 
14 baptizantur OSTUV 17 sunt om. Vv 18 fili. V 21 ueritatis U 
23 adiuuant # 24 os STmlU tam V agnoscenda STU 25 neganda T 
26 homine Vml ueramj solam pqv 27 caritastis Sml eos om. 0 

UII. Angnst. c. Don. III. 2 



18 



VII. De unico 



num conparatione conuicit, ne ideo se ad deum pertinere 
existimarent, quod uerum de deo crederent, etiamsi bona opera 
adiungere fidei non curarent. tu credis, inquit, quoniam 
unus est deus? bene facis; et daemones credunt et 
contremescunt. eos igitur, qui de deo uerum credunt et 5 
maligne uiuunt, daemonibus comparauit, non tamen illud ipsum 
uerum, quod de deo daemones credunt, propter odium daemo- 
num negando destruxit quamobrem cum iste ipse contra quem 
disputamus proposuerit apostolum dicere: unus deus, una 
fides, unum baptisma, ecce inuenimus eundem deum extra 10 
ecclesiam ab ignorantibus coli, ecce inuenimus eandem de uno 
deo fidem extra ecclesiam non solum quosdam homines, uerum 
etiam daemones confiteri, sed utraque ab apostolis confirmata 
potius quam negata. cur non similiter et unum baptisma, in 
quibus extra ecclesiam constitutis inuenerimus, confirmamus 15 
potius quam negamus, ut non ex eo, quod in illis prauum est, 
etiam quod rectum est deprauemus, sed ex eo, quod rectum 
tenent, etiam illud in quo deprauati sunt corrigamus? 

XI. 18. Quid est ergo, quod dicit illic esse uerum baptisma, 
ubi est uera fides? prorsus tieri potest, ut aliqui uerum habeant «0 
baptismum et non habeant ueram fidem, sicut fieri potest, ut 
uerum habeant euangelium, quod non recte intellegendo falsi 
aliquid credant de deo: numquid propter ipsam fidei falsitatem 
etiam euangelium, quod uerum apud eos inuenitur, detestan- 
dum aut emendandum putabimus? nec illos Corinthios arbitror, 25 
quos in schismata dissiluisse redarguit, ueram fidem habuisse 
in eo quod dicebant: ego sum Pauli; hoc enim falsum 

3 Iac. 2, 19 9 Bph. 4, 5 19 cf. Petil. de un. bapt. 27 I 
Cor. 1, 12 

1 conuincit STU se] sed S 2 eiestimarent STV 3 inquid SVml 
5 contremiscunt OVmSpqrv 6 malegne Vml male pqv 11 ab igno- 
rantibus— extra ecclesiam om. 0 12 quodam Vml 14 est potius v 
quur T et om. fiv baptisma ex baptismum Oml 15 etiam eitra 
Tml 19 ergo om. O 22 habeant uerum t> 23 aliquid bis U 
credant OUVm2v credunt cet. 25 putauimus SUVml 26 chismata 
SVm2 cismata Vml dissiluisset Sml 27 etenim pv 



baptismo 10, 17-11, 18 



erat. uerum tamen baptismum habebant, ez cuius ueritate ut 
istam corrigerent falsitatem, ab eo ipso audiunt: numquid 
Paulus pro uobis crucifixus est aut in nomine 
Pauli baptizati estis? erant illic etiam, qui mortuos 
s resurgere non credebant et in eo utique non ueram tenebant 
atque habebant fidem. ex eo tamen quod uerum habebant, 
quoniam credebant Christum resurrexisse, in quo fuerant 
baptizati, dat operam apostolus etiam illud curare, in quo eis 
tides sana non erat, dicens: si mortui non resurgunt, 

io neque Christus resurrexit, ut, quoniam Christum resur- 
rexisse crediderant et hoc in eis sanum erat, illud etiam 
sanaretur, quod vesurgere mortuos errore perniciosissimo non 
credebant quamobrem cum in scripturis sanctis uanonicis nec 
illi inueniant haereticos ad ecclesiam catholicam uenientes 

15 denuo baptizatos nec nos inueniamus in eodem baptismo, quem 
in haeresi acceperant, fuisse susceptos, in hac re dumtaxat 
par nobis causa est, quia nec illi quod faciunt, ut haereticos 
uel quos haereticos putant denuo baptizent, nec nos quod 
tacimus, ut etiam apud haereticos datum suscipiamus baptis- 

so mum Christi, ullo temporum apostolicorum expresso confir- 
matur exemplo. sed nos repperientes apostolos in quibuslibet 
errantibus uel qualibet impietate sacrilegis, si quid ueri cogno- 
uerunt, confirmasse potius quam negasse, hominum autem 
errorem et impietatem saluo, quod in eis uerum inuentum 

25 est, emendasse siue damnasse, hanc regulam etiam in baptismi 
ueritate sectamur, ut, apud quos eam inuenerimus ita reten- 
tam atque seruatam, sicut in ecclesia catholica retinetur atque 
seruatur, non eam negemus neque destruamus, sed ea manente, 
quod uitiosum, quod prauum, quod falsum in unoquoque 

2 I Cor. 1, 13 9 1 Cor. 15, 16 

1 uerumtamen t; 2 istum Vml ab eo] habeo Vml 7 qnoniam 
credebant om. 0 15 quam S 18 baptizant TVml 20 apostoli 
quorum V eipresse (-ae) /?t> conformatur 0 21 reperientes VmZpqrw 
22 errantibus om. V quis Vml 23 autem om. Uml 24 in om. Vml 
25 baptismo U 26 ueritatem STUVml 28 negamus STUVml 

2* 



20 



VII. De unico 



fuerit, curemus corrigamus emendemus aut, si non possumus, 
detestatum damnatumque uitemus. 

19. Proinde cum eos suscipimus, non suscipimus eorum 
iniquitatem, qua se ab ecclesia Christi diremptione sacrilega 
diuiserunt, qua orbem cbristianum, cui deus per legem per & 
prophetas per euangelium per psalmos per apostolos tam 
multa testimonia perhibet, calumniosis et maledicis crimina- 
tionibus insectantur, nec eum ipsum errorem suscipimua, quo 
baptismum Christi etiam apud haereticos regula ecclesiastica 
custoditum nolunt agnoscere, audent destruere, non dubitant 10 
iterare; quin etiam non solum laicos, sed et clericos nec quos- 
libet clerico8, uerum et presbyteros et episcopos, etsi in illis 
ecclesiis baptizati sunt, quas ipsi apostoli labore proprio 
fundauerunt, si aliquo modo seductos ad se transferre potuerint, 
catechumenos faciunt. haec eorum detestabilia mala nequaquam i& 
suscipimus, quandoquidem riisi eis correctis ad nos transire 
non possunt. 

XII. 20. Nec illud sine distinctione praeterimus, ut humi- 
liorem agant paenitentiam, qui iam fideles ecclesiam catholicam 
deseruerunt, quam qui in illa nondum fuerunt, nec ad cleri- a> 
catum admittantur, siue ab haereticis rebaptizati sint siue 
prius suscepti ad illos redierint siue apud illos clerici siue 
laici fuerint. et qui haec nostrorum neglegenter agunt et eos 
forte clericos in catholica faciunt uel esse permittunt, quamuis 
a diligentioribus fraterno inre culpentur, tamen nec ipsi eis 25 

1. curremus Vml emendamus Tml 2 detestatum Vmg.mS 3 pr. 
8uscipimu8 om. Uml iniquitatem eorum /Jt» 4 diremtione SUV 
5 qua orbem] quara ob rem OSTUV 7 caiumniosos S crimina.ti- 
onibus (n eras., 0 ex b) V 8 ipsornm pqv quod p 10 aut- 
dent SU 11 etiam] add. si quoa fiv 12 epis S 18 ipsi om. fiv 
14 seductns SUVml 15 cathecuminos OSUVpr caticuminoe T cate- 
cumino» q fa.«»ciunt (cere eras.) V detastabilia S 18 illnd] 
illis T 21 admittantur scripsi ammittuntur S (pr. u in ras.), OUV 
admittuntur eet. v pr. siue] si Vml rebapti» tizati Tml snnt STml 
si Vml 22 ad] ab Vml alt. illos ex illis S clericis SUVml 
alt. siue] uel p 24 faciunt om. Vml 



baptismo 11, 18—13, 22 



21 



clehcatum deferendum putant, nisi quos ab illis malis uel 
nouerunt emendat03 esse uel credunt. ac per hoc frustra 
calumniantur ecclesiae catholicae, qnicumque ab eius unitate 
nefario scelere separantur. ut enim uerbis apostoli magis utar, 

5 reuelatur ira dei de caelo super omnem impietatem 
et iniustitiam hominum qui ueritatem in iniqui- 
tate detinent. haec ira, si non se correxeiint, etiam istos 
inueniet, qui ueritatem christiani baptismatis in iniquitate 
detinent suae sacrilegae separationis. 

10 XIII. 21. Ecclesia uero catholica, quae sicut de illa prae- 
dictum est per omnes gentes copiosa fecunditate diffunditur, 
nullius sic emendat iniquitatem, ut in eo non ipsius, sed sui 
domini destruat ueritatem. quid ergo iste quasi licenter ac 
fidenter exclamat: baptixaui securus quern tu sacrilegus inqui- 

u tiasti; baptixaui, inquam; feci quod fecit apostolus Paulus? 
legat ubi hoc fecerit apostolus Paulus. quodsi de illis apud 
Ephesum uult intellegi, audeat ergo dicere, quod eos Iohannes 
sacrilegus inquinarit. quod si non audet dicere, quoniam apertis- 
simum nefas est, desinat tandem de re multum dissimili 

» falsae similitudinis nebulas excitare. 

22. Nam illud quod adiungit de episcopo Carthaginiensi 
Agrippino, de inclito martyre Cypriano, de septuaginta prae- 
ce8soribus Cypriani, quia hoc fecerunt et fieri praeceperunt, 
o quam detestandus error est hominum, qni clarorum uirorum 

» quaedam non recte facta laudabiliter se imitari putant, a quo- 
rum uirtutibus alieni sunt! sic enim et nonnulli Petro apostolo 
comparari se uolunt, si Christum negauerint; si uero etiam 

5 Rom. 1, 18 14 Petil. de un. bapt. 21 sqq.] cf. Petil. de un. 
bapt. et De bapt. III 12, 17 

1 quos] quod STUV 2 acj hac SUV 8 et ecclesie S 5 pieta- 
tem V 6 inquitate Vml 9 suae] siue STUVml 10 sicut om. Vml 
12 ut et non om. Vml 18 hac V 15 Paulus apostolus v 17 po»t 
iohannes eras. apostolns in V 18 inquinauerit Vqv 19 tandem] 
tantum U 20 nubulas Vml 21 cartaginiensi Omlq cbartaginiensi 
(alt. i *. /.) T carthaginensi SUVrv 22 agripino 0 inolyto Sv 
23 cipriani O 24 est error qrmlv 27 negauerunt Vml 



22 



VII. De unico 



gentes iudaizare coegerint, uocitari germani eius affectant. 
haec in illo tanto uiro reprehensibilia fuerunt, sed tanta 
eminuit apostolica gratia, ut continuo delerentur nec ei non 
dico praeferri, sed saltem possit aequari aut de proximo com- 
parari, quisquis nostrorum temporum christianus aut etiam & 
episcopus nec Christum negauerit nec gentes iudaizare con- 
pulerit. sic et in martyre gloriosissimo Cypriano, si apud 
haereticos uel schismaticos datum Christi baptismum nolebat 
agnoscere, dum eos nimium detestaretur, quos a catholica 
unitate quam multum dilexit separatos dolebat, tanta eius 10 
merita usque ad triumphum martyrii consecuta sunt, ut et 
caritatis qua excellebat luce illa obumbratio fugaretur et 
sarmentum fructuosum ut fieret fructuosius, si quid habebat 
purgandum, si nulla re alia, certe passionis falce ultima tolle- 
retur. nec nos, quia baptismi ueritatem etiam in haereticorum 15 
iniquitate agnoscimus potius quam negamus, ideo meliores 
Cypriano sumus, sicut nec Petro, quia gentes iudaizare non 
cogimus. hoc de Agrippino aliisque episcopis, qui illa concilia 
fecisse perhibentur, responderim, qui sic diuersa senserunt, ut 
cum eis, contra quos de hac quaestione sentiebant, in unitate 20 
persisterent, ubi caritas cooperit multitudinem peccato- 
rum. sic namque ambulantibus in ecclesiae ueritate in quam 
peruenerant potuit deus, sicut apostolus dicit, id quoque illis 
reuelare quod aliter sapiebant. noua enim tunc quaestio fuit, 

1 cf. Gal. 2, 14 21 I Petr. 4, 8 23 cf. PhiL 8, 15 

2 haec— 3 eminnit om. fi 4 saltim STUV 6 epo Vml iudai- 
tare Sml 7 et in] etiam STVpqr martire 0 martyri Vm2 mar- 
tyrem gloriosissimum cyprianum pqr 10 doluit Vml 12 quae 
STmlU luce illa] lucella Uml abumbratio Vml 18 sacramentum 
STUVml ut post et Kn. 12 tr. fiv habebatur /3 14 si nulla] 
sine ulla Oml falce] falaae 0 15 baptismo T ueritate O 
17 cyprianos Tml iudaeizare 0 18 cogijnouimus Tml hoc] uir 
Vml agripino STUpgr in illa Vml 21 qui operit S quooperit U 
22 ecclesiae] ea Vm2r 28 id quoque r id»»quoque 0 id qood SUVm2 
id qd (stc) Vml id Tpq et v 24 alter S 



baptismo 18, 22—14, 28 



23 



quetnadmodum suscipiendi essent haeretici, quae nonnullos 
fratres haereticam perniciem uehementer merito detestantes 
ipsa nouitate turbauit, ut crederent etiam hoc in eis esse in- 
probandum, quod malo suo tenebant bonum. ego autem ut 
5 quod de hac re sentio breuiter dicam: rebaptizare haereticos, 
quod illi fecisse dicuntur, tunc fuit humani erroris, rebaptizare 
autem catholicos, quod adhuc isti faciunt, semper est diabolicae 
praesumptionis. 
Xmi. 23. Sed uolo mihi soluat iste quaestionem, quando- 

io quidem, cum Romanae ecclesiae per ordinem commemoraret 
episcopos, inter eos commemorauit et Stephanum, quos epi- 
scopatum inlibatum gessisse confessus est. cum ergo Stephanus 
non solum non rebaptizaret haereticos, uerum etiam hoc 
facientes uel ut fieret decernentes excommunicandos esse cen- 

u seret, sicut et aliorum episcoporum et ipsius Cypriani litterae 
ostendunt, tamen Cyprianus cum eo in unitatis pace permansit. 
quid hinc dicturi sunt? excutiant ingenia sua quantum possunt, 
et utrum ualeant respondere considerent. ecce duo erant uno 
tempore, ut de aliis taceam, qui diuersa sentiebant, duo erant 

20 eminentissimarum ecclesiarum, Romanae scilicet et Cartha- 
giniensis, episcopi Stephanus et Cyprianus, ambo in unitate 
catholica constitnti, quorum Stephanus baptismum Christi in 
nullo iterandum esse censebat et hoc facientibus grauiter sus- 
censebat, Cyprianus autem in haeresi uel schismate baptizatos 

25 tamquam non habentes baptismum Christi baptizandos in 
ecclesia catholica existimabat. multi cum illo, quidam cum 
isto etiam sentiebant, utrique cum eis in unitate sistentes. si 
ergo uerum est, quod isti dicunt et unde causam suae se- 

9 cf. Petil. de nn. bapt. 15 cf. Cypr. ep. 70—75 
1 qnemammodum STUVml qnae] quam Vml quam ob rem VmH 
nonnullas Sml 3 crediderint Vv hoc etiam v 8 praesnmtionis S 
10 perj enm per Vml 11 et om. V 15 pr. et om. fiv 16 cum eo 
C/prianus fiv 17 hic Ov 20 carthaginiesisis (mc) 0 cartaginensis SU 
cartaginiensis q carthaginensis TmlVr 23 facientientibus U succen- 
sebat VmSpqrv 24 heresim STUVml 27 consistentes v 28 repa- 
rationis STU 



24 



VII. I>e unico 



parationis asserere uel eicusare conantur: in una communione 
sacramentorum nfali maculant bonos, et ideo corporali dis- 
iunctione a malorum contagione recedendum est, ne omnes 
pariter pereant, iam tunc Stephani et Cypriani temporibus 
perisse ecclesiam confitendum est nec aliquam posteris de- 
relictam, ubi Donatus ipse spiritaliter nasceretur. quod si 
dicere nefarium iudicant, quia re uera nefarium est, si mansit 
ecclesia ex illis temporibus usque ad tempora Caeciliani et 
Maiorini siue Donati nec eam maculando perdere potuerunt, 
quicumque in eam secundum ipsos sine baptismo admissi sunt 
pleni omnibus peccatis et criminibus suis, nec ulla facta est 
a Cypriano et eis, qui pariter de baptismo sapiebant, ab illorum 
communione diuisio, quoniam non se arbitrabantur in unitate 
et communione sacramentorum Christi alienis malis posse 
maculari, sic potuit et deinceps ecclesia permauere, quam toto 
sicut de illa praedictum est terrarum orbe crescentem nullo 
modo poterant quorumlibet traditorum ac facinerosorum aliena 
crimina maculare, sicut in una area usque ad tempus uen- 
tilationis maculari paleis frumenta non possunt, sicut intra 
una retia usque ad tempus litoris mali pisces bonos simul 
natando non perdunt. 

24. Nulla igitur ratio fuit, sed maximus furor, quo isti 
uelut malorum communionem cauentes se ab unitate Christi, 
quae toto orbe diffunditur, separarunt. nisi forte a criminibus 
crimina mirabili arte discernnnt, non de scripturis, sed de 
cordibus suis distinctionum regulas proferentes atque dicentes 
in unitate communionis sacramentorum alia crimina aliena sine 
contaminatione tolerari, traditionis autem crimine oranes, qui 

1 Petil. de un. bapt. 
1 assere O eicausare Vml 4 pariter] partes 0 perent S nunc 
STUVml 5 confitendnm eat nec aliquam om. § 6 spiritoaliter U 
7 si] sicut pqrv 8 cecilianiani SU 9 eam] ea OmZ etiam U 10 am- 
missi OSTUV 13 diuiso Vml 16 sicut om. Uml creacente U 
17 facinorosorum OTmSpqrv faciuerosi Vml 20 nna om. /3 littoris 
OSUVqrv 22 quo] quoi STUVmJ quo se Vm2 quod pqr 23 se del. 
Vm2 24 a om. Vml 25 crimine Vml set 0 28 qui om. STUVml 



baptismo 14, 23—24 



25 



cum talibus sacranienta communicauerint, detineri. sed hinc 
diutius disputare superfluum est, praesertim quia hoc et raris- 
sime audent dicere, ipsi quoque uerecundantes et sentientes 
uana se loqui, et cum ea dicunt, nullo diuino testimonio 

5 fulcire nituntur. magis enim solent in ore habere, quando pec- 
catis aliorum alios criminantur, ad excusandum nefas separa- 
tionis suae: uidebas furem et concurrebas cum eo 
et: ne communicaueris peccatis alieniset:recedite, 
exite inde et inmundum ne tetigeritis et: qui teti- 

10 gerit pollutum pollutus est et: modicum fermenti 
totam massam corrumpit et alia huiusmodi, quibus non 
traditionis crimen ab aliis criminibus aliqua proprietate dis- 
cernitur, sed omnis peccati consociatio prohibetur. quae tamen 
diuina testimonia uel piaecepta si eo modo quo isti intel- 

15 legeret Cyprianus, profecto se ab Stephano separaret nec cum 
illo in catholicae unitatis communione persisteret. ille quippe 
secundum sententiam, quam de baptismo isti tenendam putant, 
haereticos et schismaticos sicut opinantur baptismum non 
habentes admittendo in ecclesiam communicabat- peccatis 

su alienis, quia uidelicet peccata eorum, qui baptismo uero abluti 
non erant, in eis utique permanebant. debuit ergo Cyprianus 
ab huius communione discedere, ne cum fure concurreret, ne 
peccatis communicaret alienis, ne contagione inquinaretur in- 
mundi, ne pollutus fieret tangendo pollutum, ne fermento cor- 

7 Ps. 49, 18 8 I Tim. 5, 22 Esai. 52, 11 9 Leu. 22, 4-6 
10 I Cor. 5, 6 

1 cum om. pq communicauerunt STUVmlpq detinet STUVml 
2 et hoc v et om. U 4 uanas eloqui OU diuino om. 0 5 utun- 
tur SU 6 alios Orv aliis cet. crimantur SUm2Vml cremanantur 
ut uid. Tml 7 cum (um in ras. m2) V 8 nec Vml 9 exit SUVml 
10 plutom Vml fermento SUVml fermentum TVmSpqrv 11 huius- 
cemodi STVpqr 12 aliqua] alia STUVml 14 diuine Vml si om. Vml 
18 non om. 0 19 ammittendo OSTUV ecclesia S communi- 
cabant 0 20 peccata eorum] peccatorum T 21 permanebunt V 
22 nec concurreret (um fure om.) Vml 23 alienus S nec V 24 cor- 
ruperetur O 



26 



VII. De unico 



rumperetur aliorum. hoc ergo quoniam non fecit, sed cum eis 
in unitate permansit, tota ipsius unitatis tunc massa corrupta 
est nec perseuerauit ecclesia, quae postea sanctos istorum 
Maiorinum pareret et Donatum. hoc quia dicere nullo modo 
audent, restat ut fateantur bonos cum malis in sacramentorum 
christianorum communione sine ulla sua labe mansisse et usque 
ad tempus Caeciliani perseuerasse ecclesiam Christi non sine 
ullis hominibus malis tamquam in horreo iam reconditam, sed 
adhuc commixta palea tamquam in area constitutam. sic ergo 
et deinceps potuit permanere, sicut et permanet, donec ultimo 10 
die iudicii uentilata mundetur. 

XV. 25. Quid igitur sibi uult tantus furor separationis 
istorum ab unitate corporis Christi, quae, sicut prophetatum 
legitur implerique iam cernitur, toto orbe terrarum atque in 
omnibus gentibus dilatatur? hic certe, sicut scriptum est, 15 
filius malus ipse se iustum dicit, exitum autem 
suum non abluit, hoc est non excusat, non diluit, non 
defendit, quod furore schismatico in haereticam pestem de 
domo dei exire non timuit, quia, si uere iustus esset, sicut 
apostolus Paulus cum fratribus falsis, de quibus in suis epi- 20 
stulis ingemit, et sicut Cyprianus cum eis, quos sine baptismo 
suis peccatis praeteritis plenos existimabat et admitti ad ec- 
clesiam ab Stephano sciebat, ita in ecclesia Christi cum eis, 
quos iniustos uel nouerat uel putabat, sine ulla sui comma- 
culatione persisteret nec bonos propter malos desereret, sed u> 
malos propter bonos potius toleraret, tamquam granum cum 
palea pondere caritatis trituram ferens, non tamquam leuis- 

16 Prou. 24, 22 

4 pararet Vml et] ac (hac V) fiv 5 restan Uml fateatur S 
mali Vml 6 chrietianorum om. V 8 taquam in orreo £ 11 iudicii 
die fiv 12 Bibi cx si Tm2 »**uult V 14 impleri quae SU im- 
plereque Vml impleri (om. que) T 17 est om. Vml 19 timuit] 
potuit OUml 20 epistolis codd. praeter UV 22 aestimabat fia 
aramitti OmZSTUV ammittit Oml 24 iniustus Vml communicatione 
STUVr contaminatione pq 



baptismo 14, 24—15, 26 



27 



simus puluis etiam ante uentilationem flatibus cedens. eo 
quippe modo etiam cum iniquis, quos necesse est usque ad 
litus retia ista contineant, in unitate catholica perseuerans non 
tamen cum fure concurreret nec peccatis communicaret alienis 

5 nec cuiusquam inmunditiae contrectatione macularetur nec 
pollueretur tangendo pollutum nec cuiusquam fermento cor- 
rumperetur. haec enim fiunt consensione peccatorum, qua per 
feminam serpens hominem primum etiam in paradisi felicitate 
decepit, non communione sacramentorum, in qua condiscipulos 

ra Iudas mundos iumundus contaminare non potuit. a malis autem, 
cum quibus dei sacramenta communicant, etiam nunc in area, 
nondum in horreo, iam tamen boni discedunt et separantur 
morum dissimilitudine, non corporum segregatione, aliter ui- 
uendo, non ad alia conuenticula ueniendo. sic nec cum malis 

15 unum fiunt nec ab ecclesiae unitate discedunt. 

26. Quid ergo nobis nescio quorum traditorum crimen 
exaggerant, quos tamen nec ipsos umquam conuincere potue- 
runt? sed si eos contra istorum calumnias defendamus, quo- 
rundam hominum causam uidebimur agere, non ecclesiae. 

su prorsus quicumque et ubicumque traditores fuerunt et non 
tantum traditorum peccatum, sed ipsorum etiam qui tradere 
compellebant et omnium omnino facinerosorum flagitiosorum 
sacrilegorum admittebat Stephanus in ecclesiam secundum 
istos, quia, si baptismum non habebant, omnia peccata, quae- 

a cumque grauia et horrenda commiserant, in eis erant et reos 
illos sine ulla remissione retinebant. tales admittebat Stepha- 
nus, cum talibus erat in unitate catholica Cyprianus, nec tamen 

16 cf. Petil. de un. bapt. 

1 etiam om. pgv fluctibus S cedent SU ccdunt Vml 4 fere 
Vml 6 corruperetnr O 8 paradysi S 9 decepit om. Uml non] 
nec S cum discipulos 0 11 sacramenta dei v 12 orreo S et 
separantur om. 0 14 ad s. I. 0 si S 17 exagerant STUV nec 
om. Vml 20 fuerint ex fuerunt 0 et om. O 22 facinerorosorum V 
facinorosorum OTpgrv 23 ammittebat OSTUV 24 qu.a (i eras.) T 
25 reos illos] eos 0 26 ulla] illa STUV ammittebat OSU amit- 
tebat T 



28 



VII. De unico 



periit, sed perseuerauit ecclesia. non igitur quemquam in eius 
unitate maculant aliena peccata; frustra filius malus a familia 
patris exire properauit, frustra se iustum dicit, exitum autem 
suum non abluit. an forte dicturi sunt eos, quos ita Stephanus 
admittebat, ipsius unitatis participatione mundatos, quoniam ca- 5 
ritas cooperit multitudinem peccatorum? utinam dicaut! 
hoc enim et nos dicimus, quando eos ad unitatem uel urgemus 
ut redeant uel monemus. hoc autem pacto iam etiam nulla 
inter nos baptismi quaestio remanebit si enim apud haereticos 
uel schismaticos baptizati, cum ad ecclesiam ueniunt, unitatis 10 
ipsius caritate mundantur, profecto sine causa rebaptizantur. 

XVI. 27. Uides itaque in hoc sermone, cui me respondere 
uoluisti, quam multa dixerit ille pro nobis. quid ergo iam 
opus est ut episcoporum Romanae ecclesiae, quos incredibilibus 
calumniis insectatus est, obiecta ab eo crimina diluamus? u> 
Marcellinus et presbyteri eius Miltiades, Marcellus et Siluester 
traditionis codicum diuinorum et turificationis ab eo crimine 
arguuntur. sed numquid ideo etiam conuincuntur aut conuicti 
aliqua documentorum firmitate monstrantur? ipse sceleratos et 
sacrilegos fuisse dicit, ego innocentes fuisse respondeo. quid 20 
laborem probare defensionem meara, cum ille nec tenuiter pro- 
bare conatus sit accusationem suam? si est ulla humanitas in 
rebus humanis, puto nos iustius posse reprehendi, si ignotos 
homines, quos criminantur inimici nec eorum crimen ulla testi- 
ficatione demonstrant, nocentes potius quam innocentes credi- 2* 
derimus, quia, si forte se aliter ueritas habet, ipsi certe hu- 

2 cf. Prou. 24, 22 5 I Petr. 4, 8 14 cf. Petil. de un. bapt. 
16 cf. Breuic. III 18, 34 

4 ita om. fiv 0 ammittebat USUV amittebat T ipsius.. V 

untatia Vml 6 operit 0 10 uel schismaticos om. fiu 13 quam] 
quae 0 14 ecclesiae romanae 0 16 melciades 0 militiades SmlTUVq 
mcltiades Sm2 miliciades p mclchiades rv 17 traditiones Oml quo- 
dicum SmlU criminis Vm2r 18 arguntur SmlU conuincantur S 
19 aliquando 0 ipsi Sml 21 tenuiter (tenu s. ras. 3 litt. m2) V 
24 crimanantur Sml 25 demonstrauit Tml 



baptismo 15, 26—16, 28 



29 



manitati debitum redditur, cum honio de homine nihil mali 
temere suspicatur nec cuiquam criminanti facile credit, quando 
sine teste ac sine ullo documento crimen obiciens maledicus 
potius conuiciator quam ueridicus accusator extiterit. 
5 28. Huc accedit, quia Miltiade tunc episcopo Romanae ecclesiae 
praesidente ex praecepto Constantini imperatoris, ad quem totam 
illam causam accusatores episcopi Carthaginiensis ecclesiae Cae- 
ciliani per Anullinum proconsulem detulerunt, idem Caecilianus 
innocens pronuntiatus est. de quo iudicio cum maiores istorum 

w inportunissimaperuicaciamemoratoimperatori quererentur, quod 
non plene neque recte fuerit examinatum atque depromptum, 
nihil de Miltiadis traditione uel turificatione dixerunt, ad cuius 
audientiam nec uenire utique debuerunt, hoc potius ante sug- 
gerentes imperatori aut ut suggereretur instantes, quod apud 

15 traditorem codicum diuinorum et idolorum sacrificiis inqui- 
natum causam suam agere non deberent. cum hoc ergo nec 
ante suggesserint nec, posteaquam contra eos pro Caeciliano 
iudicatum est, saltem uicti et irati obiciendum putarint, quid 
nunc inanes tam sero conectunt calumnias, quasi ut in- 

» nocentiae Caeciliani Miltiadis iudicis decoloratione fuscetur 
et ipsa Romana ecclesia, ubi nec damnare quemquam suo 
qualicumque iudicio potuerunt nec aliquem suorum uelut in 

5 cf. Optat. I 22 sqq. 

1 male S 2 facili. 0 3 maledictus Oml 4 conuitiator SV con- 
uitiatnr U ueredicus TmMJtnl 5 uc Vml illuc O miltiade 
Vml melciade OmlVm2 melchiade Om2rv militiade SmlTU meltiade 
Sm2 miiiciade pq 6 atquem STU 7 cartaginiensis OSq carthagi- 
nensis UVpm2rv 8 Anullinnm scripsi anullianum O annlum S anulinum 
TUqmlv anolinum (alt. n s. I. m2) V, pqm2r 9 pronuntiatur (om. 
est) O 10 peruicatia codd. quaerentur Uml 11 nec recte v 
deprorotum OSTU 12 melciadis Oml melchiadis 0m2rv militiadis 
STUmlVml raeltiadis Vm2 miliciadis pq 16 deberant S 19 nero] 
misero 0 conectnnc S calumpniam 0 nt] aut T et qrv et qnasi p 
innocentiae scripsi innocentia codd. v (Miltiades fuit iudex innocentiae 
Caeciliani) 20 melciadis OmlVm2 melchiadis 0m2rv miliciadis Spq 
miJitiadis TUVml 21 ipsam romanam ccclesiam 0 



30 



VII. De unico 



locum subrogare damnati, contra quam paucissimis Afris partis 
suae primo interuentores aduenticios furtim longeque mittebant, 
quos istum nominatim commemorare non puduit, donec deceptae 
plebiculae quasi proprios episcopos ordinarent? nempe episco- 
pum Aptucensem Felicem post Caeciliani purgationem apud 5 
imperatorem accusauerunt, quod ipse esset manifestissimus 
traditor et ideo Caecilianus episcopus esse non posset, quod 
ab illo traditore fuerit ordinatus. tunc Constantinus nec huic 
eorum accusationi negauit locum, quamuis eos in Caeciliani 
fictis criminibus calumniosos fuisset expertus, et ideo praece- 10 
pit, ut causa Felicis discuteretur. in Africa discussa est a 
proconsule Aeliano; Felix quoque innocens declaratus est. 
extant gesta proconsularia; qui uoluerit, sumat et legat. hoc 
autem non solum ad innocentiae Caeciliani demonstrandae cu- 
mulum pertinet ipsiusque Felicis euidentissimam purgationem 15 
atque illorum calumnias declarandas, qui eum fontem omnium 
malorum in concilio suo dixerant, uerum etiam ad cogitandam 
Miltiadis ab eorum criminationibus purissimam uitam. nisi 
forte quisquam tam sit insipiens, ut credat eos, cum Felici 
non pepercerint, a quo Caecilianus fuerat ordinatus, Miltiadi 20 
parcere potuisse, a quo fuerat absolutus, si illius episcopi 
uitam, quamuis nullum uulnus conscientiae peremisset, saltem 
qualiscumque fama culpasset. an uero quod de foro Aptucen- 

2 interuentores] cf. ep. 44, 8 3 cf. Petil. de nn. bapt. 11 cf. 
Optat. I 27 16 fontem) cf. Breuic. III 14, 26. Post gesta 22, 38 

2 aduentitios Tv 4 plebeculae Vv 5 aptugnensum STV abtugnen- 
Bum U aptugnensium p aptumgnensium q aptugnensem r Abtungensem t> 
apud imperatorem] apudicor erratorem accusatorem SU apud imperatorem 
accusatorem TVml.cf. e. gr. Cresc.11161, 67 6 uiafestissimusiSrt/ 8 tra- 
ditor STVml 10 factis T fuisse 0 11 discusa S 12 eliano codd. 
13 exstant TVm2v prot consularia Oml 14 innocentia S inno- 
centiam TU demonstrandum /3 17 uerum om. Vml 18 melciadis 
OmlVmZ melcbiadis Om2rv maliciadis S militiadis TUq miliciadis Vmlp 
20 melciadi OmlVm2 melchiadi Om2rv miliciadi STUVmlpq 22 per- 
misisset 0 23 abtugnensium STUV aptugnensium pqr Abtungen- 
sium v 



baptismo 16, 28—30 31 

sium ficturu fuerat ab istis accusaretur, et quod in Capitolio 
Romanorum factum fuerat taceretur? 

29. De Mensurio autem quid respondeam, cum eius tem- 
pore usque ad obitus diem plebs unitatis nulla conscissa est 

5 ipsaeque litterae Secundi Tigisitani, quibus reprehensus asse- 
ritur, eo8 ad se inuicem pacifice scripsisse confirmant atque 
in collegii societate mansisse? iam uero quod etiam de Cirtensi 
ecclesia dicere uoluit et episcopos ibi catholicos maledictis 
insectatus est quibus uoluit, quid aliud egit, nisi ut uitupe- 

10 rando sanctos etiam nostrorum temporum uiros nobisque op- 
time cognitos satis ostenderet, quid etiam de ignotis, quibus 
similiter maledicit, sentire debeamus? proinde si Profuturus 
ante paucissimos annos defunctus et Fortunatus, qui in corpore 
adhuc est atque illi successit episcopo, quomodo Manichei 

15 fuerunt, sic fuerunt et illi traditores, quos longe a nostris 
temporibus ignotissimos accusare non cessant et iam illorum 
nobis pura ab istorum probris uita notissima est. 

30. Non sane parua est parumque gloriosa consolatio cuius- 
cumque nostrum, si ab inimicis ecclesiae cum ipsa ecclesia 

20 criminamur; eius tamen defensio non in eorum hominum defen- 
sione consistit, quos isti nominatim falsis criminationibus 
appetunt. prorsus, qualescumque fuerint Marcellinus Marcellus 
Siluester Miltiades Mensurius Caecilianus atque alii, quibus 
obiciunt pro sua dissensione quod uolunt, nihil praeiudicant 

3 cf. Petil. de nn. bapt. et Optat. I 17—18 5 cf. Breuic. III 
13, 25 7 cf. Petil. de un. bapt. 

1 fictum] factum /3 capitulio STV capitulo Ur 3 ab eius STVpqr 
4 obitna diem] obitura /S ples OS consussa S confusa T concisapjr 
6 scrisisse Vml 7 mansisse (m «. I. m2) V quod etiam om. 0, 
com suppleuit Om2 circensi 0 9 aliut U 10 obtime OSUVml 
12 profutnros STmlUVml 13 defunctos S et] est 0 14 suc- 
cesit S 16 cessant (N s. I.) U 17 pura] oura SU obscura T 
ob(op-)probriia /J 18 paruumque Tml 20 crinamur Tml criminan- 
tnr U 22 maccellus Vml 23 melciades Oml melchiades 0m2rv 
miliciades STUp militiades Vmlq meltiades Vm2 24 praeiudicat 
TVpqrv praeindicate SU 



32 



VTI. De unico 



ecclesiae catholicae toto terrarum orbe diffusae; nullo modo 
eorum innocentia coronamur, nullo modo eorum iniquitate 
damnamur. si boni fuerunt, in areae catholicae tritura tam- 
quam grana mundati sunt, si mali fuerunt, in areae catholicae 
tritura tamquam stipulae comminuti sunt. intra istam aream 
et boni et mali esse possunt, extra eam boni esse non possunt. 
quisquis ab hac unitate uento superbiae tamquam sola palea 
separatur, areae dominicae propter commixtam paleam quid 
calumniatur? 

XVII. 31. Nos quoque dicimus nec tantum dicimus, uerum 
etiam litterarum monnmentis ecclesiasticis et publicis com- 
probamus Secundum Tigisitanum, cuius congregato concilio 
Caecilianum dicunt esse damnatum, confessis traditoribus, ne 
schisma fieret, pacem dedisse, cum et eidem ipsi a Purpurio 
Liniatensi crimen traditionis fuisset obiectum, dicimus Uictorem 
Rusiccadiensem, Donatum Calamensem, Donatum Masculitanum, 
Marinum ab Aquis Tibilitanis, Siluanum Cirtensem fuisse tra- 
ditores eosdemque quasi traditorum seuerissimos damnatores. 
hoc probamus et ecclesiasticis et municipalibus et iudicialibus 
gestis. sed nec ideo traditores sunt omnes in parte Donati, 
quia in ea isti fuerunt, nec ideo est innocens pars Donati, si 
isti innocentes a traditionis iniquitate monstrentur. melius enim 
andimus sanctam scripturam, quam uel cuiquam calumniamur 
de peccatis alienis uel cuiusquam similem calumniam formidamus. 
animaenimquaepeccatipsamorietur etunusquisquepro- 
prium onus portabitetqui manducat etbibit indigne,non 

14 cf. Optat. I 14. Cresc. III 27, 80 15 cf. Optat. 1 13 25 Ezech. 
18, 4 Gal. 6, 5 26 I Cor. 11, 29 

1 ecclesia SU 2 in eorum utroque loco Tml innocentiam U 
6 pr. et om.fiv 11 monimentis OmZTmZpqrv monnmentoB Sml 12 con- 
silio Vml 13 tradotoribus V ne schisma fieret] nechis maneret SU 
14 et eidem] et idem STU eidem Vpq 15 limatensi Vpv fuisse 0 
17 certensem O coriensem /S 19 manicipalibus S 21 si isti] sisti Vml 
22 mostrentur Vml 23 audiuimuB OT scribturam Vml 25 quae] 
qui SUVml 26 honus OmZ munus STUVml 



baptismo 16, 30-18, 32 



33 



alteri, sed sibi iudicium manducat et bibit, et sinuntur utra- 
que crescere usque ad messem, ne, cum ante tempus colliguntur 
zizania, eradicetur simul et triticuni, et commixti optimis pa- 
scuis haedi agnique pascuntur, donec a pastore qui errare non 

5 potest segregentur, et ex omni genere piscium retia complentur 
unitatis, donec ad iudicium litoris perducantur, nisi quod isti 
Bua peruersa falsaque sententia sibi praeiudicant, qui propter 
aliena peccata iuste se dicunt ab orbis christiani communione 
separatos. per hanc enim absurdam insanamque opinionem 

iu ipsi faciunt, ut eis quorundam suorum peccata omnibus inpu- 
tentur. quod si iustum arbitrantur, rei sunt omnes cuiuslibet 
apud se in uno homine inuenti manifestissimi criminis. si 
autem hoc, sicut iniustum est, iniustum esse cognoscunt, rei 
sunt omne3 iniquissimae separationis. 

15 XVIII. 32. Iam uero quoniam in hoc sermone de unico 
magis baptismo quaestio est, ut unde coepta est nostra dis- 
putatio concludatur: sicut in ipsa unitate areae dominicae nec 
propter bonos laudandi sunt mali nec propter malos deserendi 
sunt boni, sicut in uno homine nec propter illud, quod in eo 

w integrum est, eius est accipienda peruersitas nec propter id, 
quod in eo peruersum est, negari eius debet integritas, quia 
et in Iudaeorum iniquitate detinetur ueritas resurrectionis mor- 
tuorum et in gentilium iniquitate detinetur ueritas unius dei, 
qui condidit mundum, et in eorum iniquitate, qui cum Christo 

» quia non colligunt spargunt, detinetur ueritas, qua in eius 

1 cf. Matth. 13, 29-30 3 cf. Matth. 25, 32-33 5 cf. Matth. 
13, 47—48 24 cf. Matth. 12, 30 

3 obtimis SUVml 4 edi STUVml pascantur 0 5 completur 
STUVml contrahunt (sic) 0 6 latoris Vml 7 falsaque (que s. I.) T 
falseque Vml 8 ducunt S 9 opi.nionem T 12 inuento STUVml 
manifestisBimis Oml manifestissimini Sml 13 alt. iustum S cogno- 
scant S 14 iniquissimi Oml 16 pr. est om. Vml 17 sicutj 
sic Vm2r dominicae areae t) 19 sicut scripsi sic Ov ut /5 illut U 
illud— propter om. S 20 peroersitas om. U idj illud Vv id ex illud S 
(aberrauit librarius ab illud ad id) 21 debet eius v 25 qua] 

quia STUpq 

LIII Angust. o. Don. III. 3 



34 



VII. De unico baptigmo 18, 32 



nomine pellunt spiritum inmundum, et in templorum sacri- 
legorum iniquitate inuenta est ueritas, qua colebant ignotum 
deum, et in daemonum iniquitate inuenta est ueritas, qua 
confessi sunt Christum: sic et in haereticorum iniquitate in- 
uenta ueritas non neganda est, qua detinetur baptismi sacra- 5 
mentum. 

2 cf. Act. 17, 28 3 cf. Iac. 2, .19 

2 qua colebant— 3 neritas om. OS 5 sacranientum (add. amen STV)\ 
add. Explicit de unico baptismo ad catholicos 0 EXPLICIT LIBER 
SCI AGUSTINI (AGUS T AUG Ur AUGUSTINI V) DE UNICO BA- 
PTISMO STUVr Explicit liber beati angastini (epi add. p) de unico 
baptismo (babt. q) pq 



1VBVSTIM RETRACTATIONVM LIB. II CAP. LZ (IXZIIII) 

(PAG. 172, 9 ED. KNOELL). 

DE UNICO BAPTISMO CONTRA PETILIANUM AD 
CONSTANTINUM LIBER UNUS. 

5 1. Eo tempore librum de unico baptismo amicus quidam 
meus a nescio quo Donatista presbytero accepit indicante, quod 
Petilianus episcopus eorum Coustantiniensis eum scripserit. 
hunc ad me ille adtulit ac uehementer, ut ei responderem, 
rogauit. librum autem etiam meum, in quo respondi, eundem 

io titulum habere uolui, hoc est de unico baptismo. 

2. In quo libro illud, quod dixi: Constantinum imperatorem 
Ihnatistvi criminantibus ordinatorem Caeciliani Felicem 
Aptugnensem non ncijasse accnsationis locum, quamuis eos in 
Caeeiiianum fictis criminibus calumniosos fuisset expertus, 

15 in ordine temporum postea consideratum aliter inuentum est. 
nam prius memoratus imperator causam Felicis fecit audiri a 
proconsule, ubi legitur absolutus, et postea ipse Caecilianum 
cum accusatoribus eius auditum comperit innocentem, ubi 
eos expertus est in eius criminibus calumniosos. qui ordo 

m temporum per consules declaratus multo uehementius in ea 
causa calumnias Donatistarum conuincit penitusque subuertit, 
quod alibi ostendimus. 
3. Hic liber sic incipit: Respondere aduersa sentieniibus. 

11 cf. De un. bapt. 16, 28 22 cf. Breuic. III 24, 42. Retract. 
JI 53, 2 23 uar. lectio: diuersa, et sic codd. mei praeter V 



3- 



VIII. 

BREVICVLVS 
COLLATIONIS CVM DONATISTIS 



/ = editio Frobeuiana, Basileae 1569 
v = editio Migniana 



COLLATIO PRIMI DIEI. 

Cum catholici episcopi et partis Donati iussu imperatoris 
disputando inter se gestis apud tribunum et notarium Marcel- 
linum cognitorem habitis contulissent, multum prolixa eorun- 

s dem gestorum est facta conscriptio, quamuis posset totum 
multo breuius agi. sed qui causam bonam non se habere scie- 
bant, id egerunt primum quantum potuerunt, ut nec ipsa 
collatio fieret et ut prorsus causa ipsa non ageretur. sed quia 
hoc obtinere minime potuerunt, id effecerunt multiplicitate 

10 gestorum, ut quod actum est non facile legeretur. unde uisum 
est isto breuiario cuncta complecti, ut ad signa numerorum, 
quae et in isto breuiculo et in ipsis gestis annotantur, sine 
difficultate quisque inueniat quod uoluerit. 

I. Ingressis itaque utrisque partibus primo loco recitatum 
15 est rescriptum imperatoris, quo iussit collationem inter memo- 

ratos episcopos fieri, ut superstitionem manifesta ratio confutaret. 

II. Secundo loco recitatum est edictum ipsius cosjnitoris, 
quod per prouinciam misit, ut conuenirentur utriusque partis 
episcopi et intra diem Calendarum Iuniarum conferendi causa 
congregarentur Carthagine. in eo edicto basilicas sine iussione 
imperatoris reddidit Donatistis, qui se pollicerentur esse uen- 
turos, ut eo modo eos ad conferendum etiam beneficiis inui- 
taret. in eodem etiam edicto obtulit eis, ut alium quem uellent 
cum illo iudicem constituerent, iurauitque se hoc iudicaturum 
quod ueritas suasisset, et cetera quae ad exhortationem con- 
gregationis illorum eodem continentur edicto. 

III. Tertio loco recitatum est alterum cognitovis edictum. 
quod proposuit iam praesentibus apud Carthaginem utriusque 

Gestornm collationis quae supersunt eitant apud Mansi, Sacroriim 
conciliorum noua collectio, tom. IV, pag. 19—245 2 imperatoris] Ho- 
norii 15 rescr. imper.] cf. cod. Theodos. VI 3. Mansi pag. 53 et 186 
17 edict. cogn.\ cf. Mansi pag. 54 27 alt. cogn. edict.] cf. Mansi pag. 57 

1 Operis breuiculi collationum praefatio / 



40 



VIII. Breuiculus 



partis episcopis, qui locus et qui modus collationis futurus 
esset, supradicto die itidem commemorato et constituto, et 
adrnonuit ut ei pars utraque rescriberet, utrum placerent quae 
comprehendit edicto. 

IIII. Quarto loco, cum partis Donati episcopi exigerent pro- 5 
poni sibi ab aduersariis, qua causa fuissent congregati, cognitor 
distulit, ut ex ordine prius omnia recitarentur, quae ante diem 
collationis acta fuerant. et recitata est notoria Donatistarum, 
in qua dixerunt non sibi placere quod in edicto suo posuit, 
ut hi soli ex episcopis conuenirent ad collationis locum, quos k> 
ad ipsam causam peragendam ceteri delegissent, qui omnes 
triginta sex complebantur, decem et octo hinc et decem et octo 
inde, id est septeni, qui inter se disputarent, et alii septeni, 
qui concilio, si opus esset, adhiberentur, et alii quaterni, qui 
gestis custodiendis et conscribendis praeessent; sed petiuerunt 15 
se omnes potius qui uenerant adesse debere, ut eorum nu- 
merus appareret, dicentes quod eos aduersarii paucos esse 
mentiti sint. ibi dixerunt ita se omnes uenisse usque ad gra- 
uissimos senes, ut hi soli deessent, quos aduersa ualetudo 
corporis irapedisset, et cetera quae ipsa notoria continentur. 20 

V. Quinto loco recitatae sunt litterae catholicorum quas 
rescripserunt cognitori, sicut edicto commonuerat, insinuantes 
consentire se ad omnia, quae illo edicto fuerant ordinata. in 
eisdem litteris etiam se obstrinxerunt et polliciti sunt, si in 
parte Donati ueritas eis demonstraretur ecclesiae, non se illic 25 
episcopalem honoiem quaesituros, sed consilium eorum secu- 
turos pro salute christiana; si autem in sua communione 
potius ueritas ostenderetur ecclesiae, honores episcopales eis 
non se negaturos, et hoc a se fieri bono pacis, ut intellege- 
rent hi quibus hoc praestaretur, quod in eis catholici non chri- 30 
stianam consecrationem, sed humanum detestarentur errorem. 
quodsi plebes duos in una ecclesia episcopos feiTe non possent, 

8 not. Don.\ cf. Mansi pag. 60 21 litt. cath.] epist. 128; eitat 
magna ex parte etiam Em. 5—7 

8 notoria passim scripsi notaria fv 13 septeni utroque loco scripsi 
collato altero Marcellini edicto septem fv 24 si] quodsi v 



V 




collationie I 3—7 



41 



utrisque de medio recedentibus singuli constituerentur episcopi 
ab eis episcopis ordinandi, qui in suis plebibus singuli inue- 
nirentur. in eisdem litteris cornmemorata est etiam causa 
Maximianistarum, ex quibus a se damnatis propter pacem partis 
5 Donati quosdam in honoribus integris susceperunt et ab eis 
datum in sacrilego scbismate baptismum non resciderunt, et 
cetera quae in memoratis litteris continentur. 

VI. Sexto loco recitatum est etiam edictum ipsius cogni- 
toris, quod proposuerat cum supradicta notoria Donatistarum 

io et supradictis litteris catholicorum, insinuans populo, quae illi 
pars utraque rescripserit. 

VII. Septimo loco recitatae sunt litterae catholicorum ad 
cognitorem datae, quibus Donatistarum notoriae responderunt, 
concedentes eis quod petierant, ut uniuersi qui uenerant prae- 

15 sentes essent in eo loco ubi erat futura collatio, cum tamen 
illic ex catholicis episcopis illi soli adessent, quos edicto suo 
cognitor detinierat, ut, si aliquis tumultus existeret, quod 
catholici ualde metuebant, non illis imputaretur qui paucissimi 
adessent, sed eis potius qui multitudinem suam praesentem 

so esse uoluissent. in eisdem litteris etiam tota ipsa causa com- 
prehensa est, ut ostenderetur ecclesia catholica non esse pars 
Donati, sed illa potius, quae per totum mundum fructificaret 
et cresceret incipiens ab Hierusalem secundum sacram scrip- 
turam, et quia nihil ei praeiudicarent, quicumque in ea mali 

25 fuissent diuino in fine iudicio separandi, et quia nec in ipsum 
Caecilianum maiores eorum aliquid probare potuerunt, qui 
iudiciis ecclesiasticis et maxime imperatoris, apud quem ab 
eis fuerat accusatus, innocens inuentus et pronuntiatus est. 
et quia de iussionibus imperatorum, quae pro catholica con- 

30 stituuntur, solent facere inuidiam, commemoratum est etiam 
de sancta scriptura reges decreuisse in regno suo grauissimas 
poenas eis, qui blasphemassent deum; commemorata etiam 

8 edict. cogn.] cf. Mansi pag. 63 12 litt. cath.\ epist. 129 23 cf. 
Lac. 24, 47 31 cf. Dan. 3, 96 

32 commemorata) add. eet v 



42 



VIII. Breuicalus 



causa Maximianistarum, quos et iudiciis ipsi publicis iusectati 
sunt et ex quibus damnatis quosdam in honoribus integris 
susceperunt nec ab eis in schismate datum baptismum destru- 
xerunt, quod eos, quibus dilationem dederunt Maximiano 
communicantibus, dixerunt illius contagio non fuisse pollutos, 5 
et cetera quae eisdem litteris continentur. .haec autem omnia 
ideo ibi commemorata sunt, ne forte, si secum cogitassent 
Donatistae et uiderent, quam malam causam haberet pars 
Donati, ad hoc noluissent omnes qui uenerant ingredi locum 
collationis, ut pax atque unitas fieret. 10 

VIII. Octauo loco cum cognitor inquisisset, utrum, sicut a 
catholicis uidebat, ita etiam a parte Donati electi iam essent 
qui susceptam causam peragerent, responsum est a parte 
Donati, quod iam esset acta a catholicis causa, antequam 
esset confligentium statuta persona, propter illas catholicorum 15 
litteras quae totam causam breuiter continebant, deinde instare 
coeperunt, ut prius ageretur de tempore de mandato de per- 
sona de causa, tunc ad negotii merita ueniretur. et cum co- 
gnitor interlocutus esset nihil de causa esse mutilatum et 
rursus inquisisset, utrum de constituendo numero disputantium 20 
edicto eius paritum fuerit, quia per hos oporteret agi omnia 
quae agenda essent, coeperunt Donatistae agere de tempore, 
quoniam causa ipsa agi non posset, quia dies praeterisset. 
quarto decimo enim Calendarum Iuniarum die completi fuerant 
quattuor menses ex die edicti cognitoris, quod ad prouinciam 26 
miserat, sicut interrogatum respondit officium. et quoniam 
inter quattuor menses agi causam praeceperat imperator, ideo 
diem iam transisse dicebant et petebant, ut tamquam in con- 
tumaces catholicos sententia proferretur, quasi catholici absen- 
tes essent aut Donatistae aliquando ad agendam causam illis » 
absentibus intrauissent aut admoniti catholici uel euocati de- 
fuissent. ista ergo calumniose et tergiuersatorie, quae nec in 
foro iure agerentur, dicebant, nolentes ut aliquid ageretur. sed 

9 noluissent scripsi uoluisaent fv, cf. cap. 10 extr. 21 hon] hoc / 
23 quia] quin / 27 intra v, cf. p. 61, 1. 63, 28 et index 'inter' 



collationis I 7—10 



43 



ad hoc eia respondit ipse cognitor, quod in Calendas lunias 
pars utraque consenserit, quamuis etiamsi quaelibet pars adhuc 
usque non occurrisset, duos alios menses superesse potuisse, 
quos imperator adiunxit trinis edictis fuisse seruandos. 

VIIII. Nono loco, quoniam cognitor superius dixerat de 
tempore praescribere, ut causa non ageretur, non episcopalis, 
sed forensis potius esse obiectionis, inuenit occasionem pars 
Donati, qua diceret nihil ergo secum agi publico iure debere, 
9ed tantuni diuinis scripturis. unde cum quaesisset cognitor, 
quid utrique parti de hac re placeret, responsum est a catho- 
licis, ut iuberet mandatum catholici concilii recitari, ubi electis 
disputatoribus agendi modus iniunctus est: ibi posse melius 
apparere, quod non forensibus tergiuersationibus, sed magis 
diuinis testimoniis ageretur. et aliquamdiu conflictio producta 
est, cum catholici instarent recitari mandatura, illi autem 
recusarent. sed postea remotis omnibus moratoriis contentio- 
nibus recitari mandatum cognitor iussit. 

X. Decimo loco mandatum catholici concilii recitatum est, 
quo electis ad disputandum episcopis catholicae ecclesiae est 
iniuncta defensio aduersus criminationes Donatistarum. hoc 
mandato iterum, sicut in superioribus litteris, breuiter tota 
causa comprehensa est, prius ut causa ecclesiae, quae toto 
sicut promissa est terrarum orbe diffunditur, a causa Caeciliani, 
qualiscumque illa fuisset, sic distingueretur, ut ostenderetnr 
malos in ecclesia, qui uel ignorantur uel pro unitate pacis 
tolerantur a bonis, non eis ad mala consentientibus obesse 
non posse similitudinibus euangelicis et exemplo prophetarum 
et ipsius domini Christi et apostolorum et episcoporum et 
iudicio ipsorum etiam Donatistarum propter Maximianistas, 
deinde ipsius Caeciliani causa non mala fnisse certis docu- 
raentis demonstraretur, quibus et ipse et ordinator eius Felix 
Aptugnensis, quem in concilio suo criminosius accusauerunt, 

18 mand. eath. conc.] cf. Mansi pag. 74 

6 alt. non] add. esse / 25 ignoranter / 82 Aptugnensis scripsi 
Aptnginensis fv 



VIII. 

BREVICVLVS 
COLLATIONIS CVM DONATISTIS 



editio Frobeniana, Basileae 1569 
editio Migniana 



COLLATIO PRIMI DIEI. 

Cum catholici episcopi et partis Donati iussu imperatoris 
disputando inter se gestis apud tribunum et notarium Marcel- 
linum cognitorem habitis contulissent, multum prolixa eorun- 
5 dem gestorum est facta conscriptio, quamuis posset totum 
multo breuius agi. sed qui causam bonam non se liabere scie- 
bant, id egerunt primum quantum potuerunt, ut nec ipsa 
collatio fieret et ut prorsus causa ipsa non ageretur. sed quia 
hoc obtinere minime potuerunt, id effecerunt multiplicitate 
10 gestorum, ut quod actum est non facile legeretur. unde uisum 
est isto breuiario cuncta complecti, ut ad signa numerorura, 
quae et in isto breuiculo et in ipsis gestis annotantur, sine 
difficultate quisque inueniat quod uoluerit. 

I. Ingressis itaque utrisque partibus primo loco recitatum 
15 est rescriptum imperatoris, quo iussit collationem inter memo- 

ratos episcopos fieri, ut superstitionem manifesta ratio confutaret. 

II. Secundo loco recitatum est edictum ipsiua co^nitoris, 
quod per prouinciam misit, ut conuenirentur utriusque partis 
episcopi et intra diem Calendarura Iuniarum conferendi causa 

w congregarentur Carthagine. in eo edicto basilicas sine iussione 
imperatoris reddidit Donatistis, qui se pollicerentur esse uen- 
turos, ut eo modo eos ad conferendum etiam beneficiis inui- 
taret. in eodem etiam edicto obtulit eis, ut alium quem uellent 
cum illo iudicem constituerent, iurauitque se hoc iudicaturum 

25 quod ueritas suasisset, et cetera quae ad exhortationem con- 
gregationis illorum eodem continentur edicto. 

III. Tertio loco recitatum est alterum cognitovis edictum. 
quod proposuit iam praesentibus apud Carthaginem utriusque 

Gestorum collationis quae supersnnt eitant apud Mansi, Sacrorum 
conciliorum noua collectio, tom. IV, pag. 19—245 2 imperatoris] Ho- 
norii 15 rescr. imper.] cf. cod. Theodos. VI 3. Maiisi pag. 53 et lbfi 
17 ediet. cogn.\ cf. Mansi pag. 54 27 alt. cogn. edict.] cf. Mansi pag. 

1 Operis breuiculi collationum praefatio / 



40 



VIII. Breuiculus 



partis episcopis, qui locus et qui modus collationis futurus 
esset, supradicto die itidem commemorato et constituto, et 
admonuit ut ei pars utraque rescriberet, utrum placerent quae 
comprehendit edicto. 

IIII. Quarto loco, cum partis Donati episcopi exigerent pro- 5 
poni sibi ab aduersariis, qua causa fuissent congregati, cognitor 
distulit, ut ex ordine prius omnia recitarentur, quae ante diem 
collationis acta fuerant. et recitata est notoria Donatistarum, 
in qua dixerunt non sibi placere quod in edicto suo posuit, 
ut hi soli ex episcopis conuenirent ad collationis locum, quos 10 
ad ipsam causam peragendam ceteri delegissent, qui omnes 
triginta sex complebantur, decem et octo hinc et decem et octo 
inde, id est septeni, qui inter se disputarent, et alii septeni, 
qui concilio, si opus esset, adhiberentur, et alii quaterni, qui 
gestis custodiendis et conscribendis praeessent; sed petiuerunt 15 
se omnes potius qui uenerant adesse debere, ut eorum nu- 
merus appareret, dicentes quod eos aduersarii paucos esse 
mentiti sint. ibi dixerunt ita se omnes uenisse usque ad gra- 
uissimos senes, ut hi soli deessent, quos aduersa ualetudo 
corporis impedisset, et cetera quae ipsa notoria continentur. 20 

V. Quinto loco recitatae sunt litterae catholicorura quas 
rescripserunt cognitori, sicut edicto commonuerat, insinuantes 
consentire se ad omnia, quae illo edicto fuerant ordinata. in 
eisdem litteris etiam se obstrinxerunt et polliciti sunt, si in 
parte Donati ueritas eis demonstraretur ecclesiae, non se illic 25 
episcopalem honorem quaesituros, sed consilium eorum secu- 
turos pro salute christiana; si autem in sua communione 
potius ueritas ostenderetur ecclesiae, honores episcopales eis 
non se negaturos, et hoc a se fieri bono pacis, ut intellege- 
rent hi quibus hoc praestaretur, quod in eis catholici non chri- 30 
stianam consecrationem, sed humanum detestarentur errorem. 
quodsi plebes duos in una ecclesia episcopos feiTe non possent, 

8 not. Don.) cf. Mansi pag. 60 21 litt. cath.] epist. 128; eitat 
magna ex parte etiam Em. 5—7 

8 notoria passim scripsi notaria fv 13 septeni utroque loco scripsi 
collato altero Marcellini edicto septem fv 24 si] quodai v 



collationis I 3 — 7 



41 



utnsque de medio recedentibus singuli constituerentur episcopi 
ab eis episcopis ordinandi, qui in suis plebibus singuli inue- 
nirentur. in eisdem litteris coramemorata est etiam causa 
Maximianistarum, ex quibus a se damnatis propter pacem partis 
5 Donati quosdam in honoribus integris susceperunt et ab eis 
datum in sacrilegQ schismate baptismum non resciderunt, et 
cetera quae in memoratis litteris continentur. 

VI. Sexto loco recitatum est etiam edictum ipsius cogni- 
toris, quod proposuerat cum supradicta notoria Donatistarum 

10 et supradictis litteris catholicorum, insinuans populo, quae illi 
pars utraque rescripserit. 

VII. Septimo loco recitatae sunt litterae catholicorum ad 
cognitorem datae, quibus Donatistarum notoriae responderunt, 
concedentes eis quod petierant, ut uniuersi qui uenerant prae- 

15 sentes essent in eo loco ubi erat futura collatio, cum tamen 
illic ex catholicis episcopis illi soli adessent, quos edicto suo 
cognitor definierat, ut, si aliquis tumultus existeret, quod 
catholici ualde metuebant, non illis imputaretur qui paucissimi 
adessent, sed eis potius qui multitudinem suam praesentem 

so esse uoluissent. in eisdem litteris etiam tota ipsa causa com- 
prehensa est, ut ostenderetur ecclesia catholica non esse pars 
Donati, sed illa potius, quae per totum mundum fructificaret 
et cresceret incipiens ab Hierusalem secundum sacram scrip- 
turam, et quia nihil ei praeiudicarent, quicumque in ea mali 

25 fuissent diuino in fine iudicio separandi, et quia nec in ipsum 
Caecilianum maiores eorum aliquid probare potuerunt, qui 
iudiciis ecclesiasticis et maxime imperatoris, apud quem ab 
eis fuerat accusatus, innocens inuentus et pronuntiatus est. 
et quia de iussionibus imperatorum, quae pro catholica con- 

30 stituuntur, solent facere inuidiam, commemoratum est etiam 
de sancta scriptura reges decreuisse in regno suo grauissimas 
poenas eis, qui blasphemassent deum; commeraorata etiam 

8 edict. cogn,] cf. Mansi pag. 63 12 litt. catlt.] epist. 129 23 cf. 
Lnc. 24, 47 31 cf. Dan. 3, 96 

32 commemorata] add. est v 



42 



VIII. Breuiculus 



causa Marimianistarum, quos et iudiciis ipsi publicis insectati 
sunt et ex quibus darnnatis quosdam in honoribus integris 
susceperunt nec ab eis in schismate datum baptismum destru- 
xerunt, quod eos, quibus dilationem dederunt Maximiano 
communicantibus, dixerunt illius contagio non fuisse pollutos, 5 
et cetera quae. eisdem litteris continentur. .haec autem omnia 
ideo ibi commemorata sunt, ne forte, si secum cogitassent 
Donatistae et uiderent, quam malam causam haberet pars 
Donati, ad hoc noluissent omnes qui uenerant ingredi locum 
collationis, ut pax atque unitas fieret. 10 

VIII. Octauo loco cum cognitor inquisisset, utrum, sicut a 
catholicis uidebat, ita etiam a parte Donati electi iam essent 
qui susceptam causam peragerent, responsum est a parte 
Donati, quod iam esset acta a catholicis causa, antequam 
esset confligentium statuta persona, propter illas catholicorum 15 
litteras quae totam causam breuiter continebant. deinde instare 
coeperunt, ut prius ageretur de tempore de mandato de per- 
sona de causa, tunc ad negotii merita ueniretur. et cum co- 
gnitor interlocutus esset nihil de causa esse mutilatum et 
rursus inquisisset, utrum de constituendo numero disputantium 20 
edicto eius paritum fuerit, quia per hos oporteret agi omnia 
quae agenda essent, coeperunt Donatistae agere de tempore, 
quoniam causa ipsa agi non posset, quia dies praeterisset. 
quarto decimo enim Calendarum Iuniarum die completi fuerant 
quattuor menses ex die edicti cognitoris, quod ad prouinciam » 
miserat, sicut interrogatum respondit officium. et quoniam 
inter quattuor menses agi causam praeceperat imperator, ideo 
diem iara transisse dicebant et petebant, ut tamquam in con- 
tumaces catholicos sententia proferretur, quasi catholici absen- 
tes essent aut Donatistae aliquando ad agendam causam illis 30 
absentibus intrauissent aut admoniti catholici uel euocati de- 
fuissent. ista ergo calumniose et tergiuersatorie, quae nec in 
foro iure agerentur, dicebant, nolentes ut aliquid ageretur. sed 

9 noluissent acripsi uoluissent fv, cf. cap. 10 extr. 21 hos] hoc / 
23 quia] quin / 27 intra v, cf. p. 61, 1. 63, 28 et index 'inter' 



collationis I 7-10 



43 



ad hoc e\s vespondit ipse cognitor, quod in Calendas lunias 
pars utraque consenserit, quamuis etiamsi quaelibet pars adhuc 
usque non occurrisset, duos alios menses superesse potuisse, 
quos imperator adiunxit trinis edictis fuisse seruandos. 

VIIII. Nono loco, quoniam cognitor superius dixerat de 
tempore praescribere, ut causa non ageretur, non episcopalis, 
sed forensis potius esse obiectionis, inuenit occasionem pars 
Donati, qua diceret nihil ergo secum agi publico iure debere, 
sed tantuni diuinis scripturis. unde cum quaesisset cognitor, 
quid utrique parti de hac re placeret, responsum est a catho- 
licis, ut iuberet mandatum catholici concilii recitari, ubi electis 
disputatoribus agendi modus iniunctus est: ibi posse melius 
apparere, quod non forensibus tergiuersationibus, sed magis 
diuinis testimoniis ageretur. et aliquamdiu conflictio producta 
est, cum catholici instarent recitari mandatum, illi autem 
recusarent. sed postea remotis omnibus moratoriis contentio- 
nibus recitari mandatum cognitor iussit. 

X. Decimo loco mandatum catholici concilii recitatum est, 
quo electis ad disputandum episcopis catholicae ecclesiae est 
iniuncta defensio aduersus criminationes Donatistarum. hoc 
mandato iterum, sicut in superioribus litteris, breuiter tota 
causa comprehensa est, prius ut causa ecclesiae, quae toto 
sicut promissa est terrarum orbe diffunditur, a causa Caeciliani, 
qualiscumque illa fuisset, sic distingueretur, ut ostenderetur 
malos in ecclesia, qui uel ignorantur uel pro unitate pacis 
tolerantur a bonis, non eis ad mala consentientibus obesse 
non posse similitudinibus euangelicis et exemplo prophetarum 
et ipsius domini Christi et apostolorum et episcoporum et 
iudicio ipsorum etiam Donatistarum propter Maximianistas, 
deinde ipsius Caeciliani causa non mala fuisse certis docu- 
mentis demonstraretur, quibus et ipse et ordinator eius Felix 
Aptugnensis, quem in concilio suo criminosius accusauerunt, 

18 mand. cath. conc.) cf. Mansi pag. 74 

6 alt. non] add. esse / 25 ignoranter / 32 Aptugnensis scripsi 
Aptuginensis fv 



44 



VIII. Breuiculos 



probaretur esse purgafcus, et cetera quae mandato eodem con- 
tinentur siue de baptismo siue de persecutione, quae solet 
catholicis obicere pars Donati. nam commemorata ibi est ite- 
rum, sicut in superioribus litteris, causa Maximianistarum, 
qua demonstrarentur Donatistae suo iudicio cuncta diluisse, 
quae obicere catholicis uel de baptismo uel de persecutione 
uel de communionis contagione consueuerunt. adiectum est 
etiam, ut, si qua etiam nunc episcopis catholicis morarum 
interponendarum gratia uoluissent crimina obicere, propter 
finiendam quae prius urgeret causam audienda et discutienda 
postea differrentur. hoc autem, id est ut tota causa et superi- 
oribus litteris et isto mandato comprehenderetur, eo consilio 
a catholicis factum est, ne forte, si, ut fama iactabat, aliquas 
moratorias praescriptiones Donatistae ingerere con^aientur et 
forsitan non permissi ab ipsa collatione resilirent, <non> acta 
licet breuiter ecclesiae catholicae causa in conscriptione gesto- 
rum legenda remaneret, quam timuisse intellegerentur et ideo 
noluisse conferre. 

XI. Undecimo loco, cum cognitor interlocutus esset in man- 
dato catholicorum magis diuina testiraonia quam forensia uin- 
cula esse prolata, et iussisset etiam subscriptiones omnium 
recitari, conflictus exortus [est] et aliquamdiu productus ost, 
cum Donatistae exigerent eorum praesentiam, qui mandato 
subscripserant, obicientes, quod eis suppositis qui episcopi 
non fuerint potuissent fallere cognitorem, quo praesente sub- 
scripsisse legebantur, et quod antiquis cathedris alios episcopos 
addiderint, ut numerus augeretur. catholici autem ne sui prae- 
sentarentur resistebant, uerentes ne illi tumultum aliquem 
praepararent, per quem prorsus abrumperetur ipsa collatio, 
quam fieri Donatistae nolle omnino uidebantur, maxime quando 
de tempore, quasi iam causa lapsa esset et audiri non posset, 
praescribere uoluerunt. quem tumultum ideo putabantur non- 
dum fecisse, quia, si fieret, uidebant non posse imputari catho- 

13 si, ut scripsi sicut fv 15 non addidi, cf. cap. 7 extr. 17 rema- 
ncrent / 22 est seclusi 29 prorsus] rursus / 



collationis I 10—12 



45 



licis, qui paucissimi aderant, sed sibi potius, quorum praesens 
fuerat multitudo. sed uoluntati eorum cedentibus catholicis, 
ut omnes qui subscripserant ingrederentur, apparuit postea 
hoc ideo uoluisse Donatistas, quia existimabant non conuenisse 
5 Carthaginem tot catholicos quot subscriptiones ostendebantur. 
hoc autem propterea credidisse putati sunt, quia catholici non 
ea pompa qua illi Carthaginera fuerant ingressi et ob hoc eos 
paucos uenisse suspicabantur. 
XII. Duodecimo loco ingressis episcopis catholicis, quorum 

io praesentia petebatur, omnes singillatim recitati et in medium 
procedentes a Donatistis recogniti sunt uel uicinis suis uel 
cum quibus in uno loco erant, et quicumque recitabantur 
catholici episcopi ex his locis, ubi non erat pars Donati, satis 
et ipsis Donatistis notum erat se ibi non habere collegas uel 

15 communionem suam et esse illic catholicos uel quos nouerant 
uel de quibus audierant in suae uicinitate regionis. ita factum 
est, ut omnino nullius catholici recitaretur subscriptio, de 
cuius praesentia dubitarent. sane cum uentum esset ad nomen 
Uictoriani Mustitani catholici episcopi et in medium procedens 

20 respondisset se habere contrarios duos, Felicianum in ciuitate 
Mustitana et Donatum in loco Turrensi, exegerunt catholici, 
ut actis constaret Felicianum in communione esse Primiani; 
ipsum enim inter alios cum Maximiano damnauerant damna- 
torem Primiani et ordinatorem ipsius Maximiani, quem postea 

25 in integro honore receperant nec destruxerant baptismum in 
eis, quos in Maximiani schismate baptizauerat. sed ad inter- 
rogationem catholicorum respondere noluerunt, dicentes non 
debere hoc ab eis exigi, et cum iterum pressius exigeretur, 
dixerunt iam internae actionis hoc esse. et secundum eos 

» interlocutus est cognitor, ut hoc quod coeptum fuerat ageretur 
et illud, si opus esset, postea quaereretur. in ipsa autem diocesi 
Mustitana apparuit et ipsos episcopum alium antiquae cathe- 
drae addidisse, quod inani inuidia catholicis obiecerant; hoc et 
in aliis locis eos fecisse postea declaratum est. 

31 dioecesi v 



46 



VIII. Breuiculus 



XIII. Tertio decimo loco recensitis et recognitis praesentibus 
catholici8 qui subscripserant cognitor obtulit potens, ut con- 
sidentes potius agerent quam stantes. Donatistae autem recu- 
sauerunt, gratias tamen agentes, quod talibus senibus obtulisset 
consessum, et in ea recusatione multa dicentes in laudem suam 5 
et in laudem ipsius cognitoris, quae legat qui uoluerit in con- 
scriptione gestorum. pertinet enim ad rem, quomodo quem 
sic laudauerunt, ut dicerent honorificum iustum reue- 
rentem benignum, causam tamen, propter cuius actionem 
tam multi conuenerant, apud eum agi nolebant. 10 

XIIII. Quarto decimo loco mandatum etiam Donatistarum 
prolatum et recitatum est breuiter factum, ut hi quos elegerant 
agerent uelut aduersus traditores et persecutores suos. reci- 
tata sunt etiam eorum nomina, cum hoc catholici fieri petis- 
sent, ut coostaret, ntrum apud Carthaginem praesentes sub- 15 
acripserint. sed Donatistae multo instantius hoc ut fieret 
cognitori extorserunt, ut eorum quoque numerus appareret, 
quod se magua intentione uelle monstrabant. in ea sane reci- 
tatione inuenti sunt quidam, pro quibus absentibus alii sub- 
scripserunt. inuentus est etiam unus, qui cum suo nomine 20 
recitato non responderet, diierunt eum in itinere esse defunctum. 
et cum quaererent catholici, quomodo potuerit apud Cartha- 
ginem subscribere qui fuerat in itinere defunctus, illi diu 
fluctuauerunt perturbati et nescientes quid responderent. nam 
primo dixerunt non de ipso, sed de alio fuisse suggestum. et. 
cura catholici putassent de alio, id est de clerico, eos dicere, 
qui pro mortuo subscribere potuit, quaesitum est, utrum cle- 
ricus suo nomine an illius pro mortuo subscripserit. sed postea 
responderunt ipsum quidem subscripsisse praesentem, cum 
octauo Calendas Iunias mandatum fieret, sed quoniam aeger 30 
sub8cripserat, remeantem ad propria in itinere defecisse. quo 
audito catholici petierunt superiora eorum uerba recitari, ut 
ipsa uarietas deprehensa claresceret. quod cum factum fuisset 
et appareret, quaesiuii; cognitor, utrum saltera sub dei teeti- 

3 autem] tamen v 11 loco] hoc / 15 subscripseriut Engelbrecht 
subacripserant fv 28 postea] potius / 



collationis I 13—14 



47 



ficatione firmarent eum fuisse Carthagini, quando praesentes 
prae8entibus mandauerunt ut subscriberent. ubi uehementius 
perturbati responderunt: quid, si se alius pro eodem op- 
posuit? hanc eorum falsitatem deprehensam iudicio dei re- 
5 linquens iussit cetera nomina recitari, quibus recitatis quaesiuit 
de numero episcoporum partis utriusque. respondit officium 
nomina Donatistarum episcoporum esse ducenta septuaginta 
nouem annuraeratis etiam illis, pro quibus absentibus alii 
subscripserant, computato et illo defuncto. catholicorum autem 

10 omnium praesentium nomina esse constitit ducenta octoginta 
sex. uiginti enim non subscripserant, qui tamen suam exhibentes 
praesentiam et in medium procedentes, nisi quos infirmitas 
corporis illic apud Carthaginem tenuit, praesentibus gestis se 
mandare et consentire professi sunt. in loco ergo collationis, 

15 hoc est in thermis Gargilianis, quia ipse postea locus placuerat, 
ex his catholicis, qui mandato subscripserant et qui praesentes 
gestis mandauerant, hi soli defuerunt, qui illic apud Cartha- 
ginem incommoda ualetudine tenebantur. ex his autem, quo- 
rum nomina Donatistarum subscriptio continebat, non solum 

» illi deerant, quos apud Carthaginem aegrotare responderant, 
sed etiam illi, pro quibus absentibus, id est apud Carthaginem 
non constitutis, alii subscripserant. quoniam itaque se Dona- 
tistae de numerositate iactabaut, excepto eo, quod catholicos 
plures uenisse Carthaginem constitit, dictum est a catholicis 

» alios episcopos centum uiginti non uenisse Carthaginem, quod 
quidam eorum senectute, quidam infirmitate, quidam diuersis 
necessitatibus <sint> irapediti. quod cum audissent Donatistae, 
responderunt etiam suos multo plures non uenisse Carthaginem 
et multas esse apud se cathedras uiduatas episcopis, cum in 

M 8ua notoria, quam cognitori dederant, apertissime dixerint 
usque adeo se omnes uenisse Carthaginem, ut nec grauissimos 
senes aetas et labor potuerit deterrere, eosque solos non ue- 

1 praesen8 / 2 mandVuerit / 3 se seripsi et fv, ef. Post geata 
23, 40 opposuit scripsi apposuit fv, cf. Post gesta l. c. 27 sint 
inserui essent coni. v 



VIIL Breuiculus 



nisse, quos aduersa ualetudo in suis sedibus uel in itinere 
tenuisset. sane propter cathedras, quas episcopis uacuas apud 
se esse dixerunt, responsum est etiam a catholicis sexaginta 
esse, quibus successores episcopi nondum fuerant ordinati. ac 
per hoc in istis utriusque partis subscriptionibus et falsitates 5 
in Donatistis constitit fuisse deprehensas et eorum numerum 
episcoporum minorem, quandoquidem soli aegroti non uenerant 
Carthaginem, pro quibus tamen in itinere aegrotantibus alii 
subscripserant. et omnium nomina cum ipsis etiam, pro quibus 
alii subscripserant, ducenta septuaginta nouem subscriptio con- 10 
tinebat, neque ullo modo credibile fit mnlto plures quam 
centum uiginti, hoc est tertiam partem omnium eorum in suis 
sedibus aegrotasse potuisse et ideo non uenisse Carthaginem. 

XV. Quinto decirao loco egressis omnibus, qui iam super- 
fluo praesentes erant, et remanentibus eis, quos necessarios 15 
utrique delegerant, in perendinum diem collatio dilata est 
utrorumque consensu, quoniam dies praesens iam uidebatur 
emensus. 

COLLATIO SECUNDI DIEI. 

I. Primo loco, cum die intermisso ad memoratum locura, 20 
sicut placuerat et constitutum fuerat, conueniretur, obtulit 
consessum iterum cognitor, deprecans ut fieret. et mox catho- 
lici conaederunt, Donatistae autem recusauerunt. in qua recu- 
satione inter cetera id quoque dixernnt, quod scriptum sibi 
esset cum talibus non sedere. ad hoc catholici, ne morae s» 
fierent, tunc non responderunt, sed opportuniore loco in tertii 
diei collatione. tunc ergo etiam ipse cognitor stando se cogni- 
turum esse respondit. 

II. Secundo loco recitata est notoria, quam pridie dederant 
petentes, ut sibi mandatum catholicorum ederetur, quo con- 30 

20 primo loco] cf. Mansi pag. 167 25 cf. Ps. 25, 4 26 cf. III 
9, 18 29 notoria) cf. Mansi pag. 169 

11 fit scripsi sit fv 13 aegrotare coni. v, cf. III 8, 13 extr. com- 
memorasse ausi sunt 15 remanantibus / 19 Secnndi diei collatio / 



-■ 



collationiB I 14— II 8 49 

siderato possent in diem constitutum instructi adesse, eo quod 
exceptores cum conscriptione gestorum occurrere non ualerent, 
et reBponsio cognitoris in eandem notoriam, qua iussit fieri 
quod petebant. 

5 III. Tertio loco cum quaesisset cognitor, quid etiam de 
subscriptionibus responderent, id est utrura eis placeret quod 
edicto proposuerat, ut prosecutionibus suis quisque subscri- 
beret, et respondissent catholici iam se in hoc consensum 
suum litteris ezpressisse, illi se muitum moueri diierunt, 

io quod hoc consuetudo non haberet. et cum cognitor interro- 
gasset, utrum eis sufficerent quot dati fuerant gestorum con- 
scribendorum ei utraque parte custodes, dilationem petere 
coeperunt, ut sibi conscripta gesta ederentur et tunc respon- 
derent. hic ortus est diuturnus conflictus cum eis, cum con- 

15 sensus eorum, quo placuerat ut illo die res ageretur, saepe 
recitaretur ex tabulis. et cum se notas ignorare dicerent, pe- 
tentes ut prius eis ederentur gesta conscripta, cognitor iussit, 
ut, quod eorum notarii exceperant, perlatis codicibus, qui signati 
custodiebantur, eie recitaretur, ne contra suum consensum 

a) uenirent, cumque et ipsi saepe de gestorum editione causa- 
rentur, quod exceptores non occurrissent gesta conscribere, 
etiam hoc eis responsum est, quod notoria sua ideo se petisse 
diierant edi sibi catholicorum mandatum, ut ad praesentem 
diem instructi occurrerent, quia eiceptores occurrere cum 

26 gestorum editione non possent. ubi non inuenientes quod dice- 
rent uoluerunt iterum praescriptionem diei refiicare, de qua 
fuerat eis satis superque responsum et inde iam fuerat primo 
die transitum. sed tunc eis catholici etiam ad hoc responderunt, 
quod non solum in edicto cognitoris Calendarum Iuniarum 

% dies constitutus legeretur, sed etiam ipsi octauo Calendas 
Iunias suum mandatum conscripsissent, cum iam transisset 
dies, quo dicebant agi debuisse causam, id est quarto decimo 
Calendas Iunias. dictum est etiam ipsum Primianum ad Calen- 

3 eandera notoriam coni. v eadem notaria fv 11 sufficerent quot 
tcripsi eufficeret quod fv, cf. 14 19 recitarentur / 25 quid v 

LIII. Augnat. o. Don. III. 4 



50 



VIII. Breniculns 



das Iunias se pollicitum occurrere. quae omnia ideo a catho- 
licis dicta sunt, quod audierant eos etiam in populo suo de 
hac re inuidiose locutos; et tamen inter haec omnia illi in 
petenda dilatione uehementissime perstiterunt. quod cum ui- 
dissent catholici ad hoc eos diu nugari, ut gesta multis uerbis 5 
onerarentur, petierunt cognitorem, ut eis quam petebant dila- 
tionem concederet. et concessa est sex dierum dilatio respon- 
dentibus exceptoribus, quando editio gestorum posset occurrere. 
et illis promittentibus, cum gesta edita fuerint, se suis pro- 
secutionibus subscripturos. 10 

COLLATIO TERTII DIEI. 

I. 1. Tertio die collationis, id est sexto Idus Iunias, ingressis 
partibus primo loco utrum edita eis gesto fuerint cognitor inqui- 
siuit. respondit officium se ante diem quam promiserat edidisse, 
quod ex utriusque partis cautionibus probaretur. et recitatae 15 
sunt cautiones, quibus constitit catholicos accepisse gesta octauo 
Idus lunias hora diei quinta, Donatistas autem eodem die tertia. 

II. 2. Secundo loco cum cognitor iussisset principale nego- 
tium iam proponi, dictum est a catholicis olim se agere uelle 
principale negotium et hoc esse, ut crimina, quae solent Dona- ao 
tistae dicere in ecclesiam toto orbe diffusam, si possent, 
probarent. responsum est a Donatistis, ut prius quaereretur 
qui essent qui agerent, ut morae fierent de discussione per- 
sonarum. de qua re cum diu confligeretur, catholicis recusan- 
tibus et ut remotis superfiuarum morarum tergiuersationibus 25 
ad causam ueniretur uehementer instantibus, contra Donatistae 
obnixissime contendebant, ut personae discuterentur, et flagi- 
tabant, ut exprimerentur qui petissent ab imperatore istam 
fieri collationem. uolebant enim, ut constaret catholicos esse 
petitores, ut ex forensi iure possent discutere personas peti- 30 
torum, cum iam in actione prima recitatum fuisset catholico- 
rum mandatum, ubi se ostendebant non petitores esse, sed 

31 cf. I 10 

5 eis diu negari v 9 cnm gesta] congesta / 



colUtionis II 3— III 2, 2 51 

defensores aduersus crimina, quae illi eorum communioni 
obicere solent; cum ipsi prius exegerint, ut ecclesiae causa 
non forensibus formulis, sed magis diuinarum scripturarum 
testimoniis ageretur, confessique fuerint lecto catholicorum 
5 mandato scripturis sanctis eos ecclesiae causam firmare uolu- 
isse, seque ex eadem diuinae legis auctoritate uicissim acturos 
esse promiserint. tunc ergo quasi obliti, quid exegerint et 
quid etiam ipsi polliciti fuerint, cum de ecclesiae criminatione 
et purgatione catholici proposuissent agi oportere, coeperunt 
10 personas quaerere petitorum, ut eas possent ex forensi iure 
discutere. contra ergo catholici resistebant et propter prae- 
scindendas moras, quas eos et praeparare audierant et innec- 
tere iam uidebant, perseueranter instabant, ut ecclesiae causa 
potius ageretur. in conflictu peruentum est, ut imperatoris 
praeceptum, quo- collationem iussisset fieri, legeretur, ut eo 
modo petitorum persona constaret. uidebatur enim et cogni- 
tori, ne quid Donatistis etiam de ipso iure forensi ueluti iusta 
poscentibus negaretur, prius petitorum constituendas esse per- 
sonas. praecepto ergo imperiali recitato collationem petisse 
catholicos declaratum est eamque esse concessam. tunc Dona- 
tistae etiam preces, quibus ab eis illa collatio petita est, 
postulare coeperunt. hic cum eis ipse cognitor responderet in 
pragmatico rescripto preces inseri non solere, ad id se con- 
uerterunt, ut mandatum catholicorum, quo mandauerant peti. 
ab imperatore collationem, eosdemque legatos, quos ad hoc 
impetrandum miserant, sibi ederent atque proderent, asserentes 
discutere se debere quae mandata sunt, atque ibi inuenire 
pos8e [mandata catholicorum] quae de illis imperatori locuti 
sunt. hoc cum intellegerent catholici ad hoc inquiri, ut inue- 
nirentur occasiones, quibus prolixi temporis morae ac dilati- 
ones ingererentur, asserebant omnino quod peterent ad causam 
non pertinere, quandoquidem collationem ab eis petitam ipse 
imperator apertissime ostenderet, qui cognitorem dederat, ut 

24 cf. Gesta tertiae cognitionis cap. 85 sqq. 
9 coeperant / 28 mandata catholicornm deleui 83 qui] cni / 

4* 



52 Vin. Breuiculus 

superstitionem manifesta ratio confutaret, et uehementer urge- 
bant, ut remotis omnibus morarum interpositionibus et aliarum 
interponendarum inquisitionibus id potius ageretur, quod ea 
collatione agi ab imperatore praeceptum est, quam et petitam 
ab illo et concessam esse constabat. 5 

III. 3. lnter haec etiam de catholico nomine, apud quos 
potius esset, pauca ab utraque parte inuicem dicta et obiecta 
sunt, et ius8um est principali causae potius reseruari. et post 
aliquanta identidem cum catholici nominis facta mentione 
dicerent Donatistae apud se potius esse catholicam, interlo- 10 
cutus est cognitor se interim sine cuiusquam praeiudicio non 
posse aliter appellare catholicos, quam eos appellauit imperator 
a quo cognitor datus est, illos autem, quanto magis se esse 
catholicos dicerent, tanto magis iam causam ipsam remotis 
morarum interpositionibus agere debere, in qua probare possent 16 
se potius esse catholicos. hic Donatistae post tantas moras 
et tot interlocutiones cognitoris contra eos prolatas, exigentis 
ut causa potius ageretur atque testantis de legatorum personis 
uel mandato, quod eis iniunctum est, nec ad causam aliquid 
pertinere nec sibi aliquid ut hinc requireret fuisse praeceptum, 20 
dixerunt, ut, si in legatis uel mandato quod eis datum est 
manifestando noluissent catholici obtemperare iudicatis, saltem 
hoc responderent, utrum loco petitorum consisterent, multum 
mirantibus catholicis, cur eos Donatistae dixerunt in edendo 
legatorum mandato non parere iudicatis, cum potius contia 26 
ipsos tam multis interlocutionibus cognitor pronuntiauerat. 
interrogauerunt ergo catholici, quibus iudicatis non paruerint, 
et Donatistis ad hoc non respondentibus interlocutus est cogni- 
tor, ad illud, quod de loco petitoris Donatistae qua.esierant, 
catholici responderent et responderunt se hoc proponere, ut so 
crimina, quae solent Donatistae communioni eorum obicere, 
uel probentur uel diluantur, ut possit Donatistarum separatio 
uel defendi uel corrigi. tunc cognitor cum responsionem a 
Donatistis exigeret, responderunt Afros, qui se catholicos 

1 urgebant scripsi urgebantur fv 



collationis III 2, 2—4, 4 



dicerent, alienam causam uelle defendere, hoc est totius orbis 
ecclesiam, de qua sibi nihil debere praeiudicari, cum inter 
Afros hoc negotium uentiletur, et expectare potius ecclesiam 
transmarinam, ut qui uicerint ipsi ad eam pertinere uideantur 
5 et ipsi habeant catholicum nomen; sed in fine prosecutionis 
suae nir8U8 de persona petitoris ut sibi responderetur postu- 
lauerunt. hic catholici ad utrumque breuiter responderunt, 
et quia de personis iam primo et secundo iudicio quaestio 
fuerit terminata, et quia ecclesiae toto orbe dirfusae, cui testi- 

iu monium perhibet scriptura diuina, ipsi, non Donatistae com- 
municant, unde catholici merito et sunt et uocantur. Donatistae 
autem responderunt non catholicum nomen ex uniuersitate 
gentium, sed ex plenitudine sacramentorum institutum, et 
petiuerunt, ut probarent catholici sibi communicare omnes 

15 gentes. quod catholici cum gratissime acciperent et peterent, 
ut hoc probare permitterentur, rursus illi de mandato illo. 
quod legatis iniunctum edi sibi petiuerant, quaestionem refricare 
coeperunt et a causa ecclesiae, quae iam in medium discutienda 
peruenerat, iterum resilire, modo mandatum supradictum petendo. 

» modo de petitoris persona ut constaret instando, modo ut de his 
ipsis quae petierant iudicaret cognitor exigendo, de quibus iam 
totiens fuerat interlocutus et eos illa frustra petere pronuntiauerat. 

ffiL 4. Sed cognitor, quamquam uiderentur non recte petere 
edi sibi mandatum, quod legatis iniunctum est, quia, id quod 

2b sufficiebat ad causam, collationem petitam concessamque con- 
stabat, non ei tamen uidebatur iniuste illos petere, ut petitoris 
persona constaret. catholici autem uidentes, quod iam sibi 
fuerat antea nuntiatum et hoc eorum intentione satis intelle- 
gebant, non ob aliud Donatistas personas quaerere petitorum, 

3J nisi ut liceret eis personarum discussione longissimas tempo- 
rum et dilationum moras ingerere, quoniam uehementer nole- 
bant, ut perueniretur ad causam, in qua se nihil habeve 
14 cf. epist. 93, 23 
2 an ecclesiae? 3 eispectari v, c/. Post gesta 28, 48 18 medio / 
22 toties v (passim) 25 confessamque / 31 ingerere scripsi inserere 
/v, c/. p. 51, 31 et index s. u. iugero 



54 



VIII. Breuiculus 



quod dicerent, sicut res ipsa uel sero postea patefecit, plenis- 
sime sciebant: hoc ergo uidentes catholici noluerunt personam 
suscipere petitorum, asserentes non se obicere crimina sed 
obiecta defendere, quae cum defendissent et falsa esse demon- 
strassent, consequenter eos apparere qui sint et quanta iniqui- 5 
tate se ab uuitate diuiserint. hic Donatistae asserebant, quo- 
cumque modo etiam de ipsis criminibus quae uellent diluere 
ultro catholici cogerent sibi aduersarios respondere, petitorum 
eos habere personam. sed catholici respondebant ad hoc se 
petisse collationem, non ubi obicerent diluenda sed ubi obiecta 10 
diluerent, quoniam et mandatum Donatistarum aduersus tra- 
ditores et persecutores factum erat et uerba Primiani, quando 
prius a catholicis de collatione conuentus est, crimen eis eum 
obicere testabantur, ubi dixerat: indignttm estutin unum 
conueniantfiliimartyrumetprogenies traditorum, 15 
et quamuis tunc conferre noluisset, postea tamen in iudicio 
praefectorum se audiri et discuti uelle dixerat. quem eorum 
de collatione consensum tenentes catholici hoc ut fieret ab 
imperatore petiuerant 

5. Tunc iussit eos cognitor obiecta a se crimina iam pro- 20 
bare nec de petita collatione personam' petitoris ostendi, si 
etiam utrique petisse probarentur. hic Donatistae identidem 
petere coeperunt, ut de persona pronuntiaret et pronuntiauit 
cognitor dicens, si collationem pars utraque petiuisset, eum 
esse petitorem qui crimina obiceret. et exegerunt Donatistae, 25 
ut probaretur a catholicis, utrum collationem utrique petiuerint. 
ubi cognitor cum dixisset: hoc catholici probare debe- 
bunt, ortus est iterum moratorius conflictus de catholico 
nomine et Donatistarum et Caecilianistarum. deinde obtulerunt 
catholici gesta habita in iudicio praefecturae, quibus probarent jo 
etiam Donatistas collationem petisse. quae cum iussisset cu- 
gnitor recitari, rursus illi ad praeterita redierunt et de his ut 
pionuntiaret cognitor flagitare coeperunt, de quibus totiens 

14 cf. Post gesta cap. 1 
16 noluissent / 



collationis III 4, 4-5, 6 



55 



pronuntiauerat, id est de persona et de mandato legatorum, 
quod sibi ut ederetur totiens superfluo postulauerant. hoc 
autem agebant, quantum intellegebatur, timentes, ne gesta 
praefectoria legerentur, ubi suam causam quibusdam inconsi- 

5 deratis et temerariis responsionibus uulnerauerant. diu itaque 
conflictatum est ab eis et maxime cum ipso cognitore, cum 
ipsi peterent edi sibi mandatum legatis iniunctum aut pro- 
nuntiaret eos hoc superfluo petiuisse, ille autem et pronuntiasse 
se diceret et pronuntiaret hoc omnino ad praesens non per- 

10 tinere iudicium, ubi declararetur imperialibus litteris, quid 
petitum esset quidue concessum. et tandem aliquando ad ius- 
sum eius coeperant gesta praefectoria recitari. quorum gesto- 
rum cum dies et consules fuissent recitati, continuo rursus 
Donatistae interruperunt et eadem illa praeterita poscere coe- 

15 perunt. sed cum cognitor interloqueretur debere gesta recitari, 
ut de petitoris peisona constaret, illi contra ab initio coepe- 
runt dicere esse gesta priora, quae deberent potius recitari. 
contra a catholicis dictum est ideo illos nolle, ut gesta praefec- 
toria legerentur, quod in eis prosecutiones proprias formidarent. 

» V. 6. Obtulerunt ergo Donatistae gesta proconsularia et 
uicariae praefecturae, ubi catholici petierant eos actis munici- 
palibus conueniri, ut collatione utrorumque facta error de 
medio tolleretur, longe antequam ipsam collationem ab impe- 
ratore petiuissent, et his gestis catholicos uolebant ostendere 

25 loco assistere petitorum, quia illic eos dixerant haereticos 
multa contra diuinas leges humanasque committere. contra 
hoc catholici dicebant ideo se etiam tunc fiagitasse collatio- 
nem, ut contra eorum crimina pro ecclesia responderent. 
itaque petiuerunt saepius, ut, si ea gesta recitanda essent, 

30 quae priora esse constaret, illa potius legerentur, ubi Dona- 
tistae primitus causam Caeciliani ad imperatorem Constantinum 
per Anullinum proconsulem accusando miserunt, recitatisque 
gestis, quae ipsi proferebant, non sunt recitata illa, quae apud 

20 cf. Gesta tertiae cognitionis cap. 174 (Manei IV 217) 
32 Annllinam acripsi Amillinum / Anulinum ti 



56 



VIII. Breuiculus 



praefectos habita iam coeperant ^ecitari. et coepit esse con- 
flictus, ut, si propterea gesta quae Donatistae protulerant 
praelata sunt gestis quae a catholicis prolata fuerant, quia 
priora reperta sunt, ut ipsa potius recitarentur, saltem post 
ipsorum recitationem recitarentur etiam illa longe priora, ubi 5 
eos appareret in hac tota causa quae agebatur primitus accu- 
satores extitisse per proconsulem apud imperatorem. ista ergo 
ne recitarentur uehementer Donatistae obluctabantur multis 
et multiplicibus prosecutionibus resistentes, sicut ebluctati 
fuerant et extorserant, ne illa praefectoria legerentur. in hac 10 
autem obluctatione saepe repetebant illud iam detritum et 
tot interlocutionibus cognitoris repulsum de mandato legatorum 
sibi edendo. repetebant etiam quaestionem, quae fuerat iam 
ante transacta, utrum testimoniis legis an publicis gestis 
catholici agere mallent, et dicebant, ut, si testimonia diuinae 15 
legis eligerent, facerent omnium legum publicarum gestorumque 
iacturam, si autem publicis legibus et gestis agere potius 
uellent, omitterent diuina documenta. et tamen, si hoc elige- 
rent catholici, ut publicorum gestorum documentis potius 
agerent, dicebant se Donatistae nec hoc permissuros, ut ea 20 
quae a catholicis offerebantur gesta legerentur, eo quod habe- 
rent ualidam temporis praescriptionem, illam scilicet de qua 
eis fuerat sufficienter et a catholicis et ab ipso cognitore 
responsum, quia ipsam causam lapsam et agi iam non posse 
dicebant, quia dies transierat, quo menses quattuor comple- aa 
rentur. uehementer enim eos timere apparebat, ne gesta lege- 
rentur, quibus doceretur a maioribus eorum Caecilianum apud 
imperatorem primitus accusatum et deinde iudiciis et eccle- 
siasticis et imperialibus absolutum atque purgatum, hoc est 
ne ipsa causa omnino propter quam uentum fuerat ageretur, 30 
ubi se euidentissime superari posse sentiebant. sic autem 
nolebant et timebant, ut hoc etiam confiteri cogerentur, dicentes 
quod sensim, id est paulatim inducerentur in causam et ad 
33 cf. Gesta tertiae cognitionis cap. 193 (Mansi IV 222) et Post 
gesta 25, 43-44 
3 a om. v 7 exstitisse v 



collationis III 5, 6—6, 7 



57 



causae intema deducerentur, quod utique optare deberent, si 
non de inanibus et moratoriis praescriptionibus, sed de ipsius 
causae ueritate confiderent. 
VI. 7. Contra ergo catholici cum uehementer conarentur, ut 
5 ad causam perueniretur, quo eos prorsus nolle peruenire cer- 
nebant, respondebant tamen iterum atque iterum eisdem ipsis, 
quae illi totiens iam transacta repetebant. et quoniam duo 
erant quae in medium uenerant, unum de editione mandati, 
quod legatis iniunctum est, alterum, utrum diuinis testimoniis 

10 an gestis publicis catholici agere mallent, de mandati illius 
editione et catholici responderunt non ad eos neque ad prae- 
sentem cauaam omnino pertinere, et ipse cognitor quod saepius 
pronuntiauerat iterum pronuntiauit, legatorum personam et 
mandatum quod susceperunt omnino se non posse discutere 

15 et ab eo quod sibi iniunctum est non debere discedere, quan- 
doquidem satis apparebat imperialibus litteris, quibus iudex 
huic causae fuerat constitutus, collationem ab imperatore con- 
ce8sam. de illo autem altero, ubi quaerebant quid eligerent 
catholici, utrum diuina documenta an gesta publica, saepius 

a> catholici responderunt, si Donatistae hominum crimina non 
obicerent, quae uelut traditoribus obicere consueuerunt, sed 
tantummodo id quaereretur, quae uel ubi esset ecclesia, nihil 
se aeturos publicis gestis, sed scripturarum diuinarum tantum- 
modo testimoniis, si autem in illa hominum accusatione et 
criminatione persisterent, quia et ipsi ista nisi talibus gestis 
demonstrare non possent, sine dubio et catholicos huiusmodi 
crimina gestis publicis defensuros; aliter enim ista nec accu- 
sari poterant nec defendi. haec eis saepius et a catholicis et 
ab ipso cognitore repetita et inculcata sunt, multis et uariis 

jo modis multarum prosecutionum illis ad eadem redeuntibus 
et eadem repetentibus, ne ageretur causa et ne gesta lege- 
rentur, quae iam in manibus esse cernebant. sed aliquando 
uicit cognitor tam longas obstinationes et iussit recitari, quae 
a catholicis data sunt, et coepit tandem agi causa. propter 

12 et om. / 28 poterunt susp. Engelbrecht 



58 



VIIL.Brcuiculus 



quam tot episcopi partis utriusque conuenerant. quod mira- 
biliter factum est, ut, cum Donatistae propterea quaererent 
petitoris personam, ne perueniretur ad causam, ipsa inquisitio 
petitoris subito in medium mitteret causam. 

VII. 8. Tertio ergo loco haec acta sunt. lecta est relatio 5 
Anullini proconsulis ad imperatorem Constantinum; quam quae- 
rentibus Donatistis unde prolata sit, catholici responderunt in 
archiuo proconsulis, si dubitarent, esse quaerendum. in qua 
relatione euidentissime continetur ipsos primitus ad impera- 
torem Constantinum per memoratum proconsulem ea quae 10 
Caeciliano crimina obiciebant accusando misisse. qua perlecta 
Donatistae quaerere coeperunt, quem sibi catholici dicerent 
patrem. quibus cum ab eis esset responsum secundum euan- 
gelium, ubi scriptum est: ne uobis dicatis patrem in 
terra; unus est enim pater uester deus, etiam hoc 15 
audito nihilominus quaerere coeperunt, utrum eis Caecilianus 
pater esset an mater. cum iam dictum fuisset a catholicis nec 
patrem sibi eum esse nec matrem, sed fratrem siue bonum 
si bonus esset, siue malum si malus esset, quia et malus 
propter sacramenta communia frater esset, hinc aliquanto 20 
diutius conflixerunt Donatistis eadem repetentibus et catholicis 
eadem respondentibus. nam et hoc obiecerunt Donatistae, quo- 
modo diceret apostolus: et si multos paedagogos habe- 
ti s in Christo, sed non multos patres; in Christo 
enim Iesu per euangelium ego uos genui, et respon- 25 
sum est a catholicis hoc honorificentiae causa dictum propter 
euangelicum mysterium, quod dispensabat apostolus; nam pa- 
trem ad fidem salutemque aeternam non esse nisi deum. neque 
enim posset contrarium Christo apostolus loqui, ut, cum ille 
diceret: ne uobis dicatis patrem in terra; unus enim 30 
pater uester deus, contra apostolus tamquam resistens 
uerbis Christi patrem se diceret eorum, quibus annuntiauerat 
5 relatio Anullini] cf. Gesta tertiae cognitionis cap. 220 (Mansi 
IV 227) 14. 30 Matth. 23, 9 23 1 Cor. 4, 15 

6 Anullini scripgi Arailini / Anulini t> 27 myeterium scripsi coll. 
I Cor. 4, 1 ocxovt)(iou? u.i>orr)pt'o>v ministerium fv 



collationia III 6, 7-8, 10 



euangeliura, nisi esset utique distinguendum, quid diuinae 
gratiae, quid humanae honorificentiae causa diceretur. 

9. Quaesierunt etiam quis ordinauerit Augustinum, nescio 
quas, sicut iactabatur, caluranias praeparantes. ubi cum eis 

5 iutrepide responderet a Megalio se ordinatum, qui tunc fuerit 
primas episeoporum in Numidia ecclesiae catholicae, et urgeret 
instanter, ut iam proferrent quae praeparauerunt, ut ibi etiam 
calumniosi demonstrarentur, illi intentionem in aliud detorse- 
runt, redeuntes ad Caeciliani personam, quam dicebant catho- 

10 lici ecclesiae non obesse, etiamsi uera eius crimina monstra- 
rentur. et tamen etiam ipsa non posse uera monstrari. 

VIII. 10. Tunc itaque Donatistae protulerunt litteras, quas 
ab uniuerso concilio suo se accepisse dicebant, quibus respon- 
deretur mandato catholicorum, quod primo die actionis fuerat 

ifi allegatum et die sequenti, antequam ad secundam actionem 
die tertio ueniretur, data notoria Donatistae edi sibi poposce- 
rant, ut instructi possent ad cognitionem uenire. et fortasse 
propter has litteras diligenter scribendas etiam ipsa secunda 
actione dilationem petiuerunt, quae illis sex dierum concessa 

20 est. quarto itaque loco haec acta sunt. lectae sunt supradictae 
litterae Donatistarum, quibus conati sunt respondere mandato 
catholicorum. quod gestis pvimae actionis insertum est. cui 
raandato non eos potuisse respondere inueniet, qui utraque 
legere et considerare uoluerit: primum quia testimonia ex 

ib lege et prophetis et psalmis et apostolicis atque euangelicis 
litteris deprompta, quibus ostenditur ecclesia catholica per 
totum mundum diffundi incipiens ab Hierusalem, unde in pro- 
pinqua et longinqua crescendo etiam in Africam uenit et in 
alia loca et ciuitates, per quas primitus dilatata est, in quibus 

so multae ecclesiae ad ipsam unicam pertinentes apostoJico labore 
fundatae sunt, quibus Donatistas non comraunicare raanifestum 

12 cf. Mansi IV 235 24 haec testimonia Aug. in Ep. c. Don. 
collegit et uberrime explicauit 

9 catholici Morelius catholicae fv 16 notoria sic fv 23 inueni 
et / 24 primum] comperiet / 29 dilata / 



60 



VIII. Breuiculus 



est, non solum non pertractare, sed omnino nec attingere 
uoluerunt, nec aliquod testimonium in tam proliia epistula 
sua proferre ausi sunt de scripturis sanctis, quo assererent 
ecclesiam partis Donati esse praedictam et praenuntiatam, 
sicut tam multa catholici protulerunt pro ecclesia cui com- 5 
municant, quae incipiens ab Hierusalem toto orbe diffunditur. 
has ergo partes testimoniorum tantorum cum omnino non 
attigissent, sed tamquam in illo mandato catholicorum, cui 
respondere uidebantur, dicta non fuerint praeterissent, illud 
ostendere temptauerunt prolatis multis testimoniis diuinarum 10 
scripturarum, quod ecclesia dei non cum malorum hominum 
commixtione futura praedicta sit. et tamen postea cum ad 
euangelicam similitudinem uenisseut, quam catholici in mandato 
suo posuerant de retibus in mare missis, quibus congregari 
dixit dominus omnia genera piscium et bonos a malis in litore, lf > 
hoc est in fine saeculi separari. etiam ipsi fassi sunt in ecclesia 
esse permixtos saltem occultos malos, zizania uero inter tri- 
ticum non in ecclesia, sed in ipso mundo permixta dixerunt, 
quoniam dominus ait: ager est hic mundus. de area sane. 
cui paleam catholici dixerant usque ad tempus uentilationis 20 
admixtam, tamquam omnino in euangelio nihil tale scriptum 
sit, exponere similitudinem istam ne conati quidem sunt, sed 
quasi hoc a se ipsis catholici dixerint, eam tantummodo re- 
prehenderunt uelut ex testimonio Hieremiae prophetae, qui 
ait: quid paleis ad triticum?, non attendentes unde hoc 
ille dixisset. non enim aiebat de ecclesia, sed de diuinis pro- 
phetarum uisionibus et humanis somniis, ne ullo modo com- 
pararentur. illam quoque similitudinem de ouibus et haedis, 
qui simul pascuntur et in saeculi fine segregabuntur, quam 
inter alias catholici ex euangelio posuerant, omnino attingere »0 
noluerunt. neque enim poterant illic dicere etiam haedos a 

14 cf. Matth. 13, 47 19 Matth. 13, 38 25 Hier. 23. 28 30 cf. 
Matth. 25, 32—33 

22 ne scripsi nec fv; at Aug. ipse nec— quideni tn his operibus nus- 
quam dixit 



collationis III 8, 10—11 



61 



pastoribu8 in communibus paacuis ignorari, sicut dixerant inter 
retia pisces raalos in raari a piscatoribus non uideri. 

11. Item cum catholici in mandato suo, uolentes ostendere 
toleratos a bonis in ecclesia malos nec bonos malorum con- 
5 tagione pollutos, commemorassent exempla prophetarum et 
ipsius domini Christi et apostolorum et post haec etiam bono- 
rum episcoporum et iudiciura ipsorum quoque Donatistarum, qui 
quosdam suorum in Maximiani schismate positos negauerunt 
Maximiani contagione pollutos, illi in suis litteris ad haec 

10 respondere conati de prophetis et de domino Christo et apo- 
stolis quodcumque dixerunt, de episcopis autem et Maximi- 
anistis siluerunt. in episcopis enim premebantur auctoritate 
Cypriani, cuius uerba ex epistula eius prolata catholici in suo 
raandato posuerunt, quibus manifestissime ostendebatur et 

15 praecepisse, ut pro unitate in ecclesia mali tolerarentur nec 
propter ipsos ecclesia relinqueretur, et quosdam collegas suos 
etiam ipsum, a quorum malis moribus longe abhorrebat et 
de quorum factis pessimis non tacebat, in ecclesia tolerasse. 
huius ergo auctoritate oppressi Donatistae cum de prophetis 

* et domino Christo et apostolis aliquid dixissent ad hoc tamen, 
non tolerandos in ecclesia permixtos malos, de episcopis 
omnino nihil dicere uoluerunt. et tamen etiam de Iuda tra- 
ditore et de his, quos Paulus tolerauit per inuidiam Chri- 
stum annuntiantes, ipse Cyprianus sic intellexit, sic scri- 

» psit, quemadmodum ea catholici in suo mandato posuerunt, 
quod et dorainus ludam ad exemplum malorum in ecclesia 
tolerandorum pertulerit et Paulus eos, de quibus talia dixit, 
non extra, sed intra ecclesiam suetinuerit. de Maximianistis 
autem quid responderent, cum adhuc homines uiuerent, de 

jo quibus possent apertissime facillimeque conuinci? proinde ad 
illud, quod in mandato suo catholici dixerant, eosdem Maxi- 

13 cf. Cypr. ep. 54, 3 16 cf. Cypr. de lapsis c. 6 26 cf. Ioh. 
6, 71-72 27 cf. Phil. 1, 15-18 

7 iudicium seripsi iudicio fv, cf. I 10 et Mandatum catholicorum 
4 extr. 



62 



VIII. Breuicnlus 



mianista8 a Donatistis per iudicia publica basilicis pulsos, 
utcumque respondere conati sunt non se criminaliter accusasse 
aut ad communionem suam inuitum aliquem coegisse, sed res 
suas uel suorum ciuiliter repetisse, obliti quod Primianus ali- 
quando dicendum apud acta mandauit: illi auferunt aliena, 5 
nos intermittimus ablata. ad illa uero, quae de Maxi- 
mianistis in catholicorum mandato dicta sunt, quod a se 
damnatos in integro bonore susceperint, quod Maximiani socios 
ab illo pollutos esse negauerint, quod baptismum ab eis in 
scbismate datum approbare potius quam rescindere atque ite- 10 
rare maluerint, nec leuiter respondere temptauerunt, sed illa 
omnia miro quodam silentio, tamquam dicta non fuerint, trans- 
ierunt. 

12. De ipso etiam baptismo, quod in illo mandato a catho- 
licis dictum est apostolum de quibusdam dixisse: ueritatem 15 
in iniquitate detinent, ut ostenderetur tieri posse, ut non 
destruenda ueritas in destruenda iniquitate teneatur, aut non 
intellexerunt aut id, quod ipsi intellexerant, ne ab aliis intel- 
legeretur, uerbis suis obscurare uoluerunt, dicentes hoc apo- 
stolum de gentilium errore dixisse, quasi ad rem pertineat ao 
de quorum errore dixerit, cum tamen ostenderit posse ueri- 
tatem in iniquitate detineri, ut, haec duo cum in uno homine 
inuenta fuerint, et approbetur ueritas et iniquitas corrigatur. 
sicut catholica facit, cum agnoscit in Donatistis et amplectitur 
sacramenti ueritatem, detestatur autem in eis et corrigit hae- bb 
reticam iniquitatem. et illud, quod a catholicis in mandato 
dictum est, non ideo destruendum baptismum Christi, quia 
eum etiam haeretici tradunt, sicut non ideo negandus est 
Christus, quia eum etiam daemones confitentur, similiter aut 
non intellexerunt aut obscurare uoluerunt, dicentes catholicos »o 
contra martyres locutos, non tamen exprimentes quos martyres 
dicerent, dicentes etiam eos daemoniis uelle communicare, r quasi 

5 cf. Cresc. HII 47, 57 15 Rom. 1, 18. cf. De un. bapt. 4, 5 sqq., 
ubi haec uberius eiplicantur 

22 _pr. in om. f 



collationis III 8, 11-14 



63 



haereticis communicetur quando eorum anathematur iniquitas, 
quamuis in eorum consecratione inuentus baptismus non de- 
struatur, sicut anathematur iniquitas daemonum, quamuis in 
eorum confessione auditum nomen domini non negetur. 

i 13. De persecutionibus etiam, quas perpeti se queruntur, 
multa in suis litteris posuerunt nec tamen respondere ausi 
sunt ad illud, quod in mandato catholicorum dictum est, quod 
ipsi primitus apud Constantinum imperatorem accusauerunt 
Caecilianum, qui de imperatorum legibus conqueruntur, <in) 

io inuidiam catholicorum exaggerantes siue mortes, quas eorum 
circumcelHones sibimet ipsis inferunt, siue omnia, quae non pro 
communione Donati, sed pro sceleribus, quibus uiolenter saeuiunt 
nefarieque uiuunt, per leges publicas disciplinasque patiuntur, 
sicut etiam de oppido Bagaitano commemorasse ausi sunt, 

15 ubi manifestatum est, quanta mala commiserint et quam mi- 
nora perpessi sunt. 

14. Ad illud quoque in catholicorum mandato, quod dictum 
est de purgatione et absolutione Caeciliani et Felicis Aptu- 
gnensis, de quorum criminibus apud imperitos solebant catho- 

so licis magnam inuidiara concitare, cum illic tota causa propter 
quam uenerant uersaretur, nihil omnino respondere in tam 
prolixis litteris uoluerunt, quia et in eo quod dicebant et diui- 
nis testimoniis uelut astruebant, non esse malos in ecclesia 
tolerandos, sed ab eis recedendum propter contagium pecca- 

25 torum, ita se dicere demonstrabant, ut tamen ignoratis peccatis 
alienis neminem maculari posse faterentur. hoc enim et de malis 
piscibus dixerant, quod, sicut illos latentes in fluctibus quamuis 
iam inter retia non uident piscatores, sic latentes malos in 
ecclesia nesciunt sacerdotes et ab eis ideo minime polluuntur. 

»nec tamen uel leuiter uel tenuiter in tam prolixis et tanta 
dilatione accepta conscriptis litteris probare conati sunt, quod 
maxime in mandato catholicorum commemoratum est, ut pro- 

14 cf. 11, 23 

1 et 3 anathematizatur fv, correxi 7 in om. f 9 in add. Morelius 
14 Uagaitano fv 18 Aptugnensis scripsi Aptuginensis fv 28 intra v 



64 



VIII. Breuiculus 



barent non solum uera esse crimina Caeciliani, nam hoc parum 
est, sed etiam ecclesiae, quae per omnes gentes usque ad 
terrae terminos dilatatur, ea probari et innotescere potuisse, 
ut consequenter saltem secundum ipsos posset cognitorum 
peccatorum contagione maculari. 5 

VIllI. 15. Cum itaque litterae Donatistarum recitatae fuis- 
sent, uoluit cognitor, ut etiam quae catholici recitanda dederant 
legerentur. sed Douatistae ad ea quae scripserant ut respon- 
deretur fiagitare coeperunt, quod et catholici magis uolebant, 
ne illae litterae sic manerent, quasi eis non potuerit responderi. 10 
incipientibus ergo catholicis respondere Donatistae internimpere 
et obstrepere coeperunt, ne perpetuus respondentis sermo de- 
curreret, sicut eorum litterae nullo interpellante. tuerant reci- 
tatae. uolentibus ergo catholicis diuina testimonia, quae ipsi 
posuerant, et ea, quae illi commemorauerant. ostendere quem- 15 
admodum essent accipienda, ne inter se deprehenderentur esse 
contraria, cum essent utraque diuina et utique consona, non 
dissona esse deberent, primitus de areae similitudine coeperunt 
dicere. tunc Donatistae interrumpentes dixerunt, quod de area 
non legeretur in euangelio scriptum. cumque expressius a 20 
catholicis locus euangelii commemoraretur, rursus interrum- 
pendo dixerunt occultos malos dictos esse paleam postea uen- 
tilandam. inde inter strepitus et intenuptiones eorum de ziza- 
niis et tritico dissensio nata est propter mundi nomen, quod 
Donatistae nolebant intellegi ecclesiam, quia scriptum est: as 
ager est hic mundus, et multa testimonia protulerunt. 
quibus sancta scriptura mundum non nisi malos commemo- 
rasset, sicuti est: qui dilexeritmundum, non estcaritas 
patris in illo et cetera talia, ut quasi ex hoc ostenderent 
mundi nomine ecclesiam siyniticari minime potuisse. contra 30 
catholici alia testimonia proferebant, quibus in bono mundi 

19 cf. Matth. 3, 12. Gesta tertiae cognitionis cap. 262. Gaud. II 4, i 
26 Matth. 13, 38 28 I Ioh. 2, 15 

15 illic / 21 irrumpendo / 23 interrnptores / 24 quod] qno v, 
cf. 10, 19 mundum non bene intellegi ecclesiam 



collationis III 8, 14—9, 16 



65 



nomen esse posituin ostenderetur, sicuti est: deus erat in 
Christo mundum reconcilians sibiet cetera huiusmodi, 
ubi ostenderetur ecclesia quoniam ipsa utique per Christum 
reconciliatur deo. et haec agebantur catholicis sermonem suum 

5 prosequendo perpetuare conantibus, illis autem ne id fieret 
perstrepentibus, cum suam responsionem non reseruarent, sicut 
catholici fecerant, cum eorum epistula legeretur, sed crebras 
contradictiones interponendo, ne catholicorum prosecutio im- 
perturbata procurreret, impedirent. 

io 16. Flagitantibus itaque patientiam eorum catholicis et per 
multas cognitoris interlocutiones uix impetrantibus responderunt 
litteris eorum, ostendentes multis sanctarum scripturarum testi- 
moniis et exemplis malos rn ecclesia nunc sic esse permixtos, 
ut, quamuis debeat uigilare ecclesiastica disciplina ad eos non 

15 solum uerbis, sed etiam excommunicationibus et degradationibus 
corripiendos, tamen non solum in ea latentes nesciantur, sed 
plerumque propter pacem unitatis etiam cogniti tolerentur, 
sic ostendentes diuina testimonia consonare, ut et illa, quibus 
commendaretur ecclesia cum malorum commixtione, hoc tem- 

» pus eius significarent, qualis est in praesenti saeculo, et illa 
testimonia, quibus commendatur non habere commixtos malos, 
illud eius tempus significarent, qualis uenturo saeculo in aeter- 
num futura est; sicut nunc mortalis est, id est ex mortalibus 
hominibus constat, tunc autem immortalis erit, quando in ea 

25 nemo morietur; sicut ipse Christus isto tempore fuit pro illa 
mortalis, post resurrectionem autem iam non moritur et mors 
illi ultra non dominabitur, quod etiam ecclesiae suae in fine 
saeculi praestiturus est. haec duo tempora ecclesiae, quae 
nunc est et qualis tunc erit, significata esse etiam duabus 

ao piscationibus, una ante resurrectionem Christi, quando mitti 
iussit retia nec sinistram nec dexteram nominans partem, ut 

1 II Cor. 5, 19 10 usgue ad hunc locum extant Gesta collalionis; 
interciderunt tertiae cognilionis capila 382—587 26 cf. Rom. 6, 9 
30 cf. Luc. 5, 4—10 

13 nunc sic] sic non /; fort. sa-ib. sic nunc, c/. talem nunc p. 69, 25 
28 tempore / 29 esse] est («c) v 30 unum / 

LHI. Aog. c. Don. ni. 5 



66 



VUI. Breuiculus 



nec solos malos nec solos bonos, sed commixtos bonis malos 
intra retia suorum sacramentorum futuros doceret, post resur- 
rectionem autem, quando iussit retia mitti in dexteram partemt 
ut post resurrectionem nostiam bonos solos in ecclesia futuros 
intellegeremus, ubi ulterius haereses et schismata non erunt, 5 
quibus modo retia disrumpuntur. nam et euangelium non (acuit 
in prima piscatione commemorare retia esse disrupta et in 
nouissima dictum est: etcumtam magni essentpisces, 
retia non sunt disrupta. de tali ecclesia dictum esse 
quod per illam non erit transiturus incircumcisus et immundus; 10 
ad immundos enim pertinere schismaticas separationes, quae 
tunc non erunt, quia retia non sunt disrupta. hoc etiam signi- 
ficasse, quod coruus auis immunda exierit de arca et non 
redierit; quae tamen arca exeunte coruo non utique omnibus 
immundis animalibus caruit, sed in ea fuerunt et munda et i& 
immunda usque ad diluuium, sicut in ecclesia boni et mali 
usque ad saeculi finem. sed sicut non de immundis, sed de 
mundis animalibus Noe obtnlit sacrificium, ita non ii qui 
mali sunt in ecclesia, sed ii qui boni sunt perueniunt ad deum. 

17. De prophetis etiam, quia dixerant Donatistae in litteris 20 
suis non eos communicasse illis, in quos mala tanta dixerunt, 
responderunt catholici, quod unum templum fuerit quo uni- 
uersi utebantur, nec quemquam prophetarura, qui tanta dixe- 
runt in malos, constituisse sibi aliud templum sacrificia sacer- 
dotes. et quod Donatistae in litteris suis posuerant testimonia 25 
scripturarum, quibus ostenderent ad peccata parentum etiam 
filios pertinere, cum hoc utique numquam recte intellectum 
sit nisi de iis filiis, qui parentum iniquitates imitarentur, 
responderunt catholici: cum tanta in illum populum et <tam) 
acerba dicta sint diuinis eloquiis, quae etiam ipsi in suis 30 

3 cf. Ioh. 21, 6—11 8 Ioh. 21, 11 10 cf. Esai. 52, 1 13 cf. 
Gen. 8, 6 15 cf. Gen. 7, 2 18 cf. Gen. 8, 20 

4 futuras / 5 alterius / 6 dirumpnntur / 7. 9. 12 dirnpta / 8 est 
om. f 10 erit scripai coll. Esaiae loco erat fv 11 qnae] qnia / 
19 deum] eum / 21 communicasse scripsi communicare fv 25 posu- 
erunt v 29 tantum / tam addidi 



collationis III 9, 16—18 



67 



litteris commemorauerunt, ut quasi nullus illic remansisse 
uideretur bonus, non solum ibi fuerunt idem ipsi prophetae 
sancti, uerum etiam ex ipso populo exorti erant, quos ipse 
dominus in suae carnis aduentu laudabiles reperit, sicut fuerunt 

5 Zacharias et Helizabet et sicut Iohannes filius eorum, sicut 
Simeon senex et Anna uidua. unde apparet quam impie, quam 
calumniose obicerentur catholicis toto orbe diffusis crimina 
Caeciliani, cum Simeoni et Annae et ceteris talibus obici non 
possent crimina illius populi, in quo nati fuerant sacramentis 

io eiusdem populi consecrati, quae crimina eidem populo non 
humana opinio, sed sermo diuinus obiecerat. commemoratum 
est etiam testimonium propheticum, ubi signati sunt, ne cum 
malis perirent, qui gemebant facinora quae fiebant in medio 
eorum. nec tamen corporaliter separati sunt. 

i5 18. Deinde ibi commemoratum est, qualis separatio bonis 
hoc tempore ab impiis et malis fieri debeat, ne communicetur 
peccatis alienis, corde uidelicet et uitae morumque dissimili- 
tudine, nec aliter intellegi debere quod scriptum est: exite 
de medio eorum, recedite inde, et immundum ne 

w tetigeritis, id est: discernimini aliter uiuendo et immundi- 
tiae non consenseritis. ibi etiam opportunissimo loco respon- 
sum est Donatistis ad illud quod dixerant, cum eos peteret 
cognitor ut sederent, scriptum sibi esse ut cum talibus non 
sederent. dictum est enim a catholicis, cum eorum litteris 

6 responderent, non sic intellegendam esse separationem a malis 
hoc tempore, quemadraodum illi intellexerant, qui secum tam- 
quam cum impiis non sederunt, quia scriptum est: non sedi 
in concilio impiorum, cum utique. si impios putarent, 
nec illud, quod in eodem psalmo consequenter prohibetur, 

»tacere debuerunt. nam ibi sequitur: et cum iniqua geren- 
tibus non introibo. cum ergo illi intrassent cum eis quos 
impios putarent, quare non etiam sederunt, ut in utroque non 

12 cf. Eeech. 9. 4 18 Esai. 52, 11 23 cf. II 1 27. 80 Ps. 25, 4 

2 iidem fv 5 Elisabeth v 15 ubi / 20 discemamini / 30 facere / 

5* 



68 



VIII. Breuiculus 



corporalem, sed spiritalem consessum et ingressum deuitasse 
uiderentur? ibi commemorata est etiam causa Maximianistarum 
totiens iam illis obiecta, ubi et se et illos quibus dilationem 
dederunt in Maximiani schismate positos, eiusdem in damna- 
tione Primiani socios, tamen illius contagio dixerunt non esse 5 
pollutos, qui Caeciliani criminibus orbem christianum usque 
ad terminos terrae perisse contenderent. 

X. 19. Ad haec Donatistae, cum ualidissimis scripturarum 
documentis et exemplo suo de Maximianistis respondere non 
possent, ad illud quod iam peractum fuerat redierunt, dicentes 10 
mundum non bene intellegi ecclesiam, in qua simul et tritipum 
et zizania iussa sunt crescere, cum catholici et tot testimonia 
diuina iam commemorassent, quibus ostenderetur mundus 
etiam in bona significatione positus et in ea non nisi ecclesia 
posse intellegi et, quomodolibet acciperetur mundus, quando 15 
utrumque semen per mundum cresceret, non debere propter 
zizania totius mundi triticum deseri. cum ergo haec iam dicta 
fuissent et quaestio ipsa iam terminata uideretur, ad eam 
rursus summa inopia redierunt eadem per eadem feplicantes, 
quaerentes quomodo potuerit diabolus in ecclesia seminare 20 
zizania, deinde calumniantes, quod duas ecclesias catholici 
dixerint, unam quae nunc habet permixtos malos, aliam quae 
post resurrectionem eos non esset habitura, ueluti non idem 
futuri essent sancti cum Christo regnaturi, qui nunc pro eius 
nomine cum iuste uiuunt tolerant malos. 25 

20. Ad haec catholici responderunt etiam ipsos iam fuisse 
confessos esse in ecclesia uel occultos malos, et uicissim 
quaesierunt. quomodo eos in ecclesia diabolus seminauerit, 
quod illi, quasi fieri non posset, de zizaniis requirebant. repe- 
tiemnt etiam catholici testimonium Cypriani, qui eandem so 
euangelicam similitudinem non aliter intellexit, quam ut in 
ecclesia diceret esse zizania nec latere, sed cerni. contra quod 



30 cf. Cypr. epist. 54, 3 
15 posse scripsi posset /t> 22 nunc] non / 23 iidem fv (passim) 



collationis III 9, 18-10, 20 



69 



testimonium illi omnino nihil ausi fuerant respondere, cum 
auctoritatem Cypriani tanti habeant, ut per illain conentur 
defendere, quod male de iterando baptismo sentiunt et faciunt. 
de duabus etiam ecclesiis calumniam eorum catholici refuta- 
5 runt, identidem expressius ostendentes quid dixerint, id est 
non eam ecclesiam, quae nunc habet permixtos malos, alienam 
se dixisse a regno dei ubi non erunt mali commixti, sed 
eandem ipsam unam et sanctam ecclesiam nunc esse aliter, 
tunc autem aliter futuram, nunc habere malos mixtos, tunc 

io non habituram; sicut nunc mortalem, quod ex mortalibus 
constaret hominibus, tunc autem immortalem, quod in ea nullus 
esset uel corpore moriturus; sicut non ideo duo Christi, quia 
prior mortuus postea non moriturus. dictum est etiam de homine 
exteriore et interiore, quae cum sint diuersa, non tamen dici 

15 duos bomines: quanto minus dici duas ecclesias, cum idem ipsi, 
qui nunc boni tolerant permixtos malos et resurrecturi mori- 
untur, tunc nec mixtos malos habituri sint nec omnino mori- 
turi! de ipso quoque numero, quoniam Donatistae scripturarum 
testimonio unam ecclesiam commendauerunt uelut contra duas, 

20 quas catholicos affirmasse iactabant, responsum est a catholicis 
etiam multas ecclesias in scripturis inueniri dictas et septem 
ad quas Iohannes scribit, quae tamen multae illius unicae 
membra esse intellegerentur, ut liinc appareret multo minus 
sibi debere obici duas, cum eandem ipsam unam dixerint non 

S5 talem nunc esse, qualis in resurrectione futura esset, quando- 
quidem apostolicis litteris non obiciantur multae, ex quibus 
ipsa una constaret. ad haec Donatistae rursus eadem replicare 
non destiterunt, insuper adicientes et inuidiose iactantes, 
quod ecclesiam mortalem catholici dixerint, et ideo negantes 

M eam mortalem esse, quia trinitas immortalis est, cuius gratia 
consecratur ecclesia, et quia Christus ideo pro ea mortuus sit, 
ut eam faceret immortalem; quasi catholici dixerint non eam 

22 cf. Apoc. l 

13 prius est coni. v, cf. De bapt. VII 25, 49 priores ei consentiant. 
Urese. II 1, 2 priores hoc uoluerint appellari 



70 



VIII. BreuiculuB 



fieri immortalem gratia dei et eifuso pro ea sanguine salua- 
toris. sed tempora esse discernenda dixerunt, praesens uide- 
licet, quo moriuntur omnes sancti, sicut mortuus est ipse 
Chri8tus, et futurum, quo resurgent et nullo morituro uiuent 
cum illo qui iam resurrexit. 5 

XI. 21. Haec inter eos cum agerentur et quamuis manifesta 
atque dilucida Donatistis certantibus superflua replicarentur, 
promisit cognitor de his se, quae satis audisset, extreraa sen- 
tentia iudicaturum et iussit illud agi potius, unde extiterit. 
prima causa discidii. tunc Donatistae urgere coepernnt, ut io 
de his quae audisset primitus iudicaret. quod cum etiam 
catholici exigerent et ille in eo quod dixerat permaneret iube- 
retque illud agi potius, ut causa primi discidii monstraretur, 
petierunt catholici, ut quae offerebant recitarentur. quod cum 
fieri praecepisset, obnixius Donatistae resistere coeperunt et i& 
cogere, ut iam de cognitis iudicaret, eadem quae transacta 
fuerant repetentes et addentes, quod omnino iudicare de illa 
causa non deberet, quam uolebat agi recitatione eorum, quae 
a catholicis oblata fuerant recitanda, dicentes hnius causae 
Christum iudicem esse debere et inuidiam facientes catholicis, *> 
quod hominem petiuerant iudicem, dicentes etiam solita de 
persecutionibus, quas perpeti uiderentur. ad hoc catholici 
responderunt nec de homine iudice postulato eos debere facere 
inuidiam, qui et de causa Maximianistarum iudicauerunt nec 
eam Christo iudici seruauerunt et ipsam Caeciliani causam 25 
primitus ad hominem, hoc est ad impeiatorem Constantinum, 
accusantes miserunt, nec de persecutionibus, quod aliquid ab 
imperatoribus pro ecclesia catholici peterent, cum eorum cir- 
cumcelliones ducibus clericis tam horrenda mala committerent. 
ubi fiustra respondeiunt nihil hoc ad sacerdotes pertinere, cum 30 
clericis ducibus illi talia fecisse asserebantur. 

22. Ibi etiam cum dictum esset, quod calce et aceto humanos 
oculos persecuti sint, in quo scelere diabolum crudelitate 

32 cf. Cresc. III 42, 46 33 cf. Hiob 2 
3 et sicut / 31 asserebantur scripsi asserebant fv 



collationis III 10, 20-11, 23 



71 



peruicerunt, qui hoc in sancti uiri came non fecit quam in 
potestatem acceperat affligendam, hic Donatistae quaesierunt, 
utrum qui faciunt iilii essent diaboli an qui patiuntur; quasi 
catholici aliud quam paasiones suas dixerint immanissimas a cle- 
5 ricis et circumcellionibus eorum. uerumtamen etiam hic non 
praetermiserunt catholici occasione oblata eis Maximianistas 
obicere et dixerunt secundum eorum sententiam meliores esse 
Maximianistas, quos apud tres uel eo amplius proconsules per- 
secuti sunt; illi enim si passi sunt, isti fecerunt. et urgebant 

10 catholici ut responderent, utruni ex ipsis, quos damnauerunt et 
persecuti sunt, non susceperint Felicianum et utrum non eum 
habeant in collegio suo. ad quod illi obiectum sicut semper 
oinnino obmutescentes in aliud ierunt obiciendo catholicis, 
quod diabolum defendissent, quia dixerant eum sancti lob 

is oculis pepercisse, unde illum isti crudelitate uicissent. et 
susceperunt accusare diabolum uelut defensum a catholicis, 
dicentes eum magis crudeliter in carne Iob oculis pepercisse, 
ut manerent ad spectaculum uulneris, quod uniuerso corpori 
inflixerat. quod multum mirum est quare hoc pro magno dicere 

ai uoluerint, uisi forte ut intellegerentur pie fecisse, qui oculos 
in hominibus persecuti sunt, ne cruciarentur uidendo uulnera 
sua, quae ab eis per totum corpus acceperant. 

23. Sed cum iterum Donatistae persecutiones quas patiuntur 
exaggerantes suorum quasdam mortes commemorarent in op- 

»o pido Bagaiensi, responsum est a catholicis eos hoc passos 
esse, dum eorum uiolentiae resisteretur, quam et iudici inferre 
conati sunt. in illo oppido commemorauerunt catholici ab eis 
liorrenda esse commissa, ita ut etiam basilica esset incensa 
et in ignem missi codices sancti, mortes autem illorum magis 

3o esse ex consnetudine quam habent, ut se ipsi praecipitent. 
cumque his Donatistae respondentes exaggerarent identidem 
uelut persecutioues quas paterentur, tamquam ex his fructibus 
suos aduersarios malam esse arborem iactitantes et petentes 
identidem, ut de agro et zizaniis et de una et immortali ec- 

9 isti mg. v uicti fv 33 iactantes / 34 tert. et om. f 



72 



'VIII. Breuiculus 



clesia iudicaretur, contra autem catholici fructus eorum com- 
memorarent schismata et rebaptizationes et quod ipsi primitus 
maiores suos apud imperatorem accusassent, atque in huins- 
modi mutuis obiectis diu conflictio uersaretur, maluit cognitor 
haec omnia cohibere, promittens de his iudicium posteriore 5 
seutentia, et recitari iussit, quod a catholicis oblatum iam legi 
coeperat et fuerat interruptum. sic peracta est causa ecclesiae, 
quam magnopere catholici curauerant a Caeciliani causa distin- 
guere, quoniam ei non posset cuiuslibet praeiudicari criminibus, 
quae contra omnes humanas criminationes tot testimonia diuina 10 
meruisset. ex hoc iam coepit agi etiam causa Caeciliani. 

XII. 24. Quinto ergo loco haec acta sunt. recitatae sunt 
duae relationes Anullini proconsulis ad Constantinum impera- 
torem, una quae iam superius erat recitata, qua ostendit nia- 
iores Donatistarum, id est de parte Maiorini, dedisse sibi tt 
chartas criminum Caeciliani et postulasse Constantino mittendas 
seque illas memorato imperatori misisse, altera autem, qua 
ostendit ex eiusdem imperatoris iussione denos ex utraque 
parte ad agendam causam ut mitterent eos se conuenisse atque 
illos promisisse facturos. tum deinde lectae sunt etiam litterae «o 
supradicti imperatoris ad episcopos datae, ubi eis causam 
Caeciliani iniunxit audiendam. atque inde ex ordine legi coepit 
etiam episcopale iudicium Miltiadis Romani episcopi et aliorum 
cum illo Gallorum et Italorum episcoporum in eadem urbe 
Romae factum, cnius iudicii prima parte, id est gestis primi 25 . 
diei recitatis. ubi accusatores Caeciliani qui missi fuerant 
negauerunt se habere quod in eum dicerent, ubi etiam Donatus 
a Casis Nigris in praesenti conuictus est adhuc diacouo Cae- 
ciliano schisma fecisse Carthagine — de Carthaginis enim 
schi8raate exorta est aduersus ecclesiam catholicam pars Do- 30 
nati — , ubi etiam promiserunt idem aduersarii Caeciliani alio 
die se praesentaturos, quos causae necessarios subtraxisse 

14 cf. 7, 8 

13 Anullini scripsi Ainillini / Anulini v 14 quaj quae / 23 Mel- 
chiadis fv, ubigue eorrexi 32 repraesentaturos v 



collationis III 11, 23-13, 25 



73 



arguebantur, et hoe mentiti ulterius ad iudicium accedere 
noluerunt: hac ergo iudicii parte recitata cum coepisset reci- 
tari. quid alio die gestum sit. interrupemnt Donatistae et 
petere instantissime coepemnt, ut prius ea quae offerebant 

5 recitarentur, asserentes non esse ordinis, ut prius absolutio 
Caeciliani quem nondum accusauerant legeretur, et de hoc 
aliquanto diutius confliierunt, cum catholici dicerent non 
debere interrumpi quod legi iam coeperat. donec eiusdem 
iudicii omnia gesta terminarentur, illi autera e diuerso asse- 

10 rerent ea quae interrumpebantur nec incipi debuisse ut lege- 
rentur, quoniam non competeret prius defendi hominem quam 
accusari. ad hoc catholici respondebant. cum causa schismatis 
a cognitore quaereretur, petisse ut illa legerentur quae oblata 
' fuerant ad legendum, cum ageretur de persona petitoris. duas 

15 itaque ob res illa uoluisse recitari, ut apparerct eos primitus 
in hac causa hominem iudicem postulasse, qui faciebant catho- 
licis inuidiam, quod in hac collatione homo cognitor residebat. 
et ut petitoris persona constaret, et quoniara legi coepta 
fuerant, non debere interrumpi, sed usque ad finem recitando 

» perduci. inter haec cognitor cum hoc primo uoluisset quod a 
catholicis petebatur, ut ea quae recitari coeperant finirentur. 
postea tamen ei Donatistae extorserunt, ut ea quae ipsi offe- 
rebant dilatis illis legi permitterentur. 
XIII. 25. Tunc Donatistae aliquantura praelocuti sunt, quod 

« Mensurius, qui fuerat ante Caecilianum ccclesiae Carthagini- 
ensis episcopus, tempore persecutionis tradiderit persecuto- 
ribus sanctas scripturas, et hoc ut probarent, legerunt eius 
epistulam ad Secundum Tigisitanum datam, qui tunc habebat 
primatum episcoporum Numidiae. in qua epistula uidebatur 

3u Mensurius uelut de suo crimine confiteri, qui tamen non 
scrip8erat se sanctos codices tradidisse, sed potius ne a per- 
secutoribus inuenirentur abstulisse atque seruasse, dimisisse 

25 cf. De un. bapt. 16, 29. Optat. I 17 sqq. 

3 quod / 15 illas/ 18 ut petitori constaret quoniam / 25 Cartha- 
giniensis ubique restiiui Cartbaginensis fv 



74 



VIII. Breuiculus 



autem in basilica Nouorum quaecumque reproba scripta hae- 
reticorum, quae cum inuenissent persecutores et abstulissent, 
nihil ab illo ampiius postulasse. uerumtamen quosdam Cartha- 
giniensis ordinis uiros postea suggessisse proconsuli, quod 
illusi fuerant qui missi erant ad christianorum scripturas 5 
auferendas et incendendas, quia non inuenerant nisi nescio 
quae ad eas non pertinentia, ipsas autem in domo episcopi 
custodiri, unde deberent proferri et incendi; proconsulem uero 
ad hoc eis consentire noluisse. in eisdem etiam litteris lectum 
est eos, qui se offerrent persecutionibus non comprehensi et 10 
ultro dicerent se habere scripturas quas non traderent, a qui- 
bus hoc uemo quaesierat, displicuisse Mensurio et ab eis 
honorandis eum prohibuisse christianos. quidam etiam in eadem 
epistula facinorosi arguebantur et fisci debitores, qui occasione 
persecutionis uel carere uellent onerosa multis debitis uita 15 
uel purgare se putarent et quasi abluere facinora sua uel certe 
adquirere pecuniam et in custodia deliciis perfrui de obsequio 
christianorum. crimen tamen Donatistae non ingerebant Men- 
surio nisi de codicibus traditis; mentitum eum quippe dicebant, 
quod i 111 non fuerint codices sancti, et peccatum suum tegere a> 
uoluisse, quamuis et ipsam fictionem criminarentur. recitarunt 
etiam rescripta Secundi Tigisitani ad eundem Mensurium paci- 
fice data, ubi et ipse narrauit in Numidia persecutores quae 
egerint et qui comprehensi et scripturas sanctas tradere no- 
lentes et multa mala passi et grauissimis suppliciis excruciati 25 
et occisi sunt, eosque honorandos pro martyrii sui merito 
commendauit, laudans eos non tradidisse scripturas sanctas 
illius mulieris exemplo. quae duos exploratores in Hiericho, 
in quibus figuiarentur duo testaraenta, uetus et nouum, tra- 
dere persecutoribus noluit. quod quidem exemplum si sub hac 30 
figura est intellegendum, Mensurium potius adiuuabat. in suis 
enim litteris Mensurius reprehendebat eos qui scripturas sanc- 

28 cf. Ios. 2 

7 quae] serib. qua, cf. index s. «. quis eas scripsi eos fc 10 fort. 
persecutoribus 17 acquirere fc 28 Iericho v 



collationis III 13, 25—14, 26 



75 



tas, quamuis eas non traderent, se tamen habere faterentur, 
quod mnlier illa non fecit; neque eoim eos exploratores qui 
quaerebantur apud se esse confessa est, sed uegauit. scripsit 
etiam Secundus et ad se ipsum missos a curatore et ordine 

5 centurionem et beneficiarium, qui peterent diuinos codices 
exurendos, eisque respondisse: 'christianus sum et episcopus, 
non traditor,' et cum ab eo uellent aliqua ecbola aut quod- 
cumque accipere, neque boc eis dedisse exemplo Eleazari 
Macchabaei, qui nec fingere uoluit suillam carnem se man- 

io ducare, ne aliis praeberet praeuaricationis exemplum. hae lit- 
terae Mensnrii et Secundi donec legendo terminarentur, catholici 
patienter audierunt, quamuis testati fuerint eas esse familiares 
nec ad causam ecclesiae pertinere. 
XIIII. 26. Cognitor ergo commonens Donatistas, ut patien- 

15 tiae uicem redderent, iussit perlegi quae oblata a catholicis 
iam ex parte fuerant recitata. hic Donatistae poposcerunt, ut 
prius etiam legeretur quod de causa Caeciliani offerebant. hoc 
quoque sine ulla difficultate catholicis permittentibus et com- 
raendantibus, quam patienter hoc permitterent, ut hoc eis et 

20 illi rependerent, iussit quod offerebatur cognitor recitari. et 
recitatum est a Donatistis concilium ferme septuaginta episco- 
porum contra Caecilianum apud Cartliaginem factum. ubi eum 
absentem damnauerunt, quod ad eos uenire noluerit tamquam 
a traditoribus ordinatus, et quia, cum esset diaconus, uictum 

a afferri martyribus in custodia constitutis prohibuisse dicebatur. 
nominati sunt etiam quidam eollegae Caeciliani, qui traditores 
asserebantur publicis gestis, quae tamen gesta non legebantur. 
inter hos autem maxime Felix Aptugnensis acerbius accusatus 
est, ita ut fons malorum omnium diceretur. deinde sententiae 

30 a singulis dictae sunt, primitus a Secundo Tigisitano. qui 
eorum princeps fuit, deinde a ceteris, quibus expresserunt se 
Caeciliano et collegis eius non communicare. hoc itaque con- 

9 cf. II Mach. 6, 21—28 26 cf. Post gesta 22, 38 29 cf. Cresc. 
III 61, 67 

9 Machabaei v 28 Abtngnensis fv 



66 



VIII. Breuiculus 



nec solos malos nec solos bonos, sed commixtos bonis malos 
intra retia suorum sacramentorum futuros doceret, post resur- 
rectionem autem, quando iussit retia mitti in dexteram partenii 
ut post resurrectionem nostiam bonos solos in ecclesia futuros 
intellegeremus, ubi ulterius haereses et schismata non erunt, & 
quibus modo retia disrumpuntur. nam et euangelium non tacuit 
in prima piscatione commemorare retia esse disrupta et in 
nouissima dictum est: etcumtam magni essentpisces, 
retia non sunt disrupta. de tali ecclesia dictum esse 
quod per illam non erit transiturus incircumcisus etimmundus; 10 
ad immundos enim pertinere schismaticas separationes, quae 
tunc non erunt, quia retia non sunt disrupta. hoc etiam signi- 
ficasse, quod coruus auis immunda exierit de arca et non 
redierit; quae tamen arca exeunte coruo non utique omnibus 
immundis animalibus caiuit, sed in ea fuerunt et munda et i& 
immunda usque ad diluuium, sicut in ecclesia boni et mali 
usque ad saeculi finem. sed sicnt non de immundis, sed de 
mundis animalibus Noe obtulit sacrificium, ita non ii qui 
mali sunt in ecclesia, sed ii qui boni sunt perueniunt ad deum. 

17. De prophetis etiam, quia dixerant Donatistae in litteris 20 
suis non eos communicasse illis, in quos mala tanta dixerunt, 
responderunt catholici, quod unum templum fuerit quo uni- 
uersi utebantur, nec quemquam prophetarum, qui tanta dixe- 
runt in malos, constituisse sibi aliud templum sacrificia sacer- 
dotes. et quod Donatistae in litteris suis posuerant testimonia 25 
scripturarum, quibus ostenderent ad peccata parentum etiam 
filios pertinere, cum hoc utique numquam recte intellectum 
sit nisi de iis filiis, qui parentum iniquitates imitarentur. 
responderunt catholici: cum tanta in illum populum et <tam) 
acerba dicta sint diuinis eloquiis, quae etiam ipsi in suis 30 

3 cf. Ioh. 21, 6—11 8 Ioh. 21, 11 10 cf. Esai. 52, 1 13 cf. 
Gen. 8, 6 15 cf. Gen. 7, 2 18 cf. Gen. 8, 20 

4 futuras / 5 alterius / 6 dirumpuntur / 7. 9. 12 dirupta/ 8 est 
om. f 10 erit scripsi eoll. Esaiae loeo erat fv 11 quae] quia / 
19 deum] eum / 21 communicasse scripsi communicare /t> 25 posu- 
erunt v 29 tantum / tam addidi 



collationis III 9, 16—18 



67 



litteris commemorauerunt, ut quasi nullus illic remansisse 
uideretur bonus, non solum ibi fuerunt idem ipsi prophetae 
sancti, uerum etiam ex ipso populo exorti erant, quos ipse 
dominus in suae carnis aduentu laudabiles reperit, sicut fuerunt 
5 Zacharias et Helizabet et sicut Iohannes filius eorum, sicut 
Simeon senex et Anna uidua. unde apparet quam impie, quam 
calumniose obicerentur catholicis toto orbe diffuais crimina 
Caeciliani, cum Simeoni et Annae et ceteris talibus obici non 
possent crimina illius populi, in quo nati fuerant sacramentis 

io eiusdem populi consecrati, quae crimina eidem populo non 
humana opinio, sed sermo diuinus obiecerat. commemoratum 
est etiam testimonium propheticum, ubi signati sunt, ne cum 
malis perirent, qui gemebant facinora quae fiebant in medio 
eorum. nec tamen corporaliter separati sunt. 

is 18. Deinde ibi commemoratum est, qualis separatio bonis 
hoc tempore ab impiis et malis fieri debeat, ne communicetur 
peccatis alienis, corde uidelicet et uitae morumque dissimili- 
tudine, nec aliter intellegi debere quod scriptum est: exite 
de medio eorum, recedite inde, et immundum ne 

M tetigeritis, id est: discernimini aliter uiuendo et immundi- 
tiae non consenseritis. ibi etiam opportunissimo loco respon- 
sum est Donatistis ad illud quod dixerant, cum eos peteret 
cognitor ut sederent, scriptum sibi esse ut cum talibus non 
sederent. dictum est enim a catholicis, cum eorum litteris 

* responderent, non sic intellegendam esse separationem a malis 
hoc tempore, quemadraodum illi intellexerant, qui secum tam- 
quam cum impiis non sederunt, quia scriptum est: non sedi 
in concilio impiorum, cum utique. si impios putarent, 
nec illud, quod in eodem psalmo consequenter prohibetur, 

» tacere debuenint. nam ibi sequitur: et cum iniqua geren- 
tibus non introibo. cum ergo illi intrassent cum eis quos 
impios putarent, quare non etiam sederunt, ut in utroque non 

12 cf. Esech. 9. 4 18 Esai. 52, 11 23 cf. II 1 27. 80 Ps. 25, 4 

2 iidem fv 5 Elisabeth v 15 nbi / 20 discemamini / 30 facere / 

5* 



68 



VIII. Breuiculus 



corporalem, sed spiritalem consessum et ingressum deuitasse 
uiderentur? ibi commemorata est etiam causa Maximianistarum 
totiens iam illis obiecta, ubi et se et illos quibus dilationem 
dederunt in Maximiani schismate positos, eiusdem in damna- 
tione Primiani socios, tamen illius contagio dixerunt non esse 5 
pollutos, qui Caeciliani criminibus orbem christianum usque 
ad terminos terrae perisse contenderent. 

X. 19. Ad haec Donatistae, cum ualidissimis scripturarum 
documentis et exemplo suo de Maximianistis respondere non 
possent, ad illud quod iam peractum fuerat redierunt, dicentes 10 
mundum non bene intellegi ecclesiam, in qua simul et triticum 
et zizania iussa sunt crescere, cum catholici et tot testimonia 
diuina iam commemorassent, quibus ostenderetur mundus 
etiam in bona significatione positus et in ea non nisi ecclesia 
posse intellegi et, quomodolibet acciperetur mundus, quando 15 
utrumque semen per mundum cresceret, non debere propter 
zizania totius mundi triticum deseri. cum ergo haec iam dicta 
fuissent et quaestio ipsa iam terminata uideretur, ad eam 
rursus summa inopia redierunt eadem per eadem replicantes, 
quaerentes quomodo potuerit diabolus in ecclesia seminare 20 
zizania, deinde calumniantes, quod duas ecclesias catholici 
dixerint, unam quae nunc habet permixtos malos, aliam quae 
post resurrectionem eos non esset habitura, ueluti non idem 
futuri essent sancti cum Christo regnaturi, qui nunc pro eius 
nomine cum iuste uiuunt tolerant malos. 

20. Ad haec catholici responderunt etiam ipsos iam fuisse 
confessos esse in ecclesia uel occultos raalos, et uicissim 
quaesierunt. quomodo eos in ecclesia diabolus seminauerit, 
quod illi, quasi fieri non posset, de zizaniis requirebant. repe- 
tierunt etiam catholici testimonium Cypriani, qui eandem » 
euangelicam similitudinem non aliter intellexit. quam ut in 
ecclesia diceret esse zizania nec latere, sed cerni. contra quod 

30 cf. Cypr. epist. 54, 3 
15 posse scripsi posaet fv 22 nunc) non / 23 iidem /t> (passim) 



collationis III 9, 18—10, 20 



69 



testimonium illi omnino nihil ausi fuerant respondere, cum 
auctoritatem Cypriani tanti habeant, ut per illain conentur 
defendere, quod male de iterando baptismo aentiunt et faciunt. 
de duabus etiam ecclesiis calumniam eorum catholici refuta- 

5 runt, identidem expressius ostendentes quid dixerint, id est 
non eam ecclesiam, quae nunc habet permixtos malos, alienam 
se dixisse a regno dei ubi non erunt mali commixti, sed 
eandem ipsam unam et sanctam ecclesiam nunc esse aliter, 
tunc autem aliter futuram, nunc habere malos mixtos, tunc 

io non habituram; sicut nunc mortalem, quod ex mortalibus 
constaret hominibus, tunc autem immortalem, quod in ea nullus 
esset uel corpore moriturus; sicut non ideo duo Christi, quia 
prior mortuus postea non moriturus. dictum est etiam de homine 
exteriore et interiore, quae cum sint diuersa, non tamen dici 

15 duos homines: quanto minus dici duas ecclesias, cum idem ipsi, 
qui nunc boni tolerant permixtos malos et resurrecturi moti- 
untur, tunc nec mixtos malos habituri sint nec omnino mori- 
turi! de ipso quoque numero, quoniam Donatistae scripturarum 
testimonio unam ecclesiam commendauerunt uelut contra duas, 

jo quas catholicos affirmasse iactabant, responsum est a catholicis 
etiam multas ecclesias in scripturis inueniri dictas et septem 
ad quas Iohannes scribit, quae tamen multae illius unicae 
membra esse intellegerentur, ut hinc appareret multo minus 
sibi debere obici duas, cum eandem ipsam unam dixerint non 

25 talem nunc esse, qualis in resurrectione futura esset, quando- 
quidem apostolicis litteris non obiciantur multae, ex quibus 
ipsa una constaret. ad haec Donatistae rursus eadem replicare 
non destiterunt, insuper adicientes et inuidiose iactantes, 
quod ecclesiam mortalem catholici dixerint, et ideo negantes 

3o eam mortalem esse, quia trinitas immortalis est, cuius gratia 
consecratur ecclesia, et quia Christus ideo pro ea mortuus sit, 
ut eam faceret immortalem; quasi catholici dixerint non eam 

22 cf. Apoc. 1 

13 prius est coni. v, cf. De bapt. VII 25, 49 priores ei consentiant. 
Cresc. II 1, 2 priores hoc uoluerint appellari 



70 



VIII. Breuiculus 



tieri immortalem gratia dei et effuso pro ea sanguine salua- 
toris. sed tempora esse discernenda dixerunt, praesens uide- 
licet, quo moriuntur omnes sancti, sicut mortuus est ipse 
Christus, et futurum, quo resurgent et nullo morituro uiuent 
cum illo qui iam resurrexit. & 

XI. 21. Haec inter eos cum agerentur et quamuis manifesta 
atque dilucida Donatistis certantibus superflua replicarentur, 
promisit cognitor de his se, quae satis audisset, extrema sen- 
tentia iudicaturum et iussit illud agi potius, unde extiterit % 
prima causa discidii. tunc Donatistae urgere coepernnt, ut 10 
de his quae audisset primitus iudicaret. quod cum etiam 
catholici exigerent et ille in eo quod dixerat permaneret iube- 
retque illud agi potius, ut causa primi discidii monstraretur, 
petierunt catholici, ut quae offerebant recitarentur. quod cum 
rieri praecepisset, obnixius Donatistae resistere coeperunt et 15 
cogere, ut iam de cognitis iudicaret, eadem quae transacta 
fuerant repetentes et addentee, quod omnino iudicare de illa 
causa non deberet, quam uolebat agi recitatione eorum, quae 
a catholicis oblata fuerant recitanda, dicentes hnius causae 
Christum iudicem esse debere et inuidiam facientes catholicis, a) 
quod hominem petiuerant iudicem, dicentes etiam solita de 
persecutionibus, quas perpeti uiderentur. ad hoc catholici 
responderunt nec de homine iudice postulato eos debere facere 
inuidiam, qui et de causa Maximianistarum iudicauerunt nec 
eam Christo iudici seruauerunt et ipsam Caeciliani causam a 
primitus ad hominem, hoc est ad impeiatorem Constantinum, 
accusantes miserunt, nec de persecutionibus, quod aliquid ab 
imperatoribus pro ecclesia catholici peteient, cum eorum cir- 
cumcelliones ducibus clericis tam horrenda mala committerent. 
ubi fiustra responderunt nihil hoc ad sacerdotes pertinere, cum 30 
clericis ducibus illi talia fecisse asserebantur. 

22. lbi etiam cum dictum esset, quod calce et aceto humanos 
oculos persecuti sint, in quo scelere diabolum crudelitate 

32 cf. Cresc. III 42, 46 33 cf. Hiob 2 
3 et sicut / 31 asserebantar scripsi asserebant fv 



collationia III 10, 20-11, 23 



71 



peruicerunt, qui hoc in sancti uiri came non fecit quam in 
pote8tatem acceperat affligendam, hic Donatistae quaesierunt, 
utrum qui faciunt filii essent diaboli an qui patiuntur; qua6i 
catholici aliud quam paasiones suas dixerint immanissimas a cle- 
s ricis et circumcellionibus eorum. uerumtamen etiam hic non 
praetermiserunt catholici occasione oblata eis Maximianistas 
obicere et dixerunt secundum eorum sententiam meliores esse 
Maximianistas, quos apud tres uel eo amplius proconsules per- 
secuti sunt; illi enim si passi sunt, isti fecerunt. et urgebant 

io catholici ut responderent, utrum ex ipsis, quos damnauerunt et 
persecuti sunt, non susceperint Felicianum et utrum non eum 
habeant in collegio suo. ad quod illi obiectum sicut semper 
omnino obmutescentes in aliud ierunt obiciendo catholicis, 
quod diabolum defendissent, quia dixerant eum sancti Iob 

is oculis pepercisse, unde illum isti crudelitate uicissent. et 
susceperunt accusare diabolum uelut defensum a catholicis, 
dicentes eum magis crudeliter in carne Iob oculis pepeicisse, 
ut manerent ad speetaculura uulneris, quod uniuerso corpori 
inflixerat. quod multum mirum est quare hoc pro magno dicere 

su uoluerint, uisi forte ut intellegerentur pie fecisse, qui oculos 
in hominibus persecuti sunt, ne cruciarentur uidendo uulnera 
sua, quae ab eis per totum corpus acceperant. 

23. Sed cum iterum Donatistae peisecutiones quas patiuntur 
exaggerantes suorum quasdam mortes commemorarent in op- 

» pido Bagaiensi, responsura est a catholicis eos lioc passos 
esse, dum eorum uiolentiae resisteretur, quam et iudici inferre 
conati sunt. in illo oppido commemorauerunt catholici ab eis 
horrenda esse commissa, ita ut etiam basilica esset incensa 
et in ignem missi codices sancti, mortes autem illorum magis 

30 esse ex consnetudine quam habent, ut se ipsi praecipitent. 
cumque his Donatistae respondentes exaggerarent identidem 
uelut persecutiones quas paterentur, tamquam ex his fructibus 
suos aduersarios malam esse arborem iactitantes et petentes 
identidem, ut de agro et zizaniis et de una et immortali ec- 

9 isti tng. v uicti fv 33 iactantes / 34 tert. et om. f 



72 



"VIII. BreuiculuB 



clesia iudicaretur, contra autem catholici fructus eorum com- 
memorarent schismata et rebaptizationes et quod ipsi primitus 
maiores suos apud imperatorem accusassent, atque in huius- 
modi mutuis obiectis diu conflictio uersaretur, maluit cognitor 
haec omnia cohibere, promittens de his iudicium posteriore 5 
sententia, et recitari iussit, quod a catholicis oblatum iam legi 
coeperat et fuerat interruptum. sic peracta est causa ecclesiae, 
quam magnopere catholici curauerant a Caeciliani causa distin- 
guere, quoniam ei non posset cuiuslibet praeiudicari criminibus, 
quae contra omnes humanas criminationes tot testimonia diuina 10 
meruisset. ex hoc iam coepit agi etiam causa Caeciliani. 

XII. 24. Quinto ergo loco haec acta sunt. recitatae sunt 
duae relationes Anullini proconsulis ad Constantinum impera- 
torem, una quae iam superius erat recitata, qua ostendit nia- 
iores Donatistarum, id est de parte Maiorini, dedisse sibi »5 
chartas criminum Caeciliani et postulasse Constantino mittendas 
seque illas memorato imperatori misisse, altera autem, qua 
ostendit ex eiusdem imperatoris iussione denos ex utraque 
parte ad agendam causam ut mitterent eos se conuenisse atque 
illos promisisse facturos. tum deinde lectae sunt etiam litterae «o 
supradicti imperatoris ad episcopos datae, ubi eis causam 
Caeciliani iniunxit audiendam. atque inde ex ordine legi coepit 
etiam episcopale iudicium Miltiadis Romani episcopi et aliorum 
cum illo Gallorum et Italorum episcoporum in eadem urbe 
Romae factum, cnius iudicii prima parte, id est gestis primi 25 , 
diei recitatis. ubi accusatores Caeciliani qui missi fuerant 
negauerunt se habere quod in eum dicerent, ubi etiam Donatus 
a Casis Nigris in praesenti conuictus est adhuc diacono Cae- 
ciliano schisma fecisse Carthagine — de Carthaginis enim 
schismate exorta est aduersus ecclesiam catholicam pars Do- 30 
nati — , ubi etiam promiserunt idem aduersarii Caeciliani alio 
die se praesentaturos, quos causae necessarios subtraxisse 

14 cf. 7, 8 

13 Anullini scripsi Ainillini / Anuliui v 14 quaj quae / 23 Mel- 
chiadis fv, ubique correxi 32 repraesentaturos v 



collationis III 11, 28-13, 25 



73 



arguebantur, et hoc mentiti ulterius ad iudicium accedere 
noluerunt: hac ergo iudicii parte recitata cum coepisset reci- 
tari, quid alio die gestum sit, interruperunt Donatistae et 
petere instantissime coepernnt, ut prius ea quae offerebant 

5 recitarentur, asserentes non esse ordinis, ut prius absolutio 
Caeciliani quem nondum accusauerant legeretur, et de hoc 
aliquanto diutius conflixerunt, cum catholici dicerent non 
debere interrumpi quod legi iam coeperat, donec eiusdem 
iudicii omnia gesta terminarentur, illi autem e diuerso asse- 

10 rerent ea quae interrumpebantur nec incipi debuisse ut lege- 
rentur, quoniam non competeret prius defendi hominem quam 
accusari. ad hoc catholici respondebant, cum causa schismatis 
a cognitore quaereretur, petisse ut illa legerentur quae oblata 
'fuerant ad legendum, cum ageretur de persona petitoris. duas 

w itaque ob res illa uoluisse recitari, ut appareret eos primitus 
in hac causa hominem iudicem postulasse, qui faciebant catho- 
licis inuidiam, quod in hac collatione homo cognitor residebat, 
et ut petitoris persona constaret, et quoniam legi coepta 
fuerant, non debere interrumpi, sed usque ad finem recitando 

M perduci. inter haec cognitor cum hoc primo uoluisset quod a 
catholicis petebatur, ut ea quae recitari coeperant finirentur, 
postea tamen ei Donatistae extorserunt, ut ea quae ipsi offe- 
rebant dilatis illis legi permitterentur. 
XIII. 25. Tunc Donatistae aliquantum praelocuti sunt, quod 

26 Mensurius, qui fuerat ante Caecilianum ccclesiae Carthagini- 
ensis episcopus, tempore persecutionis tradiderit persecuto- 
ribus sanctas scripturas, et hoc ut probarent, legerunt eius 
epistulam ad Secundum Tigisitanum datam, qui tunc habebat 
primatum episcoporum Numidiae. in qua epistula uidebatur 

3o Mensurius uelut de suo crimine confiteri, qui tamen non 
scripserat se sanctos codices tradidisse, sed potius ne a per- 
secutoribus inuenirentur abstuliase atque sernasse, dimisisse 

25 cf. De un. bapt. 16, 29. Optat. I 17 sqq. 

•3 quod / 15 illas/ 18 ut petitori constaret quoniam / 25 Cartha- 
giniensis ubique restiiui Carthaginensis fv 



74 



VIII. Brenicalus 



autem in basilica Nouorum quaecumque reproba scripta hae- 
reticorum, quae cum inuenissent persecutores et abstulissent, 
nihil ab illo amplius postulasse. uerumtamen quosdam Cartha- 
giniensis ordinis uiros postea suggessisse proconsuli, quod 
illusi fuerant qui missi erant ad christianorum scripturas 5 
auferendas et incendendas, quia non inuenerant nisi nescio 
quae ad eas non pertinentia, ipsas autem in domo episcopi 
custodiri, unde deberent proferri et incendi; proconsulem uero 
ad hoc eis consentire noluisse. in eisdem etiam litteris lectuni 
est eos, qui se offerrent peisecutionibus non comprehensi et 10 
ultro dicerent se babere scripturas quas non traderent, a qui- 
bus hoc nemo quaesierat, displicuisse Mensurio et ab eis 
honorandis eum prohibuisse christianos. quidam etiam in eadem 
epistula facinorosi arguebantur et fisci debitores, qui occasione 
persecutionis uel carere uellent onerosa multis debitis uita 15 
uel purgare se putarent et quasi abluere facinora sua uel certe 
adquirere pecuniam et in custodia deliciis perfrui de obsequio 
christianorum. crimen tamen Donatistae non ingerebant Men- 
surio nisi de codicibus traditis; mentitum eum quippe dicebant, 
quod illi non fuerint codices sancti, et peccatum suum tegere *j 
uoluisse, quamuis et ipsam fictionem criminarentur. recitarunt 
etiam rescripta Secundi Tigisitani ad eundem Mensurium paci- 
fice data, ubi et ipse narrauit in Numidia persecutores quae 
egerint et qui comprehensi et scripturas sanctas tradere no- 
lentes et multa mala passi et grauissimis suppliciis excruciati 25 
et occisi sunt, eosque honorandos pro martyrii sui merito 
commendauit, laudans eos non tradidisse scripturas sanctas 
illius mulieris exemplo, quae duos exploratores in Hiericho, 
in quibus figurarentur duo testaraenta, uetus et nouum, tra- 
dere persecutoribus noluit, quod quidem exemplum si sub hac 30 
figura est intellegendum, Mensurium potius adiuuabat. in suis 
enim litteris Mensurius reprehendebat eos qui scripturas sanc- 

28 cf. Ios. 2 

7 quae] scrib. qua, cf. index s. «. quis eas scripsi eos fc 10 fort. 
persecutoribus 17 acquirere fv 28 Iericho v 



collationis III 18, 25—14, 26 



75 



tas, quamuis eas non traderent, se tamen habere faterentur, 
quod iuulier illa non fecit; neque enim eos exploratores qui 
quaerebantur apud se esse confessa est, sed negauit. scripsit 
etiam Secundus et ad se ipsum missos a curatore et ordine 

5 centurionem et beneficiarium, qui peterent diuinos codices 
exurendos, eisque respondisse: 'christianus sum et episcopus. 
non traditor,' et cum ab eo uellent aliqua ecbola aut quod- 
cumque accipere, neque hoc eis dedisse exemplo Eleazari 
Macchabaei, qui nec fingere uoluit suillam carnem se man- 

10 ducare, ne aliis praeberet praeuaricationis exemplum. hae lit- 
terae Mensurii et Secundi donec legendo terminarentur, catholici 
patienter audicrunt, quamuis testati fuerint eas esse familiares 
nec ad causam ecclesiae pertinere. 

XIIII. 26. Cognitor ergo commonens Donatistas, ut patien- 

15 tiae uicem redderent, iussit perlegi quae oblata a catholicis 
iam ex parte fuerant recitata. hic Donatistae popoocerunt, ut 
prius etiam legeretur quod de causa Caeciliani offerebant. hoc 
quoque sine ulla difficultate catholicis permittentibus et com- 
raendantibus, quam patienter hoc permitterent, ut lioc eis et 

20 illi rependerent, iussit quod offerebatur cognitor recitari. et 
recitatum est a Douatistis concilium ferme septuagiuta episco- 
porum contra Caecilianum apud Cartliaginem factum. ubi eum 
absentem damnauerunt, quod ad eos uenire noluerit taraquam 
a traditoribus ordinatus, et quia, cum esset diaconus, uictum 

•& afferri martyribus in custodia constitutis prohibuisse dicebatur. 
nominati sunt etiam quidam collegae Caeciliani, qui traditores 
asserebantur publicis gestis, quae tamen gesta non legebantnr. 
inter hos autem maxime Pelix Aptugnensis acerbius accusatus 
est, ita ut fons malorum omnium diceretur. deinde sententiae 

so a singulis dictae sunt, primitus a Secundo Tigisitano. qui 
eorum princeps fuit, deinde a ceteris, quibus expresserunt se 
Caeciliano et collegis eius non communicare. hoc itaque con- 

9 cf. II Mach. 6, 21—28 26 cf. Post gesta 22, 38 29 cf. Cresc. 
III 61, 67 

9 Machabaei v 28 Abtugnensis fi> 



76 



VIII. Breuiculns 



cilio recitato catholici responderunt illas litteras Mensurii et 
Secundi ad inuicem datas satis demonstrare pacatos, nihil 
postea criminis de facto Mensurii uel accusatum uel iudicatum; 
concilium uero, quod contra Caecilianum factum legerant, non 
quidem habere consulem et diem, sed hinc se nullum crimen 5 
obicere, quod magis neglegentiae quam fraudis esse potuerit. 

XV. 27. Sed obtulerunt idem catholici aliud concilium sub 
eodem (Secundo) Tigisitano habitum in ciuitate Cirtensi, cuius 
consul et dies cum legeretur, Donatistae dixerunt nec consu- 
lem nec diein talia solere habere decreta. hic catholici respon- 10 
derunt illorum esse istum forsitan morem, qui concilia sua 
nollent in aliqua falsitate conuinci, catholicorum autem con- 
cilia consules et dies semper habuisse. deinde coepit identidem 
concilium quod catholici attulerant recitari, ubi Secundus quos- 
dam, de quorum traditione audierat, et singillatim interrogabat 15 
et eos confessos a consessu remouebat. quod eo modo recita- 
batur, ut, cum ex Cirtensi concilio lecta esset confessio tra- 
ditorum,.legeretur etiam de concilio Carthaginiensi nomen eius 
uelut traditores in Caeciliani causa damnantis. deinde uentum 
est ad ipsius Secundi Tigisitani a Purpurio Liniatensi crimen 20 
obiectum, cui Purpurio idem Secundus occisos ab eo in car- 
cere Milei filios sororis eius obiecerat; ubi ille uicissim ei 
crimen traditionis obiecit, dicens detentum eum fuisse a cura- 
tore et ordine, ut scripturas daret, nec eum potuisse dimitti. 
nisi aliquid tradidisset. hoc autem quod ei obiecit Purpurius, 25 
detentum eum fuisse a curatore et ordine, ut scripturas daret. 
idem Secundus in litteris, quas Mensurio rescripserat, paene 
confessus est, ubi ait missum ad se fuisse a curatore et or- 
dine centurionem et beneficiarium et a se scripturas petitas 
uel quaelibet ecbola, quae quidem se non tradidisse dixit; 90 
sed cum ipse illic commemorauerit tot martyres, qui cum tra- 
dere noluissent excruciati et occisi sunt, quomodo ipse deten- 

2 demonstrare scripsi demonstrasse fv 5 nollura] in illum / S Secundo 
addidi 19 traditores— damnantis scripsi traditoria— daranati/c, cf. Cresc. 
III 27, 30 20 Liniatensi scripsi LimateDsi fv 32 quomodoj quod / 



collationis III 14, 26-16, 28 



77 



tus et conuictus et nolens aliquid tradere nihil pati et dimitti 
potuerit, nec Mensurio scripsit nec Purpurio respondit. non 
enim centurioni et beneficiario dixit se scripturas non habere, 
sed respondit se omnino non tradere. quod illi auditum quo- 

5 modo illo dimisso renuntiare potuerint sine suo exitio, non 
apparet, praesertim quia idem Secundus non quoslibet infimos, 
sed etiam patres familias, cum hoc idem persecutoribus re- 
spondissent, crudelissimis mortibus dixit occisos. sed de hac re 
eatholici nullum Secundo criraen obiecerunt, sed tantummodo 

10 quod ei Purpurius obiecit et propter quod pacem, ne schisma 
fieret, omnia illa deo dimittens cum traditoribus fecit, recitari 
uoluerunt, ut quales homines in absentem Caecilianum senten- 
tias dixeriut appareret. 
XVI. 28. Hoc autem recitato petierunt catholici, ut etiam 

15 illa quae dilata fuerant legerentur, <inde asserentes posse 
monstrari, quid de Caeciliano gestum sit quidue sentiendum) 
de coucilio Carthaginiensi, in quo lectum fuerat absentem Cae- 
cilianum a multis episcopis fuisse damnatum. <contra Dona- 
tistae catholicos urgebant, ut uerum esse faterentur) [hocj 

» illud concilium, quia catholici recitauerant relationes Anullini 
proconsulis, quibus appareret chartas criminum Caeciliani Con- 
stantino imperatori esse transmissas, quod utique agentes con- 
firmauerunt a maioribus suis Caecilianum apud imperatorem 
accusatum. responsum est autem a catholicis illud Carthagi- 

25 niense concilium sic non praeiudicare absenti Caeciliano, quem- 
admodum non praeiudicauit absenti Primiano concilium eorum, 
a quibus in Maximiaui causa damnatus est, quoniam magis 
tenuit pars Donati, quod actum est postea pro Priraiano, quam 
illius concilii auctoritatem, quo fuerat ante damnatus; sic 

3o ergo et in Caeciliani causa debere attendi quod postea gestum 
est. hic Donatistae de Maximiani causa coartati dixerunt nec 
causam causae nec personam praeiudicare peraouae. quam 

15 cf. 12, 24 31 cf. Post gesta 19, 25 

15 et 18 uncinis incluta add. mg. v ex indiculi collationis capitibus 
369—370 19 hoc del. mg.v 20 Anullini scripsi Amillini / Anulini v 



78 



VIII. Breuiculas 



sententiam in ore habere solent omnes catholici, cum Dona- 
tistae aliorum crimina aliis obicientes suam separationem de- 
fenderent et orbem christianum nescio quibus Afrorum crimini- 
bus accusarent. nam et ista collatione totum quod egeiant 
catholici, ut ecclesiae causam a causa Caeciliani distinguerent, 5 
asserentes in ecclesia permixtos malos non obesse bonis nec 
eos suis maculare peccatis, hoc utique egerant, ut nec causa 
causae praeiudicaret nec persona personae. quod ab aduersariis. 
dum aliud ageretur, uoce apertissima confirmatum est. sed 
cognitor cum quaesisset, quid de Cartbaginiensi concilio catho- ic 
lici responderent, iterum responderunt non esse contemnendam 
similitudinem causae Primiani, quia et dominus Christus Iu- 
daeos de factis eorum conuincens perducebat ad uerum. 

29. Deinde Donatistae longa prosecutione agebant, ut ex 
illius auctoritate Carthaginiensis concilii confirmaretur Caecili- i& 
ani damnatio, quod ad tot sacerdotes uenire noluerit — quasi 
non et Primianus ad eos, a quibus damnatus est, cum eorum 
factionem cognosceret, simili uoluntate non uenerit — , et 
quod non expectauerit Caecilianus, ut princeps a principe 01- 
dinaretur, cum aliud habeat ecclesiae catholicae consuetudo. s» 
ut non Numidiae, sed propinquiores episcopi episcopum eccle- 
siae Carthaginis ordinent, sicut nec Komanae ecclesiae <epi- 
scopum) ordinat aliquis episcopus metropolitanus, sed de 
proximo Ostiensis episcopus. hoc autem dicentes de sua con- 
suetudine, quam nescio quando instituerunt, ecclesiae catho- 25 
licae praeiudicare conabantur; quae consuetudo si antiqua 
esset, hoc ipsum obiecissent Caeciliano, quando eum absentem 
damnauerunt. dixerunt etiam scripsisse Optatum, quod Cae- 
cilianus dixerit: 'si traditores sunt qui me ordinauerunt, ipsi 
ueniant et ordinent me.' quod quidem si dictum est, ideo 30 
dici potuit ad illos irridendos quibus hoc mandasse perhibetur, 
quoniam certus erat ordinatores suos non esse traditores. non 

29 cf. Optat. I 19 
22 episcopuni addidi 



collationis III 16, 28—30 



79 



enim ait: 'quia traditores sunt', sed: 'si traditores sunt', ut 
innocentia eorum probanda restaret ubi probari recte po-, 
tuisset. 

30. Ad haec et si qua alia prolixa prosecutione dixerunt, 

5 breuiter responderunt catholici non sufficere ad causam Cae- 
ciliani Carthaginiense concilium ipsos etiam iudicasse, "qui 
eam ad imperatorem accusando miserunt, et sic demonstrarunt 
hoc potius esse spectandum, quod res peruenerit usque ad 
imperatoris sententiam, cui eandem causam mittendam duxe- 

10 runt. hoc enim catholici instabant, ut omnibus morarum um- 
braculis amputatis illa potius legerentur, quibus lectis olim 
causa finita et Caeciliani innocentia manifestata luce clarius 
appareret. quae Donatistae ut legerentur omnino nolentes quid- 
libet aliud interponendo impediebant. nam cum cognitor quae- 

i5 sisset, utrum prius esset factnm Carthaginiense concilium et 
postea missa fuerit ad imperatorem causa Caeciliani, dixerunt 
catholici, quoniam consulem et diem illud concilium non haberet, 
ad utrumque se respondere: quia, si prius causa ad impera- 
torem missa est, quo exitu terminata sit spectari oportere, si 

aj autem postea, nihilominus non istorum, sed illius iudicium 
esse quaerendum, quo eam post iudicium suum mittendam 
putarunt. sed cum multa Donatistae insererent de consule et 
die, cur in suorum maiorum concilio non legeretur, ne hinc 
falsitatis arguerentur, et assererent hanc esse ecclesiasticam 

» consuetudinem, ne dies et consules decretis episcoporum con- 
scriberentur, legi uolentes etiam concilium Cypriani, ut hoc 
probarent, quia nihil aliud nisi morae quaerebantur — neque 
enim catholici in eo causam suam constituerant quando ad 
ntrumque responderant, siue prius siue posterius esset illud 

» concilium, quod contra Caecilianum apud Carthaginem fece- 
rant — , iussit cognitor- catholicis instantibus, ut ista potius 
quae dilata fuerant legerentur. 

4 qua] quae v, cf. 25, 43 init. 8 spectanduin, quod scripsi expec- 
tandum, quo fv 9 dixerunt / 10 morarum] maiorum / 19 spectari 
scripsi expectari fv 28 suam om. f 



80 



VIII. Breuiculus 



XVII. 31. Tunc Donatistae aliam quaestionem interposnerunt 
morarum plenissimam, sed re uera in qua pro se laborare 
uoluerunt, si possent ostendere quod uolebant, illud scilicet 
Girtense concilium falsum esse, ubi lectae fuerant confessiones 
traditorum inuicem sibi ignoscentium, ne schisma fieret, quia 5 
ipsi legebantur inter ceteros contra Caecilianum absentem 
sententias protulisse. hoc ergo falsum demonstrare conantes 
multa dixerunt, sed alia leuia esse ipsi iudicantes duo quae- 
dam in ea quaestione multum commendauerunt et in eis 
multum immorati sunt: unum, quia contra ecclesiasticam con- w 
suetudinem ipsum Cirtense concilium diem et consulem haberet, 
alterum autem, quod persecutionis tempore non posset conci- 
lium congregari. exigebant ergo Donatistae a catholicis, ut 
uel alia concilia proferrent antiqua episcoporum, ubi ostende- 
rent consules et dies etiam conscriptos, uel de ipsis sanctis 15 
scripturis tale aliquid recitarent. ubi catholici cum uiderent 
de re inanissima moras mirabiles et inexplicabiles interponi — 
quis enim eos hinc falsitatem crederet obiecturos, ubi ad 
maiorem diligentiam temporum attestatio praenotata legeretur, 
ne forte per hanc esset aliquando necessaria indagatio ueri- 20 
tatis? quis ergo eos crederet hoc obiecturos, ut praepararet 
antiqua concilia, quibus hanc consuetudinem demonstraret? 
aut quis tunc iret et uetusta ecclesiastica archiua reuolue- 
ret? — , cum hoc uiderent catholici, et in Miltiadis concilio diem 
et consulem demonstrabant et de ipsis sanctis scripturis com- 25 
meraorauerunt prophetas indicia antiquissimorum temporum 
suis litteris praenotasse, quoto anno cuius regis, quoto mense 
anni, quoto die mensis factum esset super eos uerbum doraini. 
cognitor autem illud de die et consule obiectum contemnen- 
dum et remouendura existimans iussit gesta apud Miltiadem *> 
habita cetera recitari, et recitata sunt. quibus apparuit omnium 
qui tunc consederant episcoporum sententiis et ipsius Miltiadis 
Caecilianum absolutum atque purgatum, Donatum uero damna- 

24 Milt. conc.] anno 313 
27 cuius regis quoto scripsi coll. Poat gesta 15, 19 cuiusque fv 



collationis III 17, 31—32 



81 



tum, qui praesens in prima fuerat actione conuictus, ille scili- 
cet Donatus a Casis Nigris, quem praesentem fuisse tunc constitit. 

32. Sed hoc rccitato cum quaereretur a Donatistis, quid respon- 
Jerent ad illud Cirtense concilium, eo redierunt conantes falsum 
5 esse monstrare, cum dixerunt tempore persecutionis congre- 
gari non potuisse concilium. quod cognitor non contempsit 
et ualidum existimans a catholicis responsionem poposcit 
atque inter haec quaesiuit, unde probaretur tempus fuisse 
persecutionis. tunc Donatistae protulerunt martyrum gesta, ubi 

io auditi et pro confessione passi sunt. iussit etiam cognitor 
computare officium et renuntiare consideratis utrisque consu- 
libus et diebus, et qni de concilio Cirtensi et qui de gestis 
martyrum legebantur. quia dictum fuerat a catholicis post 
illorum martyrum passionem, unde persecutionis tempus pro- 

15 babatur, prope annum consecutum fuisse usque ad consulem 
et diem concilii Cirtensis. responsio autem computantis officii 
mensem interfuisse suggesserat. uoluerunt ergo catholici de 
tabulis tolli quod dixerant. ut hoc solum gesta retinerent quod 
officiuni responderat — hoc enim uerius esse crediderant — , sed 

■x Donatistae quod a catholicis dictum erat noluerunt de tabulis 
tolii, unde catholici non contenderunt, ut eorum in hoc calum- 
niosus animus appareret. porro autem illud erat uerius quod 
catholici dixerant, officium autem in computando errans falsum 
renuntiauerat, quod postea conscripta et diligentius considerata 

* gesta docuerunt, sicut potest probare quem libuerit legere et 
non piguerit computare. nam gesta martyrum, quibus ostende- 
batur tempus persecutionis, consulibus facta sunt Diocletiano 
nouies et Maximiano octies pridie Idus Februarias, gesta autem 
episcopalia decreti Cirtensis post eorundem consulatum tertio 

» Nonas Martias, ac per hoc tredecim menses interesse inueni- 
untur, plures utique quam undecim, quos prius catholici minus 
diligenter computando responderant; sed officium ut falleretur 
28 Febr.] anni 304 30 Mart.] anni 305 
5 cum scripsi tnni fv 11 utrisque Amerb. utriusqne fv 16 com- 
putationis / 28 nonies / 29 poBt] immo ante, c/. Cresc. III 27, 30 
tertio] UIl Cresc. I. c. 

Ltfl. Angu.t. c. Don. III. 6 



82 



VIII. Breuiculus 



et raensem interesse responderet, eundem consulatum putauit, 
'post consulatum' autem non aduertit, ubi annus iam alius 
agebatur. proinde catholici tamquam ex uera officii responsione 
cogebantur ostendere tempore persecutionis illos undecim uel 
duodecim episcopos in domum priuatam conuenire potuisse, 5 
Donatistis instantibus, ut hoc ex aliis conciliis ostenderent, si 
aliquo tempore persecutionis facta episcoporum concilia reperire 
potuissent. quod catholici quoniam tunc inquirere et ad horam 
ueteres chartas in archiuis ecclesiasticis discutere non poterant, 
respondebant multo facilius duodecim homines in domum con- 10 
uenire potuisse eo tempore, quo etiam congregationes plebium 
fieri solebant quamuis persecutione feruente, sicut ipsis gestis 
martyrum monstrabatur, qui confitebantur in passionibus suis 
se collectam et dominicum egisse. hoc autem catholici dixerant 
et antequam supputaret et responderet officium. dictum est 15 
etiam a catholicis episcopalia gesta illa Cirtensia, quae dili- 
gentia maiorum usque ad haec tempora seruari et inueniri 
potuerint, sic habenda, quemadmodum illae epistulae Mensurii 
et Secundi quas Donatistae recitauerunt. concilium quippe 
Carthaginiense, ubi absentem Caecilianum septuaginta damna- 20 
uerunt, commemoratum est etiam a Miltiade habitum, ubi 
Caecilianus est absolutus. litterae uero illae Mensurii et Secundi 
nusquam alibi comraemoratae dicebantur, unde nullo alio testi- 
monio ueritas earum asserebatur, nec tamen ideo dicebant 
cathoiici falsas esse. dictum est etiam hoc a catholicis, • ut 26 
probarent Donatistae, si possent, terapore persecutionis sic 
ad se inuicem scripsisse episcopos, quemadmodum Mensurium 
et Secundum scripsisse proferebant. quod non ideo dicebant 
oatbolici, ut hinc illas Mensurii et Secundi litteras falsas esse 
monstrarent, quae seu uerae seu falsae essent causae nihil 30 
officerent, sed ut hinc intellegerent Donatistae, quam uana 
tergiuersatione catholicos cogerent alia proferre concilia per- 
secutionis tempore congregata, quia, si eis simili obstinatione 
diceretur: 'proferte et uos alias epistulas persecutionis tempore 
sic scriptas et missas, quae si aliquo modo deprehenderentur 35 
et codices occultati exigi possent, et ordo et curator et cen- 



collationis III 17, 82—18, 34 83 

turio et beneficiarius ad discrimen capitis peruenirent, qui 
Secundum tradere nolentem impunitum dimisisse prodebantur', 
nullo modo ad horam reperirent alias epistulas tempore per~ 
gecutionis ab episcopis ad episcopos in tam longinqua terrarum 

6 similiter datas. 

83. Cum ergo hinc diuturna conflictatio fieret, saepe repe- 
tentibus Donatistis non potuisse tempore persecutionis conoi- 
lium congregari ad episcopum ordinandum, quia in apostasia 
erat mundus noc erant quibus ordinaretur et cetera talia, 

io catholicis autem respondentibus, quod et episcopi facile con- 
gregarentur tam pauci, ut nec concilium dici debeat, quando 
plebes congregabantur, sicut gesta martyrum testarentur, et 
erant sine dubio quibus ordinarentur episcopi, ipsae utique 
plebes quas tunc solitas congregari gesta martyrum loquebantur: 

» haec cum assidue raultis et uariis modis dicerentur et respon- 
derentur — nam et domum priuatam christianis congregandis 
praestitam constitit tempore persecutionis, sicut in quibusdam 
gestis martyrum legebatur, quia Donatistae dixerunt fieri non 
potuisse, ut illo tempore domum suam quisquam praeberet, 

» et commemoratum est usque adeo non esse incredibile, quod 
in priuatam domum pauci illi episcopi persecutionis tempore 
conuenerunt, ut feruente persecutione etiam in carcere docean- 
tur baptizati martyres et illic a christianis celebrata sacra- 
menta, ubi christiani propter eadem sacramenta tenebantur 

m inclusi — , inter haec ergo tandem aliquando saepe etiam co- 
gnitor interlocutus fieri potuisse illum conuentum ab episcopis, 
quando et plebes congregatae probabantur, compulit Donatistas, 
nt contra concilium iudiciumque Miltiadis, quo Caecilianus 
purgatus atqne absolutus legebatur, si haberent aliquid dicerent, 

» quoniam illic potius quam in illo Cirtensi concilio causa consisteret. 
XVIII. 34. Tunc Donatistae ipsum Miltiadem coeperunt cri- 
mine traditionis arguere et dicere maiores suos propterea illius 

31 cf. De nn. bapt. 16, 27 sq. 

1 peruenirent scripri peruenire fv; de re cf. 15, 27 18 loqnebatur / 
25 poet inclusi incipit cap. 18 in v 

6* 



84 



VIII. Breuiculus 



iudicium refugisse, quod traditor fuisset, quasi non etiam 
iudicio eius assisterent et responderent se in Caecilianum non 
habere quod dicerent sed tamen facto iudice intento, utrum 
de traditionis crimine Miltiadis aliquod iudicium uel publicum 
uel ecclesiasticura proferretur, ipsisque catholicis id ut pro- 5 
baretur expectantibus et exigentibus legerunt Donatistae gesta 
quaedam prolixissima apud praefectum, ubi nec praefectus 
ipse cuiusmodi esset apparebat nec locus legebatur ubi haee 
agebantur. sed gesta ipsa multos multa ecclesiastica tradentes 
longissima recitatione sonuerunt, ubi nomen Miltiadis omnino 10 
non sonuit. quibus peractis cum cognitor miraretur aliud 
promissum et aliud recitatum, illi adhuc eius patientiam 
deposcentes gesta alia recitarunt, in quibus legebatur Miltiades 
misisse diaconos cum litteris Maxentii imperatoris et litteris 
praefecti praetorio ad praefectum urbis, ut ea reciperent, quae i» 
tempore persecutionis ablata memoratus imperator christianis 
iusserat reddi. et cum his quoque gestis nullum Miltiadis 
crimen et cognitori et catholicis defensoribus appareret, dixe- 
runt Donatistae Stratonem diaconum, quem cum aliis Miltiades 
ad recipienda loca ecclesiastica miserat, superioribus gestis 
recitatum esse traditorem, et ideo uolebant etiam Miltiadem 
crimine traditionis aspergere, quod diacono illo non degradato 
uteretur. in prosecutione autem sua dixerunt Miltiadem tertium 
episcopum fuisse ab illo qui tunc erat, cum traditio illa facta 
esset. hic cognitor requisiuit, utrum saltem in illis traditionis 
gestis esset expressum, quod Straton diaconus fuerit, et reci- 
tatum est eum hortatorem uanissimae superstitionis appellatum, 
quod non solum ipse, sed etiara ceteri qui tradebant appella- 
bantur. sed Donatistae responderunt a gentilibus persecutoribus 
in contumeliam religionis et diaconos et presbyteros ita uoci- 3o 
tatos. 

35. Ergo catholici responderunt, cum mirum non esset 
essetque in robus huuianis usitatissimum, ut non duo tantum. 

1 etiam scripsi iam fv 2 responderant v 8 apparebit / 10 prae- 
torii / 



collationis III 18, 34-36 



85 



uerum etiam plures homines uno nomine uocaventur, fleri 
quidem potuisse, ut ille traditor Straton presbyter fuerit, iste 
autem alius Straton diaconus, quoniam Donatistae dixerant 
et diaconos et presbyteros bortatores uanissimae superstitionis 
5 a gentilibus appellari; quamquam omnes clericos iBto contu- 
melioso nomine gentiles appellare potuerint et multo esset 
incertius, cuius gradus clericus ille traditor fuerit; uerum- 
tamen etiamsi eum diaconum fuisse posset ostendi, neque 
hoc esse incredibile aut mirum, cura ante paruum tempus in 

io ipsa urbe Roma duo Petri diaconi fuerint. illud quoque ad- 
ditum est a catholicis, quia, etsi demonstraretur, quod omnino 
non demonstrabatur, eundem Stratonem diaconum tradidisse, 
quem postea Miltiades ad recipienda loca ecclesiastica cum 
aliis diaconis misit, non continuo Miltiadem isto crimine 

15 aspergi, quem potuit persecutio longe facere absentem, ut hoc 
omnino nesciret eumque innocentem putaret, quem nemo reum 
accusando monstraret. contra haec frustra Donatistae eadem 
per eadem diutissime clamauerunt. 
36. Post collationem sane etiam de Cassiano Miltiadi calum- 

so niati sunt, quia etiam hoc nomen et in diaconis inuenitur, 
quos ad praefectum misit Miltiades. et in illis gestis, ubi 
facta traditio recitata est. quod si in collatione dicerent, facile 
potuit a catholicis responderi in tanta turba Romanorum cle- 
ricorum nihil mirum fuisse. si duo uel plures non solum 

25 Stratones, sed etiam Cassiani reperirentur, cum in duodecim 
apostolis non solum duo Iudae, sed etiam duo Iacobi lege- 
rentur; nisi forte ipsis licuisset Casensem a Donato Cartha- 
giniensi distinguere, cum timerent. ne maior auctor ipsorum 
Donatus Carthaginiensis damnatus in Miltiadis iudicio puta- 

M retur. et catholicis non liceret in tanta multitudine clericorum 
Romanorum habere plures similibus nominibus appellatos. 
falsum enim erat quod Donatistae dixerant, conuenire personas, 
conuenire loca, conuenire regiones, quando nec loca nec regi- 
ones nec ipsae expressae personarum dignitates de utrisque 

•SStrato/ 17 nionstrarat/ haec scripsi hic fv 



86 



VIII. Breuiculue 



gestis, sed sola nominum conuenientia legebatur, quam in di- 
uersis personis generis humani consuetudo frequentare non 
cessat. 

XVIIII. 37. Spernens itaque cognitor incertissimas suspiciones 
iussit aliquid manifestum contra illa gesta proferri aut certe & 
Constantini iudicium, cuius mentio iam facta fuerat, recitari. 
et recitatum est iudicium Constantini, quemadmodum se inter 
partes causam Caeciliani cognouisse ad Eumalium uicarium 
Africae scripsisset, quo remotis omnibus arbitris Caecilianum 
innocentem, illos calumniosissimos cognouisse testatus est. 10 
commemorans etiam in Arelatensi oppido pro Caeciliano factum 
episcopale iudicium, cui iudicio iam plurimi ex dissensione 
consenserant reliquis adhuc resilientibus et discordantibus, unde 
ipse de re tota iuter partes coactus est iudicare. post harum 
imperialium litterarum recitationem quaesiuit cognitor a Dona- is 
tistis, quid contra dicerent. ibi Donatistae rursus ad Miltiadis 
calumniosam criminationem redire conati sunt; unde cum 
essent cognitoris interlocutione depulsi et ab eis esset flagi- 
tatum, ut contra iudicium Miltiadis uel imperialem sententiam 
si haberent aliquid recitarent, respouderunt etiam imperatorias 20 
aures prauis suggestionibus inftatas. ibi eis cognitor respondit, 
quod attentissime aduerterat inter partes fuisse iudicatum. at 
illi exigere coeperunt, ut hoc legeretur, utrum inter partes 
iudicauerit imperator. quod cum fuisset cognitore iubente reci- 
tatum, nihil inuenientes quod dicerent coeperunt de consule ^ 
memorati8 imperialibus litteris calumniari, quod sine consule 
fuerant recitatae. hinc exorto confiictu cum Donatistae inuidi- 
ose dicerent episcopale concilium cum consule fuisse recitatum 
et imperatoris litteras consulem non habere, et catholici respon- 
derent non ibi causam consistere, cognitor etiam interlocutus so 
est euidentissimis legibus definitum imperialia constituta, 
etianisi consules non legerentur, in dubium non uocari. deiiule 

7 iud. Const.] anno 316 8 cf. Cresc. III 71, 82 12 episc. iud.] 
anno 314 

8 cognouisse] add. et / 9 quo stripsi quod fv 



collationis III 18, 36—20, 38 



87 



catholici urgebant. ut aperte dicerent falsum esse quod lectum 
est; posse enim archiua inquiri. 

XX. 38. Sed hinc repulsi uelut aliquid ualidissimum pro- 
laturi petierunt Optatum legi, quod et ante petiuerant, unde 
s se probaturos dicebant Caecilianum ab imperatore damnatum; 
et promissum eis fuerat, sed dilatum. prius ergo uolebat 
cognitor ut exprimerent, utrum litteras imperatorias arguere 
falsitatis auderent. quod quidem illi minime audebant; tamen 
nihilominus consulem deesse inuidiosissime causabantur. Opta- 

lotum uero legi multo instantius flagitabant. haec cum diutius 
agerentur. in alia charta illarum imperialium litterarum inuen- 
tus est consul. quod cum esset suggestum, Donatistae dixerunt: 
'certe consulem habere non debuit'; quasi hoc aliquando 
dictum esset, quod habere non debuerit, ac non, etiamsi consr.l 

-15 defuisset, non impediri imperialis constituti ueritatem. quod 
cum eis cognitor identidem respondisset, recitatus est et Opta- 
tus recitantibus Donatistis, ubi ait: eodem tempore idem 
Donatus petiit, ut ei reuerti licuisset et ad Cartha- 
ginem accedere;tunc a Philomeno suggestore eius 

soimperatori suggestum est, ut bono pacis Caecili- 
anus Brixae teneretur, et factum est. in quibus uerbis 
Optati cum omnino nulla Caeciliani damnatio, sicut i 111 demon- 
straturos se esse promiserant, reperiri potuisset, iussit cognitnr 
totam paginam recitari, ut de superioribus et inferioribus uerbis 

25 uoluntas eius qui scripserat nosceretur. et ex officio recitatum 
est: Caecilianus omnium supra memoratorum sen- 
tentiis innocens est pronuntiatus. quod cum recitare- 
tur, Donatistae dixerunt hoc se non petisse recitari, stomachantcs 
aduersus eos, qui risum tenere non poterant, cum audissent, 

M quam apertam contra semet ipsos paginam protulissent. deinde 
cum illis uerbis, quae ipsi recitauerant, extenuasse dicerent Opta- 

17 Optat. I 26 26 Optat. I 24. cf. Cresc. III 71, 82 

2 inqniri scripsi conqoiri fv 18 et] et nec v ex Optati cod. Ger- 
manensi 19 sccedere scripsi accederet fv 21 Brixiae v (passim) 
26 sententiia om. f 29 potuerant v 



88 



VIII. Breuiculue 



tura damnationem Caeciliani et exprimere noluisse, flagitatum 
est ab eis, ut aliunde manifestum legerent, quod ab illo dice- 
rent extenuatum. quod cum minime potuissent, etiam inde 
post aliquantas morarum inanium perplexitates, cum et de 
Donati nomine contendissent quod non Carthaginiensis, sed s 
Casensis Donatus in iudicio Miltiadis aduersus Caecilianum 
adstitisset, quod et catholici concedebant, aliquando transi- 
tum est. 

XXI. 39. Deinde quia Constantini litteris, quibus eum inter 
partes cognouisse et pro Caeciliano contra illos iudicasse con- iu 
stabat, cognitor eos si quid haberent respondere cogebat, peti- 
uerunt suum libellum esse recitandum, quem dicebant datum 
Constantino a maioribus suis. in quo libello satis aperteque 
monstraiunt, quam falsum dixerint de damnatione Caeciliani 
apud Brixam; idem quippe libellus ostendit. quemadmodum i& 
contra eos senserit" Constantinus. nam ibi dicunt nullo modo A 
se communicaturos antistiti ipsius nebuloni paratosque esse 
perpeti quidquid eis facere uoluisset; quem Constantini anti- 
stitem nebulonem utique Caecilianum intellegi uolebant. quo- 
modo ergo eum Constantini antistitem dicebant, cui se contra au 
Constantinum loquentes non communicare confirmabant, si 
eum apud Constantinum superauerant, ita ut ab illo Brixae 
scirent esse damnatum? 

XXII. 40. Cum ergo catholici dixissent hoc eos contra se 
ipsos recitasse, hoc idem ipse etiam cognitor esset interlocutus, 25 
addiderunt etiam illi suae falsitati connincendae magnum 
aliud firmamentum, recitantes ipsius Constantini litteras scri- 
bentis ad Uerinum uicarium, ut libero eos dimittat arbitrio, 
se iussisse insinuans ut de exilio remearent. in quibus litteris 
Constantinus sic eos detestatur, ut nihil illa indulgentia possit 30 
deformius inueniri. qnos utique non ita culpasset, sed magis 
laudasset, si ab eis Caecilianus apud illum uictus ab eoque 
damnatus Brixae relegaretur. ac per hoc ista contra se ipsos 

5 cf. pag. 85, 27 et Post gesta 13, 17 27 cf. Post gesta 33, 56 
14 monstrauerunt / 33 ista] ita / 




collationis III 20, 38—23, 41 



89 



proferentes atque recitantes et a Caeciliano se superatos 
raemorati imperatoris iudicio manifestissime monstrauerunt et 
suam falsitatem, qua eum dicebant esse damnatum, apertissime 
conuicerunt, et qui catholicos persecutionem facere, se autem 

S pati gloriabantur, Caecilianum tamen per suas accusationes 
ab imperatore damnatum etiam falso gloriari uoluerunt. his 
itaque recitatis cum catholici dicerent et cognitorem breuiter 
admonerent, quod etiam ipse cernebat, pro se illa, hoc est pro 
innocentia Caeciliani contra illos fuisse recitata et hoc idem 

iu etiam ipse fuisset interlocutus, Donatistae responderunt dicentes : 
'de libero arbitrio nihil dicit potestas tua"; hoc enim putantes 
secundum Constantini litteras sibi posse a praesente cognitore 
concedi eas etiam contra se pro Caeciliani causa recitandas 
eiistimauerunt. bic cum eis cognitor respondisset aliud sibi 

io esse a praesentis temporis imperatore praeceptum, ierunt in 
aliud, quod contra se identidem multo mirabilius protulerunt. 

XXIII. 41. Recitauerunt enim alias litteras eiusdem Con- 
stantini imperatoris ad Probianum proconsulem datas, quae 
quidem consules non habebant; sed nihil quasi de obiectione 

3) mutua catholici agere uoluerunt, quamuis et hinc se ipsos 
Donatistae conuincerent quam calumniose catholicis id obie- 
cerint, cum prior chartula, ex qua recitatum est iudicium 
Constantini, quo absolutus est Caecilianus, consules non ha- 
beret, qui tamen mox in alia chartula inuenti sunt. istae 

« itaque litterae ad Probianum proconsulem datae continent 
imperatori8 iussionem, qua praecepit ut ad se Ingentius mitte- 
retur, cuius confessione in proconsulis Aeliani iudicio Felix 
Aptugnensis ordinator Caeciliani a crimine traditionis fuerat 
absolntus. hoc autem imperiale praeceptum ideo Donatistae 

w se recitare dicebant, ut quasi ostenderent Caeciliani causam 
adhuc fuisse suspensam etiam post illud iudicium, quo se 

17 cf. Cresc. III 70, 81 

i qoi scripti quia fv 17 enim scripsi etiam fv 26 TJigentius / 
(passim) 27 Heliani / Ipassim) 28 Abtugnensis fv 



90 



VIII. Breuiculus 



Constantinus inter partes omnia terminasse iam scripserat. 
cum et in ipsis litteris, quas ad Probianum proconsulem datas 
recitauerunt, quibus quasi ostenderent adhuc pendere iudicium, 
quoniam ad se mitti iusserat imperator Ingentium, tanta contra 
se legerint, ut omnino mirum sit quibus illa oculis aspicere 5 
uel quo ore pronuntiare potuerint. ibi enim Constantinus dixit 
ab Aeliano proconsule audientiam praestitam competentem 
Felicemque innocentem ab exustione codicum diuinorum con- 
stitisse, illos autem esse in pvaesentia confutandos, qui diurnis 
diebus eum interpellare non quiescerent, ut eis liquido appa- 10 
reret frustra eos Caeciliano inuidiam comparare et aduersus 
eum uiolenter insurgere uoluisse. hic ergo per illas litteras 
non solum Caecilianum, sed etiam Felicem purgatum seque 
innocentium persecutores apud imperatorem extitisse docuerunt. 

XXIIII. 42. Hac autem accepta opportunitate catholici reci- is 
tandam protulerunt et ipsius Aeliani tunc proconsulis rela- 
tionem de hac re ad Constantinum datam, ubi se causam 
Felicis audisse et finisse commemorat, et ipsa gesta procon- 
sularia, quibus absolutus est Felix et omnium necessariarum 
personarum testimonio a traditionis crimine innocens compro- 20 
batus. quibus recitatis quid contradici posset cognitor inqui- 
siuit. tunc Donatistae, quod et ante dicere coeperant, identidem 
repetierunt quaerentes, utrum ex praecepto imperatoris directus 
ad comitatum fuisset Ingentius, et quid postea gestum esset 
ut ostenderetur a catholicis exigentes, et gesta proconsularia » 
quibus possent uerbis refellere conantes quibus absolutus est 
Felix, obicientes gratiam iudicis uel suppositas fuisse personas 
et cetera, quae solent homines contra gesta quibus uincuntur 
suspiciosa querimonia iactitare; dicebant etiam non recte 
Felicem absentem fuisse absolutum. ad ista responsum est a 30 
catholicis omuia quae lecta sunt ad absolutionem Caeciliani 
et Felicis apertissime pertinere, si quid autem Donatistae 

18 cf. Cresc. III 70 
3 recitauerint / 5 legerunt / 9 diurnis scripsi diuturnis fv, cf. 
Cresc. III 70, 81. 71, 83 24 esset] est / 



collationis III 23, 41-25, 43 



01 



arbitrarentur misso ad comitatum Ingentio pro se fuisse iudi- 
catum et mutatum esse iudicium, quo Constantinus inter partes 
cognoscens purgato Caeciliano illos calumniosissimos iudi- 
cauerat, ipsos debere proferre. quando autem hoc catholici 
5 dicebant, in illa temporis breuitate non poterant considerari 
consules; quorum ordinem in ipsis gestis qni uoluerit con- 
siderans inueniet posterius ab imperatore Constantino absolutum 
esse Caecilianum quam Felicis causam ab Aeliano proconsule 
discussam atque purgatam, post aliquot etiam annos Constan- 

io tinum scripsisse ad Uerinum uicarium quas litteras ipsi reci- 
tauerunt, ubi sibi asserebant libernm arbitrium ab illo impera- 
tore concessum, in quibus litteris eos tamquam pessimos et 
christianae pacis inimicos ostendit. quod utique non fecisset, 
si aliquid pro illis contra Caecilianum iudicasset, cum ad 

15 comitatum missus esset Ingentius. cognitor ergo interlocutus 
est non posse gesta quae tanta roborauit antiquitas remoueri 
nisi aliis posterioribus gestis e contrario recitatis. dictum est 
etiam a catholicis magis ad declarandam Felicis innocentiam 
profuisse quod absens fuerat absolutus, quia gratiae suspicio, 

20 si praesens esset, potius oriretur. 

XXV. 43. Urgere deinde cognitor coepit, ut, si qua poste- 
riora gesta Donatistae haberent contra absolutionem Caeciliani 
uel Felicis, iam iamque proferrent. hic illi ad ea, quae iam 
totiens dixerant et catholicis totiens ad omnia respondentibus 

25 transacta iam fuerant, rursus quasi a capite redire et ea re- 
plicare conati sunt. ubi cum interlocutus esset cognitor, ad- 
monens ut eos iam pigeret eadem repetere, quae peracta et 
transacta iam fuerant, et identidem proferre compelleret, si 
quid recitandum haberent aduersus Caeciliani et Felicis sic 

30 euidentissimas absolutiones, et illi nihil omnino aduersus illa 
proferentes eadem repetere non cessarent, ut de illis quae 
dixerant iudicaretur, et contra cognitor illud potius flagitaret, 
ut legerent, si haberent quod legi posset aduersus imperiale 
et proconsulare iudicium. ut posset de omnibus pronuntiari. 



7 cf. Post gesta 33, 56 



92 



VIII. Breuiculua collationiu III 25, 43 



quoniam legibus prohibetur semiplenam proferre sententiam, 
instarent etiam catholici, ut rebus omnibus cognitori mani- 
festatis et Donatistis quid respondeant non inuenientibus eadem 
repetentibus tandem aliquando causa finiretur, in ultimo cognitor 
dixit: 'si contra nihil est quod legatis, eiire dignamini, ut 5 
possit plena de omnibus scribi sententia.' et utrisque exenn- 
tibus sententiam scripsit, quam rursus intromissis partibus 
recitauit, qua complexus est omnia, quae de prolixa trium 
dierum actione potuit recordari. in quibus quaedam non eo 
ordine quo gesta sunt commemorauit, omnia tamen ueraciter iu 
posuit, confutatos a catholicis Donatistas omnium documen- 
torum manifestatione pronuntians. 

1 fort. prohiberetur 5 dignemini / 



ATGV STIMI RETRACT4TI0NVM LIB. II CAP. LIV (XXXVIIII) 

(PAO. 177, 12 ED. KNOELL). 

BREUICULUS CONLATIONIS CCM DONATISTIS, 
LIBRI TRES. 

5 1. Posteaquam facta est cum Donatistis nostra conlatio, 
breuiter commemoraui, quae gesta sint, litterisque conprehendi 
secundum tres dies, quibus cum eis contulimus, idque opus 
utile existimaui, quo quisque commonitus uel sciat sine labore, 
quid actum sit, uel consultis numeris, quos rebus singulis 
to annotaui, legat in eisdem gestis ad locum, quodcumque uo- 
luerit, quoniam fatigant illa nimia prolixitate lectorem. huius 
autem operis titulus est: breuiculus conlationis. 

2. Hoc opus sic incipit: Cum catholici episcopi et parHs 
Doimti. 



84 



VIII. Breuiculu 



iudicium refugisse, quod traditor fuisset, quasi non etiam 
iudicio eius assisterent et responderent se in Caecilianum non 
habere quod dicerent sed tamen facto iudice intento, utrum 
de traditionis crimine Miltiadis aliquod iudicium uel publicum 
uel ecclesiasticum proferretur, ipsisque catbolicis id ut pro- 5 
baretur expectantibus et exigentibus legerunt Donatistae gesta 
quaedam prolixissima apud praefectum, ubi nec praefectus 
ipse cuiusmodi esset apparebat nec locus legebatur ubi haec 
agebantur. sed gesta ipsa multos multa ecclesiastica tradentes 
longissima recitatione sonuerunt, ubi nomen Miltiadis omnino 10 
non sonuit. quibus peractis cum cognitor miraretur aliud 
promissum et aliud recitatum, illi adhuc eius patientiam 
deposcentes gesta alia recitarunt, in quibus legebatur Miltiades 
misisse diaconos cum litteris Maxentii imperatoris et litteris 
praefecti praetorio ad praefectum urbis, ut ea reciperent, quae i» 
tempore persecutionis ablata memoratus imperator christianis 
iusserat reddi. et cum his quoque gestis nullum Miltiadis 
crimen et cognitori et catholicis defensoribus appareret, dixe- 
runt Donatistae Stratonem diaconum, quem cum aliis Miltiades 
ad recipienda loca ecclesiastica miserat, superioribus gestis 20. 
recitatum esse traditorem, et ideo uolebant etiam Miltiadem 
crimine traditionis aspergere, quod diacono illo non degradato 
uteretur. in prosecutione autem sua dixerunt Miltiadem tertium 
episcopum fuisse ab illo qui tunc erat, cum traditio illa facta 
esset. hic cognitor requisiuit, utrum saltem in illis traditionis 
gestis esset expressum, quod Straton diaconus fuerit, et reci- 
tatum est eum hortatorem uanissimae superstitionis appellatum, 
quod non solum ipse, sed etiam ceteri qui tradebant appella- 
bantur. sed Donatistae responderunt a gentilibus persecutoribus 
in contumeliam religionis et diaconos et presbyteros ita uoci- so 
tatos. 

35. Ergo catholici responderunt, cum mirum non esset 
essetque in rebus humanis usitatissimum, ut non duo tantum, 

1 etiam seripsi iam fv 2 responderant v 8 apparebit f 15 prae- 
torii / 



collationis III 18, 34—36 



85 



uerum etiam plures homines uno nomine uocarentur, fieri 
quidem potuisse, ut ille traditor Straton presbyter fuerit, iste 
autem alius Straton diaconus, quoniam Donatistae dixerant 
et diaconos et presbyteros hortatores uanissimae superstitionis 
5 a gentilibus appellari; quamquam omnes clericos isto contu- 
raelioso nomine gentiles appellare potuerint et multo esset 
incertius, cuius gradus clericus ille traditor fuerit; uerum- 
tamen etiamsi eum diaconum fuisse posset ostendi, neque 
hoc esse incredibile aut mirum, cum ante paruum tempus in 

io ipsa urbe Roma duo Petri diaconi fuerint. illud quoque ad- 
ditum est a catholicis, quia, etsi demonstraretur, quod omnino 
non demonstrabatur, eundem Stratonem diaconum tradidisse, 
quem postea Miltiades ad recipienda loca ecclesiastica cum 
aliis diaconis misit, non continuo Miltiadem isto crimine 

i5 aspergi, quem potuit persecutio longe facere absentem, ut hoc 
omnino nesciret eumque innocentem putaret, quem nemo reum 
accusando monstraret. contra haec frustra Donatistae eadem 
per eadem diutissime clamauerunt. 
36. Post collationem sane etiam de Cassiano Miltiadi calum- 

20 niati sunt, quia etiam hoc nomen et in diaconis inuenitur, 
quos ad praefectum misit Miltiades, et in illis gestis, ubi 
facta traditio recitata est. quod si in collatione dicerent, facile 
potuit a catholicis responderi in tanta turba Romanorum cle- 
ricorum nihil mirum fuisse. si duo uel plures non solum 

25 Stratones, sed etiam Cassiani reperirentur, cum in duodecim 
apostolis non solum duo Iudae, sed etiam duo Iacobi lege- 
rentur; nisi forte ipsis licuisset Casensem a Donato Cartha- 
giniensi distinguere, cum timeient. ne maior auctor ipsorum 
Donatus Carthaginiensis damnatus in Miltiadis iudicio puta- 

M retur. et catholicis non liceret in tanta multitudine clericorum 
Romanorum habere plures similibus nominibus appellatos. 
falsum enim erat quod Donatistae dixerant, conuenire personas, 
conuenire loca, conuenire regiones, quando nec loca nec regi- 
ones nec ipsae expressae personarum dignitates de utrisque 



SStrato/ 17 monstrarat/ haec scripsi hic fv 



86 



VIII. Breuicttlns 



gestis, sed sola nominum conuenientia legebatur, quam in di- 
uersis personis generis humani consuetudo frequentare non 
cessat. 

XVIIII. 37. Spernens itaque cognitor incertissimas suspiciones 
iussit aliquid manifestum contra illa gesta proferri aut certe & 
Constantini iudicium, cuius mentio iam facta fuerat, recitari. 
et recitatum est iudicium Constantini, quemadmodum se inter 
partes causain Caeciliani cognouisse ad Eumalium uicarium 
Africae scripsisset, quo remotis omnibus arbitris Caecilianum 
innocentem, illos calumniosissimos cognouisse testatus est, 10 
commemorans etiam in Arelatensi oppido pro Caeciliano factuni 
episcopale iudicium, cui iudicio iam plurimi ex dissensione 
consenserant reliquis adhuc resilientibus et discordantibus, unde 
ipse de re tota inter partes coactus est iudicare. post harum 
imperialium litterarum recitationem quaesiuit cognitor a Dona- W 
tistis, quid contra dicerent. ibi Donatistae rursus ad Miltiadis 
calumniosam criminationem redire conati sunt; unde cum 
essent cognitoris inteiiocutione depulsi et ab eis esset flagi- 
tatum, ut contra iudicium Miltiadis uel imperialem sententiam 
si haberent aliquid recitarent, respouderunt etiam imperatorias 20 
aures prauis suggestionibus inflatas. ibi eis cognitor respondit, 
quod attentissime aduerterat inter partes fuisse iudicalum. at 
illi exigere coeperunt, ut hoc legeretur, utrum inter partes 
iudicauerit imperator. quod cum fuisset cognitore iubente reci- 
tatum, nihil inuenientes quod dicerent coeperunt de consule 25 
memorati8 imperialibus litteris calumniari, quod sine consule 
fuerant recitatae. hinc exorto conflictu cum Donatistae inuidi- 
ose dicerent episcopale concilium cum consule fuisse recitatum 
et imperatoris litteras consulem non habere, et catholici respon- 
derent non ibi causam consistere, cognitor etiam interlocutus so 
est euidentissimis legibus definitum imperialia constituta, 
etianisi consules non legerentur, in dubium non uocari. deinde 

7 iud. Const.] anno 316 8 cf. Cresc. III 71, 82 12 epise. itid.\ 
anno 314 

8 cognouisse] add. et / 9 quo scripsi quod fv 



collationis III 18, 36—20, 38 



87 



catholici urgebant, ut aperte dicerent falsum esse quod lectum 
est; po8se enim archiua inquiri. 

XX. 38. Sed hinc repulsi uelut aliquid ualidissimum pro- 
laturi petierunt Optatum legi, quod et ante petiuerant, unde 
5 se probaturos dicebant Caecilianum ab imperatore damnatum; 
et promissum eis fuerat, sed dilatum. prius ergo uolebat 
cognitor ut exprimerent, utrum litteras imperatorias arguere 
falsitatis auderent. quod quidem illi minime audebant; tamen 
nihilominus consulem deesse inuidiosissime causabantur. Opta- 

10 tum uero legi multo instantius fiagitabant. haec cum diutius 
agerentur, in alia charta illarum imperialium litterarum inuen- 
tus est consul. quod cum esset suggestum, Donatistae dixerunt: 
'certe consulem habere non debuit'; quasi hoc aliquando 
dictum esset, quod habere non debuerit, ac non, etiamsi consul 

15 defuisset, non impediri imperialis constituti ueritatem. quod 
cum eis cognitor identidem respondisset, recitatus est et Opta- 
tus recitantibus Donatistis, ubi ait: eodem tempore idem 
Donatus petiit, ut ei reuerti licuisset et adCartha- 
ginem accedere;tunc a Philomeno suggestore eius 

wimperatori suggestum est, ut bono pacis Caecili- 
anus Briiae teneretur, et factum est. in quibus uerbis 
Optati cuin omnino nulla Caeciliani damnatio, sicut illi demon- 
straturos se esse promiserant, reperiri potuisset, iussit cognitor 
totam paginam recitari, ut de superioribus et inferioribus uerbis 

25 uoluntas eius qui scripserat nosceretur. et ex officio recitatum 
est: Caecilianus omnium supra memoratorum sen- 
tentiis innocens est pronuntiatus. quod cum recitare- 
tur, Donatistae dixerunt hoc se non petisse recitari, stomachantps 
aduersus eos, qui risum tenere non poterant, cuni audissent, 

30 quam apertam contra semet ipsos paginam protulissent. deinde 
cum illis uerbis, quae ipsi recitauerant, extenuasse dicerent Opta- 

17 Optat. I 26 26 Optat. I 24. cf. Cresc. III 71, 82 

2 inqniri scripsi conquiri fv 18 et] et nec ti ex Optuti cod. Ger- 
manensi 19 accedere scripsi accederet fv 21 Brixiae v (passiw) 
26 sententiis on. f 29 potnerant v 



88 



VIII. Breuiculus 



tum damnationem Caeciliani et exprimere noluisse, flagitatum 
est ab eis, ut aliunde manifestum legerent, quod ab illo dice- 
rent extenuatum. quod cum minime potuissent, etiam inde 
post aliquantas morarum inanium perplexitates, cum et de 
Donati nomine contendissent quod non Carthaginiensis, sed & 
Casensis Donatus in iudicio Miltiadis aduersus Caecilianum 
adstitisset, quod et catholici concedebant, aliquando transi- 
tum est. 

XXI. 39. Deinde quia Constantini litteris, quibus eum inter 
partes cognouisse et pro Caeciliano contra illos iudicasse con- 10 
stabat, cognitor eos si quid haberent respondere cogebat, peti- 
uerunt suum libellum esse recitandum, quem dicebant datum 
Constantino a maioribus suis. in quo iibello satis aperteque 
monstrarunt, quam falsum dixerint de damnatione Caeciliani 
apud Brixam; idem quippe libellus ostendit, quemadmodum 15 
contra eos senserit' Constantinus. nam ibi dicunt nullo modo V 
se communicaturos antistiti ipsius nebuloni paratosque esse 
perpeti quidquid eis facere uoluisset; quem Constantini anti- 
stitem nebulonem utique Caecilianum intellegi uolebant. quo- 
modo ergo eum Constantini antistitem dicebant, cui se contra au 
Constantinum loquentes non communicare confirmabant, si 
eum apud Constantinum superauerant, ita ut ab illo Brixae 
scirent esse damnatum? 

XXII. 40. Cum ergo catholici dixissent hoc eos contra se 
ipsos recitasse, hoc idem ipse etiam cognitor esset interlocutus, •» 
addiderunt etiam illi suae falsitati connincendae magnum 
aliud firmamentum, recitantes ipsius Constantini litteras scri- 
bentis ad Uerinum uicarium, ut libero eos dimittat arbitrio, 
se iussisse insinuans ut de exilio remearent. in quibus litteris 
Constantinus sic eos detestatur, ut nihil illa indulgentia possit 30 
deformius inueniri. quos utique non ita culpasset, sed magis 
laudasset, si ab eis Caecilianus apud illum uictus ab eoque 
damnatus Brixae relegaretur. ac per hoc ista contra se ipsos 

5 cf. pag. 85, 27 et Post gesta 13, 17 27 cf. Post gesta 33, 50 
14 monstrauerunt / 33 ista] ita / 



collationis III 20, 38—23, 41 



89 



proferentes atque recitantes et a Caeciliano se superatos 
memorati imperatoris iudicio manifestissime monstrauerunt et 
suam falsitatem, qua eum dicebant esse damnatum, apertissime 
conuicerunt, et qui catholicos persecutionem facere, se autem 
s pati gloriabantur, Caecilianum tamen per suas accusationes 
ab imperatore damnatum etiam falso gloriari uoluerunt. his 
itaque recitatis cum catholici dicerent et cognitorem bieuiter 
admonerent, quod etiam ipse cernebat, pro se illa, hoc est pro 
innocentia Caeciliani contra illos fuisse recitata et hoc idem 

iu etiam ipse fuisset interlocutus, Donatistae responderunt dicentes : 
'de libero arbitrio nibil dicit potestas tua'; hoc enim putantes 
secundum Constantini litteras sibi posse a praesente cognitore 
concedi eas etiam contra se pro Caeciliani causa recitandas 
eiistimauerunt. bic cum eis cognitor respondisset aliud sibi 

id esse a praesentis temporis imperatore praeceptum, ierunt in 
aliud, quod contra se identidem multo mirabilius protulerunt. 

XXIII. 41. Recitauerunt enim alias litteras eiusdem Con- 
stantini imperatoris ad Probianum proconsulem datas, quae 
quidem consules non habebant; sed nihil quasi de obiectione 

m mutua catholici agere uoluerunt, quamuis et hinc se ipsos 
Donatistae conuincerent quam calumniose catholicis id obie- 
cerint, cum prior chartula, ex qua recitatum est iudicium 
Constantini, quo absolutus est Caecilianus, consules non ha- 
beret, qui tamen mox in alia chartula inuenti sunt. istae 

% itaque litterae ad Probianum proconsulem datae continent 
imperatoris iussionem, qua praecepit ut ad se Ingentius mitte- 
retnr, cuius confessione in proconsulis Aeliani iudicio Felix 
Aptugnensis ordinator Caeciliani a crimine traditionis fuerat 
absolutus. hoc autem imperiale praeceptum ideo Donatistae 

ao se recitare dicebant, ut quasi ostenderent Caeciliani causam 
adhuc fuisse suspeusam etiam post illud iudicium, quo se 

17 cf. Cresc. III 70, 81 

4 qui scripsi quia fv 17 enim scripsi etiam fv 26 Uigentius / 
ipassim) 27 Heliani / (passim) 28 Abtugncnsis fv 



90 



VIII. Breuiculus 



Con8tantinus inter partes omnia terminasse iam scripserat, 
cum et in ipsis litteris, quas ad Probianum proconsulem datas 
recitauerunt, quibus quasi ostenderent adhuc pendere iudicium, 
quoniam ad se mitti iusserat imperator Ingentium, tanta contra 
se legerint, ut omnino mirum sit quibus illa oculis aspicere 5 
uel quo ore pronuntiare potuerint. ibi enim Constantinus dixit 
ab Aeliano proconsule audientiam praestitam competentem 
Pelicemque innocentem ab exustione codicum diuinorum con- 
stitisse, illos autem esse in praesentia confutandos, qui diurnis 
diebus eum interpellare non quiescerent, ut eis liquido appa- 1» 
reret frustra eos Caeciliano inuidiam comparare et aduersus 
eum uiolenter insurgere uoluisse. hic ergo per illas litteras 
non solum Caecilianum, sed etiam Felicem purgatum seque 
innocentium persecutores apud imperatorem extitisse docuerunt. 

XXIIII. 42. Hac autem accepta opportunitate catholici reci- i& 
tandam protulerunt et ipsius Aeliani tunc proconsulis rela- 
tionem de hac re ad Constantinum datam, ubi se causam 
Pelicis audisse et finisse commemorat, et ipsa gesta procon- 
sularia, quibus absolutus est Pelix et omnium necessariarum 
personarum testimonio a traditionis crimine innocens compro- 20 
batus. quibus recitatis quid contradici posset cognitor inqui- 
siuit. tunc Donatistae, quod et ante dicere coeperant, identidem 
repetierunt quaerentes, utrum ex praecepto imperatoris directus 
ad comitatum fuisset Ingentius, et quid postea gestum esset 
ut ostenderetur a catholicis exigentes, et gesta proconsularia 2& 
quibus possent uerbis refellere conantes quibus absolutus est 
Felix, obicientes gratiam iudicis uel suppositas fuisse personas 
et cetera, quae solent homines contra gesta quibus uincuntur 
suspiciosa querimonia iactitare; dicebant etiam non recte 
Felicem absentem fuisse absolutum. ad ista responsum est a 30 
catholicis omuia quae lecta sunt ad absolutionem Caeciliani 
et Felicis apertissime pertinere, si quid autem Donatistae 

18 cf. Cresc. III 70 

3 r«citanerint / 5 legerunt / 9 diurais tcripti diuturais fv, cf. 
Cresc. III 70, 81. 71, 83 24 essetj est / 



collationis III 23, 41-25, 43 



91 



arbitrarentur misso ad comitatum Ingentio pro se fuisse iudi- 
catum et mutatum esse iudicium, quo Constantinus inter partes 
cognoscens purgato Caeciliano illos calumniosissimos iudi- 
cauerat, ipsos debere proferre. quando autem hoc catholici 
s dicebant, in illa temporis breuitate non poterant considerari 
consules; quorum ordinem in ipsis gestis qui uoluerit con- 
siderans inueniet posterius ab imperatore Constantino absolutum 
esse Caecilianum quam Pelicis causam ab Aeliano proconsule 
discussam atque purgatam, post aliquot etiam annos Constan- 

10 tinum scripsisse ad Uerinum uicarium quas litteras ipsi reci- 
tauerunt, ubi sibi asserebant liberum arbitrium ab illo impera- 
tore concessum, in quibus litteris eos tamquam pessimos et 
christianae pacis inimicos ostendit. quod utique non fecisset, 
si aliquid pro illis contra Caecilianum iudicasset, cum ad 

15 comitatum missus esset Ingentius. cognitor ergo interlocutus 
est non posse gesta quae tanta roborauit antiquitas remoueri 
nisi aliis posterioribus gestis e contrario recitatis. dictum est 
etiam a catholicis magis ad declarandam Felicis innocentiam 
profuisse quod absens fuerat absolutus, quia gratiae suspicio, 

zo si praesens esset, potius oriretur. 

XXV. 43. Urgere deinde cognitor coepit, ut, si qua poste- 
riora gesta Donatistae haberent contra absolutionem Caeciliani 
uel Felicis, iam iamque proferrent. hic illi ad ea, quae iam 
totiens dixerant et catholicis totiens ad omnia respondentibus 

25 transacta iam fuerant, rursus quasi a capite redire et ea re- 
plicare conati sunt. ubi cum interlocutus esset cognitor, ad- 
monens ut eos iam pigeret eadem repetere, quae peracta et 
transacta iam fuerant, et identidem proferre compelleret, si 
qnid recitandum haberent aduersus Caeciliani et Felicis sic 

30 euidentissiraas absolutiones, et illi nihil omnino aduersus illa 
proferentes eadem repetere non cessarent, ut de illis quae 
dixerant iudicaretur, et contra cognitor illud potius flagitaret, 
ut legerent, si haberent quod legi posset aduersus imperiale 
et proconsulare iudicium, ut posset de omnibus pronuntiari. 



7 cf. Post gesta 33, 56 



92 



VIII. Breuiculu 8 collationig III 25, 43 



quoniam legibus prohibetur semiplenam proferre sententiam, 
instarent etiam catholici, ut rebus omnibus cognitori mani- 
festatis et Donatistis quid respondeant non inuenientibus eadem 
repetentibus tandem aliquando causa finiretur, in ultimo cognitor 
dixit: 'si contra nihil est quod legatis, exire dignamini, ut 5 
possit plena de omnibus scribi sententia.' et utrisque exeun- 
tibus sententiam scripsit, quam rursus intromissis partibus 
recitauit, qua complexus est omnia, quae de prolixa trium 
dierum actione potuit recordari. in quibus quaedam non eo 
ordine quo gesta sunt commemorauit, omnia tamen ueraciter iu 
posuit, confutatos a catholicis Donatistas omnium documen- 
torum manifestatione pronuntians. 



1 fort. prohiberetur 5 dignemini / 



AVGYSTIIII RETRACTiTIONYM LIB. II CiP. LXY (XXXYIIII) 

(PAO. 177, 12 ED. KNOELL). 

BREDICULUS CONLATIONIS CUM DONATISTIS, 
LIBRI TRES. 

5 1. Posteaquam facta est cum Donatistis nostra conlatio, 
breuiter commemoraui, quae gesta sint, litterisque conprehendi 
secundum tres dies, quibus cum eis contulimus, idque opus 
utile existimaui, quo quisque commonitus uel sciat sine labore, 
quid actum sit, uel consultis numeris, quos rebus singulis 

io annotaui, legat in eisdem gestis ad locum, quodcumque uo- 
luerit, quoniam fatigant illa nimia prolixitate lectorem. huius 
autem operis titulus est: breuiculus conlationis. 

2. Hoc opus sic incipit: Cum catholici episcopi et partti 
Donati. 



VIIIL 

CONTRA PARTEM DONATI 
POST GESTA 



cod. Parisiensis 13367 saec. VI 
cod. Bernensis 162 saec. X 
cod. Abrincensis 35 saec VIIII — X 
cod. Parisiensis 12206 saec. XII 
cod. Ualentianensis 158 saec. XII 
editio Migniana 



I. 1. Quid adhuc, Donatistae, seducimini ab episcopis uestris. 
quorum fallaces tenebrae clara luce discussae sunt, quorum 
error apparuit. quorum pertinacia superata est? quid adhuc 
uobis iactant uana mendacia? quid adhuc creditis hominibus 
5 uictis? cum uobis dicunt iudicem praemio fuisse corruptum, 
quid nouum faciunt? quid aliud omnes uicti facere consuerunt, 
qui ueritati consentire nolunt, nisi ut de iudicis iniquitate 
mentiantur? quaerite ab eis et ad hoc primum uobis respon- 
deant. si possunt, quare ausi sunt uenire Carthaginem et in 

10 unum locum nobiscum conlationis gratia conuenire. iam ante 
aliquot annos conueneramus eos publice, ut nobis conferentibus 
ueritas appareret et dissensio quae nos diuidit de medio tol- 
leretur, sed ipsam ueritatem refugientes actis responderunt: 
indignume8tutinunumconueniantfiliimartyrura 

15 et progenies traditorum. quare ergo modo nobiscum 
conuenire uoluerunt? puto quod non facerent, quod eis uide- 
batnr indignum, nisi nos cognoscerent non esse progeniem 
traditorum. aut certe ipsi nobis respondeant, quare dixerunt: 
indignumestutinunum conuenianffilii martyrum 
et progenies traditorum et in unum nobiscum postea 
conuenerunt. quae res eos coegit facere quod indignum est? 
non enim ligati adducti sunt, sed omnino liberi conuenerunt. 
si dixerint: 'quia iusserat imperator', ergo tunc faciunt quod 
indignum est, quando iusserit imperator. quid ergo irascuntur 

14 cf. Breuic. III 4, 4 

De codicum praescriptionibus cf. Praefdtio 1 donatiste poet adhuc 
s. I. AmH. om. AmlBC 2 quorum] .«.orum A clara (c «. I.) A 
3 apparuit error o pernatia Bml adhuc (u s. I.) A 8 respondeant 
uobis 6 10 nobiscum) nobis B 11 conueramus Bml 16 noluerunt 
Cml uidebantur Bml 

UU. August. c. Doo. III. 7 



98 



VIIII. Contra partem Donati 



nescio quibus traditoribus ad causam nostram non pertinen- 
tibus? codices enim dominicos pevsecutoribus dare utique in- 
dignum est; quod cum fecit traditor, non habet cvimen, quia 
iusserat imperator. hoc dicimus non secundum ueritatem, sed 
secundum ipsovum peruersitatem. ipsi enim dixerunt — publica 5 
gesta proclamant — , apud acta dixerunt. non quilibet ignotus, 
sed Carthaginiensis episcopus eorum Primianus hoc dixit, 
Primiauus hoc scriptum magistratui Carthaginis dedit et a 
diacono suo dicendum apud acta mandauit: indignum est 
utin unum conueniant filii martyrum et progenies 10 
traditorum. ecce conuenimus in unum: quid ad ista respon- 
dent? si dicunt 'non est indignum', quare mentiti sunt, quando 
indignum esse dixerunt? si dicunfindignum est',quod indignum 
est quare fecerunt? uno modo se poterunt adserere quod in- 
dignum est non fecisse et in illis Primiani uerbis non fuisse 15 
mentitos, si dicant: 'indignum est quidem ut in unum con- 
ueniant filii martyrum et progenies traditorura, sed nos ideo 
uobiscum in unum conuenimus, quia cognouimus uos non esse 
progeniem traditorum'. quod si ita est, quare nobis iam con- 
uenientes in unum ipsas calumnias obiecerunt, nisi forte ut so 
etiam nos eos cognosceremus non esse filios martyrum? mar- 
tyres enim testes dicuntur. testes autem Christi ueri testes 
sunt. isti autem falsi testes inuenti sunt, qui traditionis crimina 
et aliena aliis obiecerunt et nec ipsa probare potuerunt 

II. 2. Quid adhuc adtenditis humana mendacia et diuina s» 
testimonia non adtenditis? quid adhuc uictis hominibus cre- 
ditis et ueritati, quae numquam est uicta, non creditis? ueri- 
tas enim dei, sicut in ipsa etiam conlatione probauimus, 
perhibuit testimonium ecclesiae suae per multa documenta 
scriptuvarum sanctarum, per propheticas et euangelicas litteras; so 

3 facit BCb 8 scribtnm (t s. I.) A 11 in unum connenimus c 
13 dicnnt inljindignum A 18 progeniem non esse bml non progeniem 
esse btr. 21 nos (s ». J.) A 24 aliena] alia b 25 adhuc] add. 
uictis Bml 27 uicta est 6 non] num C 29 suum aecclesiae sue B 
80 scribturarum A (et sic semper scribtus, acribsi, suscribsimuB) sancta- 
rum scripturarum 6 



post gcsta 1, 1—3, 3 



99 



et locus designatus est, unde Christi ecclesia fuerat inceptura, 
et fines terrae, quo usque fuerat peruentura. per omnes gentes 
futuram ecclesiam suam dominus dicit incipientem ab Hieru- 
salem. diuina lectio recitatur, quemadmodum coep«rit ab 
s Hierusalem, ubi primum congregatis fidelibus missua est de 
caelo spiritus sanctus. diuinae lectiones recitantur, quemad- 
modum se ab Hierusalem per uicina et longinqua diffuderit. 
eipressa sunt nomina locorum, manifestata sunt nomina ciui- 
tatum, in quibus ecclesia Chriati apostolico labore fundata 

10 est, quae loca et ciuitates etiam epistulas ab apostolis accipere 
meruerunt; quas epistulas et ipsi in uestris congregationibus 
legunt et tamen non communicant eorum locorum et ciuitatium 
ecclesiis, quae ipsas epistulas accipere meruerunt, obicientes 
eis nescio qua crimina Afrorum, quod eorum contagione perie- 

« rint, cum ipsi dixerint in hac ipsa conlatione, quam modo 
Carthagini habuimus, quod nec causae causa nec personae 
persona praeiudicet. 

III. 3. Tunc autem hoc diierunt, quando eis diiimus: 'con- 
cilium, quod contra Caecilianum profertis, sic non obest ab- 

ai senti Caeciliano, quemadmodum concilium, quod in causa 
Maiimiani factum est, ubi damnatus est Primianus, non obest 
absenti Primiano'. protulerunt enim, ubi septuaginta et quod 
eicurrit episcopi absentem damnauerant Caecilianum, cum 
proferantur plus minus centum episcopi partis ipsorum, qui 

25 daranauerant absentem Primianum. quia ergo diximus eis sic 
illud non obesse Caeciliano, quemadmodum hoc non obest 
Priraiano, quoniam contra absentes facta sunt ambo concilia, 

2 cf. Luc. 24, 47 5 cf. Act. 2 16 cf. Breuic. III 16, 28. ep. 
173, 7 18 cf. Breuic. 1. c. 

1 incoeptura ABC 2 finis C 3 ierusalem BCbc, item saepiua 
6 lectio BC diuina lectio recitatur Bm2b 7 peruitia (uitia del. et 
in mg. m2 uicina loca) B per uicia C 12 ciuitatum BCbcv 14 qna] 
qnae BCbcv 16 cartbagine BC cartagine b 21 maximiani (a alt. 
t. I.) A factum est nbi « L Am2 22 absente 6 nbi] ibi v 
et quod eicurrit om. b quot codd. 23 episcopos qui absentem 
damnauernnt v 24 episopi centum b 26 obest] best C 

7* 



100 



VIIII. Contra partem Donati 



continuo non inuenientes quod responderent et horribiles an- 
gustias paesi dixerunt nec causam causae nec personam prae- 
iudicare personae; quod aduersus omnes liumanas calumnias 
in ore habet catholica ecclesia, nunc autem multo fortius 
multoque liberius, quando id, quod semper ueritas tenuit, etiam 5 
inimicorum confessio confirmauit. quis ergo sine graui tristitia 
perferat, quis gemitum cohibeat, quis non in lacrimas et in 
uocem doloris erumpat, qui hoc digoe considerauerit? ecce ut 
ab episcopis partis Donati damnatus Primianus non amittat 
episcopatum aut ut Primianus damnatus non inquietet partem 10 
Donati, nec causae causa nec personae persona piaeiudicat; 
ut autem Caecilianus, quem absentem inimici similiter damna- 
uerunt, non deputetur episcopus et contaminet omnes christi- 
anas gentes usque ad terminos terrae, et cansae causa et per- 
sonae peraona praeiudicat. 15 

UIL 4. Si uoce ipsius unitatis clament ecclesiae Ponti, 
Bithyniae, Asiae, Cappadociae ceterarumqne orientalium regi- 
onum, ad quas beatus Petrus apostolus scribit: '0 pars Donati, 
non nouimus quid dicatis. quare nobis non communicatis? si 
Caecilianus mali aliquid fecit, quod nobis non probatum est 20 
nec demonstratum, tamen si mali aliquid fecit, quare nobis 
praeiudicat? si nos audire non uultis, uos ipsos audite dicentes: 
neccausaecausa nec personaepersonapraeiudicat. 
an usque adeo potest uestra peruersitas, ut Jiaec uerba ualeant, 
ne uobis praeiudicet Primianus, et haec uerba non ualeant. » 
ut nobis praeiudicet Caecilianus?' clament etiam similiter 

18 cf. I Petr. 1, I 

1 inaenientis Bml quod] quae c orribiles Bml 5 qaod 
itm. Bb 6 tristiti» graui perferat (xed tr. mf) A tristjtia perferat 
«rraoi r 7 lacrimia BCb 8 uoce Bm2b 16 Si} Sed er; dvoxoXoo*ov 
est. ef. Ps. *. 9& et Parm. I 7, 1S iitit clainant BC clamat b 17 by- 
thmiae .4 bitliiniie BCbe asye c cappadotiae BC 18 apostolas 
petrus b scripsit Bb 19 nobiscuiu b 20 probatum non est c 
22 praeiudic&nt bml uos] nos .4«/ 24 an adusque adeo BC 

•X praeindicat Bml 



post gesta 3, 3—4, 4 



101 



septem orientales ecclesiae, ad quas scribit apostolus Iohannes. 
Ephesi, Zmyrnae, Thyatirae, Sardis, Philadelphiae, Laudociae, 
Pergami, et dicant: 'quid uobis fecimus, fratres, qui potius 
Donati quam nostrae communionis esse uoluistis? si Caecili- 
s anus peccauit, quamuis et ipsius crimen non potuistis osten- 
dere, quia, sicut Primianus uester, sic absens etiam iste dam- 
natus est, uerumtamen qualiscumque iile fuerit, nos uobis 
quid fecimus? quare christiani cum christianis pacem habere 
non uultis, quare in nobis communia sacramenta rescinditis? 

10 quid uobis fecimus? quare Primiani causa non praeiudicat 
parti Donati, nisi quia uerum est quod dixistis: nec causae 
causa nec personae persona praeiudicat? quare ergo 
causa Caeciliani praeiudicat hereditati Christi, in qua sumus 
apostolorum labore plantati? ad unam nostrum scribit apostolus 

15 Iohannes, quod habeat pauca nomina in Sardis eorum, qui non 
inquinauerunt uestimenta sua; nec tamen ab eis, qui in ipsa 
ecclesia inmundi fuerunt, illorum paucorum uestimenta polluta 
sunt, quoniam uerum est quod dixistis, nec causam causae 
nec personam praeiudicare personae. quomodo ergo potest 

*> causa et persona Caeciliani praeiudicare nobis? aut si non prae- 
iudicat, quare separamini a nobis?' dicant etiam ecclesiae, ad 
quas Paulus apostolus scribit, Romanorum, Corinthiorum, 
Philippensiura, Colossensium, Thessalonicensium — nam de 
Galatia et Epheso supra iam dictum est — , dicant ergo et 

25 istae: 'litteras ad nos datas, fratres, cotidie legitis, qui uultis 
adhuc esse de parte Donati. in ipsis epistulis per nomen pacis 
nos apostolus salutauit dicens: gratia uobis et pax a deo 

1 cf. Apoc. 1, 11 15 cf. Apoc. 3, 4 27 Rom. 1, 7 cet. 

1 orientales septem ecclesiae (<r. ml) A ccclesiae orientales septem BCbv 
qnas] qna A qnam BmlC 2 zmirnae A (y s. i), c smimae BCb 

tiatyrae A tiatirae BC tyatirae c philadelfiae B phyladelfiae b lau- 
ditiae BC laodiciae b(v) laoditie c 3 fecimu B 11 partis (s s. i) B 
12 persona personae b 13 haereditati A 14 plantati A corr. (ex 
pancati?) ad unam nostrum] adhuc b 23 philipensium c colosen- 
sium Bmlb 24 et om. b 25 qui| quid BmSb 26 epistolis AmSBCbc, 
item infra 



VIIIL 

CONTRA PARTEM DONATI 
POST GESTA 



A = cod. Parisiensis 13367 saec. VI 

B = cod. Berncnsis 162 saec. X 

C = cod. Abrinceusis 35 saec VIIII — X 

6 = cod. Parisiensis 12206 saec. XII 

c = cod. Ualentianensis 158 saec. XII 

v = editio Migniana 



I. 1. Qaid adhuc, Donatistae, seducimini ab epiecopis nestris. 
quorum fallaces tenebrae clara luce discussae sunt, quorum 
error apparuit. quorum pertinacia superata est? quid adhuc 
uobis iactant uana mendacia? quid adhuc creditis hominibus 
5 uictis ? cum uobis dicunt iudicem praemio fuisse corruptum, 
quid nouum faciunt? quid aliud omnes uicti facere consuerunt, 
qui ueritati consentire nolunt, nisi ut de iudicis iniquitate 
mentiantur? quaerite ab eis et ad hoc primum uobis respon- 
deant, si possunt, quare ausi sunt uenire Carthaginem et in 

10 unum locum nobiscum conlationis gratia conuenire. iam ante 
aliquot annos conueneramus eos publice, ut nobis conferentibus 
ueritas appareret et dissensio quae nos diuidit de medio tol- 
leretur, sed ipsam ueritatem refugientes actis responderunt: 
indignume8tutinunumconueniantfiliimartyrum 

15 et progenies traditorum. quare ergo modo nobiscum 
conuenire uoluerunt? puto quod non facerent, quod eis uide- 
batur indignum, nisi nos cognoscerent non esse progeniem 
traditorum. aut certe ipsi nobis respondeant, quare dixerunt: 
indignum estutin unum c onueniant* filii martyrum 

M et progenies traditorum et in unum nobiscum postea 
conuenerunt. quae res eos coegit facere quod indignum est? 
non enim ligati adducti sunt, sed omnino liberi conuenerunt. 
si dixerint: 'quia iusserat imperator', ergo tunc faciunt quod 
indignum est, quando iusserit imperator. quid ergo irascuntur 

14 cf. Breuic. III 4, 4 

De codicum praescriptionibus cf. Praefatio 1 donatinte post adhuc 
i. I. Am2, om. AmlBC 2 quorumj w*oruin A clara (c s. I.) A 
3 apparuit error v pernatia Bml adhuc (u 8. I.) A 8 respondeant 
uobis b 10 nobiscum) nobis B 11 conueramus Bml 16 noluerunt 
Cml uidebantur Bml 

LIII. August. c. Don. III. 7 



98 



VIIII. Contra partem Donati 



nescio quibus traditoribus ad causam nostram non pertinen- 
tibus? codices enim dominicos persecutoribus dare utique in- 
dignum est; quod cum fecit traditor, non habet crimen, quia 
iusserat imperator. hoc dicimus non secundum ueritatem, sed 
secundum ipsorum peruersitatem. ipsi enim dixerunt — publica 5 
gesta proclamant — , apud acta dixerunt. non quilibet ignotus, 
sed Carthaginiensis episcopus eorum Primianus boc dixit, 
Primiauu8 hoc scriptum magistratui Carthaginis dedit et a 
diacono suo dicendum apud acta mandauit: indignum est 
utin unum conueniant filii martyrum et progenies 10 
traditorum. ecce conuenimus in unum: quid ad ista respon- 
dent? si dicunt 'non est indignum', quare mentiti sunt, quando 
indignum esse dixerunt? si dicunt 'indignum est', quod indignum 
est quare fecerunt? uno modo se poterunt adserere quod in- 
dignum est non fecisse et in illis Primiani uerbis non fuisse 15 
mentitos, si dicant: 'indignum est quidem ut in unum con- 
ueniant fllii martyrum et progenies traditorum, sed nos ideo 
uobiscum in unum conuenimus, quia cognouimus uos non esse 
progeniem traditorum'. quod si ita est, quare nobis iam con- 
uenientes in unum ipsas calumnias obiecerunt, nisi forte ut ao 
etiam nos eos cognosceremus non esse filios martyrum? mar- 
tyres enim testes dicuntur. testes autem Christi ueri testes 
sunt. isti autem falsi testes inuenti sunt, qui traditionis crimina 
et aliena aliis obiecerunt et nec ipsa probare potuerunt 

II. 2. Quid adhuc adtenditis humana mendacia et diuina a 
testimonia non adtenditis? quid adhuc uictis hominibus cre- 
ditis et ueritati, quae numquam est uicta, non creditis? ueri- 
tas enim dei, sieut in ipsa etiam conlatione probauimus, 
perhibuit testimonium ecclesiae suae per multa documenta 
scripturarum sanctarum, per propheticas et euangelicas litteras; so 

3 facit BCb 8 scribtum (t s. I.) A 11 in nnnm conuenimna c 
13 dicnnt inijindignnm A 18 progeniem non esse bml non progeniem 
esse btr. 21 nos (s «. I.) A 24 aliena] alia b 25 adhnc] add. 
nictis Bml 27 nicta est b non] nnm C 29 snnm aecclesiae sne B 
30 scribtnrarom A. (et sic semper scribtns, scribsi, Buscribsimus) sancta- 
rum scripturarum b 



post gesta 1, 1—3, 3 



et locus designatus est, unde Christi ecclesia fuerat inceptura, 
et fines terrae, quo usque fuerat peruentura. per omnes gentes 
futuram ecclesiam suam dominus dicit incipientera ab Hieru- 
salem. diuina lectio recitatur, quemadmodum coeperit ab 
s Hierusalem, ubi primum congregatis fidelibus missuB est de 
caelo spiritus sanctus. diuinae lectiones recitantur, quemad- 
modum se ab Hierusalem per uicina et longinqua diffuderit. 
eipressa sunt noraina locorura, manifestata sunt nomina ciui- 
tatum, in quibus ecclesia Christi apostolico labore fuudata 

10 est, quae loca et ciuitates etiam epistulas ab apostolis accipere 
meruerunt; quas epistulas et ipsi in uestris congregationibus 
legunt et tamen non communicant eorum locorum et ciuitatium 
ecclesiis, quae ipsas epistulas accipere meruerunt, obicientes 
eis nescio qua crimina Afrorum, quod eorum contagione perie- 

15 rint, cum ipsi dixerint in hac ipsa conlatione, quam modo 
Carthagini habuimus, quod nec causae causa nec personae 
persona praeiudicet. 

III. 3. Tunc autem hoc dixerunt, quando eis diximus: 'con- 
cilium, quod contra Caecilianum profertis, sic non obest ab- 

w senti Caeciliano, quemadmodum concilium, quod in causa 
Maximiani factum est, ubi damnatus est Primianus, non obest 
absenti Primiano'. protulerunt enim, ubi septuaginta et quod 
excurrit episcopi absentem damnauerant Caecilianum, cum 
proferantur plus minus centum episcopi partis ipsorum, qui 

» damnauerant absentem Primianum. quia ergo diximus eis sic 
illud non obesse Caeciliano, quemadmodum hoc non obest 
Primiano, quoniam contra absentes facta sunt ambo concilia, 

2 cf. Lnc. 24, 47 5 cf. Act. 2 16 cf. Breuic. III 16, 28. ep. 
173, 7 18 cf. Brenic. !. c. 

1 incoeptnra ABC 2 finis C 3 iernsalem BCbc, item saepiun 
6 lectio BC diuina lectio recitatur BmSb 7 peruitia (uitia del. et 
in mg. m2 nicina loca) B per uicia C 12 cinitatnm BCbcv 14 qua] 
quae BCbcv 16 carthagine BC cartagine b 21 maiimiani (a alt. 
s. I.) A factum est ubi * l. Am2 22 abaente 6 nbi] ibi v 
et qnod eicurrit om. b qnot codd. 23 episcopos qui absentem 
damnauernnt v 24 episopi centnm b 26 obest] best C 

7* 



100 



VIIII. Contra partem Donati 



continuo non inuenientes quod responderent et horribiles an- 
gustias passi dixerunt nec causam causae nec personam prae- 
iudicare personae; quod aduersus omnes liumanas calumnias 
in ore habet catholica ecclesia, nunc autem multo fortius 
multoque liberius, quando id, quod semper ueritas tenuit, etiam ;> 
inimicorum confessio confirmauit. quis ergo sine graui tristitia 
perferat, quis gemitum cohibeat, quis non in lacrimas et in 
uocem doloris erumpat, qui hoc digne considerauerit? ecce ut 
ab episcopis partis Donati damnatus Primianus non amittat 
episcopatum aut ut Primianus damnatus non inquietet partem 10 
Donati, nec causae causa nec personae persona piaeiudicat; 
ut autem Caecilianus, quem absentem inimici similiter damna- 
uerunt, non deputetur episcopus et contaminet omnes christi- 
anas gentes usque ad terminos terrae, et causae causa et per- 
sonae persona praeiudicat. i& 

IIII. 4. Si uoce ipsius unitatis clament ecclesiae Ponti, 
Bithyniae, Asiae, Cappadociae ceterarumque orientalium regi- 
onum, ad quas beatus Petrus apostolus scribit: 'o pars Donati, 
non nouimus quid dicatis. quare nobis non communicatis? si 
Caeciiianus maii aliquid fecit, quod nobis non probatum est 20 
nec demonstratum, tamen si mali aliquid fecit, quare nobis 
praeiudicat? si nos audire non uultis, uos ipsos audite dicentes: 
neccausaecausanecpersonaepersonapraeiudicat. 
an usque adeo potest uestra peruersitas, ut Jiaec uerba ualeant, 
ne uobis praeiudicet Primianus, et haec uerba non ualeant, 2& 
ut nobis praeiudicet Caecilianus?' clament etiam similiter 

18 cf. I Petr. 1, 1 

1 inuenientis Bml quod] qnae v orribiles Bml 5 qnod 
om. Bb 6 tristitia grani perferat (sed tr. ml) A tristitia perferat 
grani v 7 lacrimis BCb 8 noce Bm2b 16 Si] Sed cc; avaxol.oo&ov 
est, cf. Pb. u. 233 et Parm. I 7, 12 init. clamant BC clamat 6 17 by- 
thiniae A bitliiniae BCbc asye c cappadotiae BC 18 apostolns 
petrus 6 scripsit Bb 19 nobiscum b 20 probatum non eat c 
22 praeiudicant bml uos] nos Aml 24 an adugque adeo BC 
26 praeiudicat Bml 



post gesta 3, 3—4, 4 



101 



septem orientales ecclesiae, ad quas scribit apostolus Ioliannes. 
Epbesi, Zrayrnae, Thyatirae, Sardis, Philadelphiae, Laudociae, 
Pergami, et dicant: 'quid uobis fecimus, fratres, qui potius 
Donati quam nostrae communionis esse uoluistis? si Caecili- 
& anus peccauit, quamuis et ipsius crimen non potuistis osten- 
dere, quia, sicut Primianus uester, sic absens etiam iste dam- 
natus est, uerumtamen qualiscumque ille fuerit, nos uobis 
quid fecimus? quare christiani cum christianis pacem habere 
non uultis, quare in nobis communia sacramenta rescinditis? 

io quid uobis fecimus? quare Primiani causa non praeiudicat 
parti Donati, nisi quia nerum est quod dixistis: nec causae 
causa nec personae persona praeiudicat? quare ergo 
cansa Caeciliani praeiudicat hereditati Christi, in qua sumus 
apostolorum iabore plantati? ad unam nostrum scribit apostolus 

15 Iohannes, quod habeat pauca nomina in Sardis eorum, qui non 
inquinauerunt uestimenta sua; nec tamen ab eis, qui in ipsa 
ecclesia inmundi fuerunt, illorum paucorum uestimenta polluta 
sunt, quoniam uerum est quod dixistis, nec causam causae 
nec personam praeiudicare personae. quomodo ergo potest 

» causa et persona Caeciliani praeiudicare nobis? aut si non prae- 
iudicat, quare separamini a nobis?' dicant etiam ecclesiae, ad 
quas Paulus apostolus scribit, Romanorum, Corinthiorum, 
Philippensium, Colossensium, Thessalonicensium — nam de 
Galatia et Epheso supra iam dictum est — , dicant ergo et 

a istae: 'litteras ad nos datas, fratres, cotidie legitis, qui uultis 
adhuc esse de parte Donati. in ipsis epistulis per nomen pacis 
nos apostolus salutauit dicens: gratia uobis et pax a deo 

1 cf. Apoc. 1, 11 15 cf. Apoc. 3, 4 27 Rom. 1, 7 cet. 

1 orientales septem ecclesiae (tr. m/i A ecclesiae orientales septem BCbv 
qnas] qua A quam BmlC 2 zmirnae A (y s. i), c smirnae BCb 
tiatyrae A tiatirae BC tyatirae c philadelfiae B phyladelfiae 6 lau- 
ditiae BC laodiciae b(v) laoditie c 3 fecimu B 11 partis (a s. i) B 
12 persona personae b 13 haereditati A 14 plantati A corr. (ex 
pancati?) ad unam nostrum) adhuc 6 23 philipensium c coloaen- 
sium Bmlb 24 et om. b 25 qui| quid Bm2b 26 epistolis Am2BCbc, 
Utm ittfra 



102 



VIIII. Contra partem Donati 



patre et domino Iesu Christo. quare pacem in nostris 
epistulis legendo didicistis et eam nobiscum tenere noluistis? 
tam in longinquis terris trans mare positis Afrum nobis obi- 
citis Caecilianum. certe uerum est quod dixistis: nec causae 
causa praeiudicat nec persona personae: quae est 
ista priuata et peculiaris sanctificatio, qua uobis licet. ut 
Afrae parti Donati causa non praeiudicet Afri Primiani nec 
personae Primiani Carthaginiensis praeiudicet persona Mustitani 
Feliciani, et ad nos Africana praeiudicia tam longe mittantur 
aut nobis praeiudicet causa Caeciliani?' 

5. Dicat etiam catholica ecclesia in ipsa Africa constituta et 
per pacem atque unitatem Christi illis omnibus communione 
copulata, dicat etiam ipsa: 'nec mihi Caeciliani causa praeiudicat, 
contra quem absentem septuaginta episcoporum est prolata 
sententia, quia non praoiudicat ecclesiae, quae toto orbe dif- 
funditur, in cuius communione permaneo, aut certe praeiudicet 
parti Donati causa Primiani, quem sui collegae similiter ab- 
sentem numerosiore concilio damnauerunt. si autem ideo non 
praeiudicat, quia nec causa causae nec persona personae, multo 
magis seruanda est ista iustitia erga unitatem catholicam 
Christi, si eam seruari erga se postulat pars Donati'. hoc 
ecclesia catholica in Africa constituta proclamat: "o pars Donati, 
tu ista uerba dixisti, tu ista uerba tua recognouisti, tu istis 
uerbis etiam suscripsisti: nec causa causae nec persona 
personae praeiudicat. ego inter spiritus olim requiescen- 
tium recito Caecilianum, tu adhuc uides et tecum habes in 
corpore Felicianum, a quo Primianus damnatus est. in ipsa 
Primiani causa Felicianum damnasti et eum postea, sicut 
erat, episcopum Primiano tibique sociasti. si tantum ualet, 

3 in tam v, cf. 19, 25 tam in proiimo 4 certe si Bm2b 5 per- 
sonae persona cv 6 pecnlaris c 7 non praeindicet cansa b 8 cartha- 
giniessis Bml praeiudicat Bb musta ni A, et sic BCb 9 tan Bml 
10 aut] ut 6» praeiudicat Bml 17 colligae Am2 22 affrica Bc 
27 damnatus est Primianus v 28 Feliciannm om. ABCb dam(-p-fi) 
nati ABCb 29 Primiano] primianri Bml sociati Aml 



post gesta 4, 4 — 6 



103 



quod nec causa causae praeiudicat nec persona personae, ut 
tibi non praeiudicet hodie tecum uiuentis communio Feliciani, 
raihi quomodo praeiudicat olim defuncti memoria Caeciliani?' 
6. Quid ad ista respondent, qui uobis adhuc iactant inania 

5 et suae saluti, si non se correzerint, nocitura mendacia? quid 
adhuc dicunt nos iudicem corrupisse, ut pro nobis sententia 
proferretur? numquid et tanti apud uos meriti episcopum 
praeclarissimum defensorem corrupimus, ut pro nobis talia 
loqueretur? hoc enim agebamus omnibus uiribus, hoc insta- 

w bamus, ut Caeciliani causa atque persona, qualiscumque ille 
fuerit, ad causam et personam ecclesiae, quam deus suis 
sanctis testimoniis roborauit, non pertinere ostenderetur. hoc 
agebamus etiam similitudinibus euangelicis, ut causa et per- 
sona zizaniorum non praeiudicaret causae et personae tritici, 

i5 quamuis in eodem agro eadem pluuia simul crescerent usque 
ad messem, quando separari oporteret; ut causa et persona 
paleae non praeiudicaret <causae et> personae frumenti, quani- 
uis in eadem area simul triturarentur, donec nouissima uen- 
tilatione separarentur; ut causa et persona haedorum non 

20-praeiudicaret causae et personae ouium, quamuis communibus 
pascuis utraque pecora permixta seruentur, donec a pastore 
summo in iudicio nouissimo alii ad sinistram, alii ad dexteram 
segregentur; ut causa et persona piscium malorum non prae- 
iudicaret causae et personae piscium bonorum, quamuis intra 

* eadem retia tenerentur in extremo litore separandi, lioc est 
in fine maris, quod significat finem saeculi. quibus parabolis 
et figuri8 ecclesia praenuntiata est usque ad finem saeculi 
bonos et malos simul habitura, ita ut mali bonis obesse non 

7 Primianum significat, non Emeritum, ut Maurini putabant 25 cf. 
Matth. 13, 49 

2 uiuenti ABCb 4 aduc Bml 6 iudi||dicem A 7 proferetur BmlC 
11 et] atque c et peraonara om. b 12 roborauit s. I. A roborabit Bmt 
hoc] add. enim Bml 17 causae et addidi 20 oui//////u//// (ni s. alt. ras.) A 
21 peccora Bml 24 eadem intra BC, sed Ir. ml 25 littore BCcv 
separanda codd. 28 boni malis BmlCc bonis mali Bm2b 



104 



VIIII. Contra partem Dqnati 



possint, cum uel ignorantur nel pro pace et tranquillitate 
ecclesiae tolerantur, si eos prodi aut accusari non oportuerit 
aut aliis bonis non potuerint demonstrari, ita sane, ut nec 
emendationis uigilantia quiescat corripiendo degradando excom- 
municando ceterisque cohercitionibus licitis atque concessis, 
quae saiua unitatis pace in ecclesia cotidie fiunt secundum 
praeceptum apostolicum caritate seruata, qui dixit: si quis 
autem non obaudit uerbo nostro per epistulam, 
hunc notate, et nolite commisceri cum eo, ut eru- 
bescat; et non ut inimicum existimetis, sed corri- 
pite ut fratrem. sic enim et disciplina seruat patientiam 
et patientia temperat disciplinam et utrumque refertur ad 
caritatem, ne forte aut indisciplinata patientia foueat iniqui- 
tatem aut inpatiens disciplina dissipet unitatem. 

V. 7. hta cum fiunt a bonis, non inquinantur a malis, 
quia nec eorum peccatis consentiendo communicant et ab eis 
etsi non corporaliter segregatione, tamen spiritali uitae dissi- 
railitudine et morum diuersitate discedunt, eo modo oboedien- 
tes praecepto dominico quo ait: discedite inde, et in- 
mundum ne tetigeritis. nam qui hoc non spiritaliter 
obseruandum putant, adrogantia uanitatis in illud incidunt, quod 
per eundem prophetam dominus detestatur dicens: qui dicunt 
'noli me tangere, quoniam mundus sum\ hic fumus 
indignationis meae. hoc episcopi uestri faciendum puta- 
ueruut, quando utrisque nostrum a iudice oblato consessu 
nobiscum sedeie noluerunt, dicentes scriptum sibi esse ne cum 
talibus sedeant, illud utique non spiritaliter, sed carnaliter 
intellegentes, quod in psalmo positum est: et cum impiis 

7 II These. 3, 14-15 19 Esai. 52, 11 22 Eeai. 65, 5 25 cf. 
Br.-uic. III 9, 18 28 Ps. 25, 5 ' 

1 uel cum b 2 oportuerit] potuerit Cml 3 d non (d del.) A 
8 obaudiuit BCmlb 17 corporali cv spiritiali C similitodine c 
20 spitaliter C (saepius) 22 quid BmlC 23 hi c hic— meae om. b 
25 confessu Bml 26 sibi scriptum 6 28 intelligentia BmlC iutel- 
Icgentias Bm2 



post gesta 4, 6—6, 8 



105 



nun sedebo, et tamen fecerunt, quod in eodem ipso loco 
psalmi pariter prohibetur. nam ibi dicit propheta: et cum 
iniqua gerentibus non introibo. si ergo, quia nos ini- 
quos uel nouerant uel putabant, ideo nobiscum sedere nolue- 
o runt, quare, quod similiter prohibetur, nobiscum introierunt 
ei parte sancti et ex parte polluti, nisi quia scripturas sanctas 
non intellegendo et carnaliter sapiendo etiam ipsam unitatem 
dissipauerunt? 

8. Non itaque polluunt mali bonos in eodem agro, in eadem 

warea, in eisdem pascuis, in eisdem retibus constituti, quia 
non eis communicant boni, sed altari et sacraraentis dei. com- 
municant autem malis qui consentiunt factis malorum; scriptum 
est enim: non solum qui faciunt ea. uerum etiam 
qui consentiunt facientibus. 

i5 VI. Cum uero mali pacis conseruandae necessitate tolerantur, 
non iniquitatis communicandae societate appetuntur, ut cum 
zizaniis triticum suauem pluuiam pariter bibat, seruet tamen 
ubertatem suam nec conuertatur in zizaniorum sterilitatem, 
sed utrumque simul usque ad messem crescat, ne forte, cum 

» colliguntur zizania, eradicetur simul et triticum, nullam cum 
bonis habent mali participationem salutis uel perditionis — 
quaeenimparticipatioiustitiaecum iniquitate? — , 
nullam cum bonis habent mali societatem regni aut ignis 
aeterni — quae enim societas luci ad tenebras? — , non 

a liabent mali cum bonis consonaotiam uitae ac uoluntatis — 
quae enim consonantiaChristi ad Beliar? — . nonhabent 
boni cum malis partem nec in poena criminis nec iu praemio 
pietatis — quae enim pars fideli cum infideli? — et cum 
intra eadem retia, donec ad litus perueniant, pariter diuina 

2 Ps. 25, 4 13 Rom. 1. 32 22 II Cor. 6, 14 24 ibid. 26 II 
<Jor. 6, 15 28 ibid. 

3 iniquianos Bml 6 et om. v 7 etiam om. v 9 non non A 
12 factis ex fatieutibos C 13 uerum| sed e 16 cum] con Cml 
19 crescat usque ad messem 6 20 tricum Bml 23 cum malis liabent 
boni c 26 belial BCbcv 28 infidele BmlCm2 



106 



VlllL Contra partem Donati 



sacramenta percipiunt, illi sociantur, illi dissociantur, isti 
consonant, illi dissonant, isti habent partem cum misericordia, 
illi cum iudicio, quoniam misericordiam <et iudicium) cantat 
ecclesia domino et qui manducat indigne iudicium non alteri, 
sed sibi manducat. de ipso quippe pane et de ipsa dominica 5 
manu et Iudas partem et Petrus accepit; et tamen quae 
societas, quae consonantia, quae pars Petro cum Iuda, quoniam 
nec causa causae praeiudicat nec peisona personae? 

9. Siue ergo exeant, de quibus scriptum est: ex nobis 
exierunt, sed non erant ex nobis, siue intus esse uide- 10 
antur, de quibus beatus Oyprianus apertissime loquitur diceus: 
nam etsi uidentur in ecclesia esse zizania, non 
tamen inpediri debet aut fides aut caritas nostra. 
ut quoniam zizania esse in ecclesia cernimus ipsi 
de ecclesia recedamus — quibus uerbis episcopi uestri 15 
nihil omnino ausi sunt respondere, quamuis diu frustra con- 
tenderint, quod non in ecclesia praedicta sint figurata zizania, 
quia dixit dominus: ager est hic mundus nec diiit 'ager 
est ecclesia'. nos autem mundum pro ecclesiae significatione 
positum dicebaraus, sicut etiam Cyprianus intellexit, quia per 20 
totum mundum futura praefigurabatur ecclesia. unde illi dice- 
bant mundum semper in malam significationem positum, et 
testimonia de scripturis dabant, quia scriptum est: si quis 
dilexerit mundum, non est caritas patris in illo et 
ceteratalia; nos uero non solum in malam, sed etiam in bonam 25 
significationem mundum in scripturis positum respondebamus 
et commemorabamus inter alia etiam illud quod scriptum est: 
deus erat in Christo mundum reconcilians sibi, 
qui utique non sibi reconciliat nisi ecclesiam — , siue ergo 

3 cf. Ps. 100, 1 4 cf. I Cor. 11, 29 9 I Ioh. 2, 19 12 Cypr. 
ep. 54, 8 17 cf. Brenic. III 9, 15 18 Matth. 13, 38 23 I Ioh. 
2, 15 28 II Cor. 5, 19 

1 pr. illi] isti v illi dissociantur om. BCb 3 et.iudiciura om. 
codd., cf. 20, 27 extr. 15 uestri. B 17 figurata ACb futura Bcv 
21 praenuntiahatur c unde illi] illi uero 6 ilii» A 29 post eccle- 
siara in v cap. 7 incipit 



post gesta 6, 8—7, 10 



107 



exeant mali siue intus uel ignorentur uel uideantur, hoc agit 
misericordia et iustitia dei, ut sibi ad rnala non consentien- 
tibus bonis mali non obsint, sed utrique propriam sarcinam 
portent, et nec filius accipiat peccata patris, nisi eum fuerit 
s in malis imitatus, sed anima quae peccauerit ipsa moriatur. 
VII. Cum ergo quisque malis consentit ad malum. iam 
nnam causam cum eis habet et totius societatis malorum 
tit una persona, ac per hoc, cum simul pereunt simulque 
damnantur, causa sua et persona sua cuique praeiudicat, non 

io aliena; cum uero boni et mali idem uerbum dei simul audiunt 
et simul dei sacramenta percipiunt et tamen dissimiles habent 
actuum suorum causas et dissimiles gerunt uoluntatis diuer- 
sitate personas, eundem cibum sanctum aliis manducantibus 
digne aliis indigne, nec causa causae praeiudicat nec persona 

15 personae. 

10. Ac per hoc, quaecumque testimonia diuinarum scriptu- 
rarum episcopi uestri commemorare potuerunt, quibus ab 
omni malorum hominum permixtione pura praenuntiabatur 
ecclesia, non qualis nunc est illis testimoniis praenuntiabatur, 

» sed qualis post istam mortalitatem in uita aeterna futura est; 
et quaecumque testimonia scripturarum posuerunt de filiis, 
quos merito parentum, <non) imitando malitiam, unam cum 
eis causam habere uoluerunt, [quod] non intellegentes diuina 
testimonia secum pugnare cogebant nec utrasque uoces dei 

» pro diuersitate temporum, causarum personarumque distinguen- 
tes in concordiam redigebant, sed sicut contra nos ipsi, ita 
etiam uolebant inter se ipsa diuina documenta pugnare. nec 

3 cf. Gal. 6, 5 5 cf. Ezecli. 18, 4 

1 ignore.tur A ignorantur uel uidentur Bml 3 malij mala Cml 

4 etj ut v peccatum ex peccati Bm3, et b 5 morietur Bb 7 habet 
cum eis v 8 cum hoc Cml simul cum Bb 11 sacramenta dei BC 
14 praeiudicat poat personae tr. c 16 diuina Bml scripturarum diui- 
narum 6 22 merita codd. non addidi, cf. supra lin. 4 et Breuic. 
III 9, 17 uel malitiam b 23 quod deleui 25 pro bis Cml 
27 nolebant BmlC ipsa se Cml 



108 



VIIII. Contra partem Donati 



mirum si pacem scripturae dei non intellegebant, qui pacem 
cum eius ecclesia non habebant. 

VIII. 11. Nos autem utraque accipientes testimonia demon- 
strabamus utrorumque concordiam. nam et illud accipiebamus, 
quod in suis litteris commemorauerunt, ecclesiae dictum esse: 5 
nec adiciet ultra per te transire incircumcisus et 
inmundus et illud, quod scriptum est: sinite utraque 
crescere usque ad messem, sed hoc esse in agro, illud 
futurum in horreo. denique et ipsi, qui diu contenderunt 
dicentes zizania, quae cum tritico simul crescere usque ad 10 
messem permissa sunt, non in ecclesia, sed in mundo esse 
contra intellectum martyris Cypriani, qui dixit: etsi uiden- 
tur in ecclesia esse zizania. non tamen inpediri 
debet aut fides aut caritas nostra, ut quoniam 
zizania esse in ecclesia cernimus ipsi de ecclesiais 
recedamus. et nolentes consentire mundi nomine ecclesiam 
posse significari contra uerba apostoli, qui diiit: deus erat 
in Christo mundum reconcilians sibi et contra ipsius 
uerba domini, qui dixit: non uenit filius hominis ut 
iudicet mundum, sedut salueturmundusperipsum 20 
— neque enim reconciliari deo et saluari per ipsum mundus 
potest. nisi mundi nomine intellegatur ecclesia, quae sola per 
eum deo reconciliata saluatiir — , tamen in illa similitudine, 
quam ex euangelio commemorauimus, quod et boni et mali 
pisces, quousque in litore, hoc est in fine saeculi, separentur, 25 
intra eadem permixti retia continentur, uicti euidentia ueri- 
tatis malos in ecclesia usque in finem saeculi permixtos esse 
confessi sunt, sed eos occultos esse dixerunt, quoniam sic a 
sacerdotibus ignorantur, quemadmodum pisces intra retia, cum 

6 Esai. 52, 1. cf. Breuic. III 9, 16 7 Matth. 13, 30 12 Cypr. 
ep. 54, 3 17 II Cor. 5, 19 19 Ioh. 3, 17 26 cf. Matth. 13, 47-50 
28 cf. Breuic. III 8, 10 

11 immundo cml 12 quij senserunt qui 6 14 pr. aut om. c 
nostra om. c ud Bml 18 uerba ipsius c 25 eepa.»rentur A 
26 uieti| uiti Bml 27 fine c 



post gesta 7, 10—9, 12 



109 



adhuc in mari 8unt, a piscatoribus [intra retia] non uidentur. 
quomodo ergo testimonium propheticum, quod in sua respon- 
sione posuerunt, quo ecclesiae dictum est: non adiciet ultra 
per te transire incircumcisus et inmundus, ad hoc 
i> tempus pertinere intellegitur, quando ecclesia retibus compa- 
rata est, quibus in mari adhuc positis pisces malos bonis 
permixtos uel occultos esse confessi sunt? unde manifestum 
est non nisi in futuro saeculo post iudiciura nullum incircum- 
cisura et inmundum per ecclesiam transiturum. o uiolentia 

w ueritatis. quae suos non in carne, sed in corde torquet inimicoa, 
ut eam confiteantur inuiti! 

VIIII. 12. Ecce manifestatum est quod dicebatur a nobis, 
distinguenda esse tempora ecclesiae: non eam nunc esse talem, 
qualis post resurrectionem futura est; nunc malos habere per- 

ib mixtos, tunc omnino non habituram; ad illam eius puritatem. 
non ad huius temporis permixtionem illa diuina testimonia 
pertinere, quibus eam deus praedixit ab omni malorum per- 
mixtione penitus alienam. ecce etiam ipsi ueritate euangelica 
non aliud coacti sunt confiteri, qui malos occultos nunc ei 

a) permixtos esse dixerunt. ecce nunc transit per illam licet oc- 
cultus inmundus. non est ergo tempus, quod praedictum est 
dicente propheta: non adiciet ultra perte transire in- 
circumcisus et inmundus.nnnc ergo transeunt uel occulti. 
nam et hoc ipsum, quod ait 'non adiciet ultra', ostendit eos 

» prius solere transire, sed ultra non transituros. et a nobis 
inuidiose requirebant, quomodo potuerit in ecclesia Christi 
diabolus seminare zizania, cum ipsi faterentur in ecclesia malos 
saltem occultos esse permixtos nec nellent adtendere a diabolo 
utique seminatos. 

3. 22 Esai. 52, 1 13 cf. Breuic. III 10, 20 25 cf. Breuic. III 
10, 19 

1 a piscatoribus s. I. Am2 intra retia del. Bm2, om. b, cf. p. 111, 6 
2 propheticum testimonium b 3 quod bv 8 saeculo s. I. A 13 tem- 
pore Cml 17 permixtionem BmlCml 18 poenitus B 22 prophetam 
Bml 25 no..bi8 (no eras.) B 28 adtendere] perinittere B, sed del. 
et »'n mg. adscript. attendere 



110 



VIIH. Contra partem Donati 



X. 13. Hoc ipsum etiam, quod sibi acutum inuenisse uide- 
bantur, contra se potius proferebant. si enim dominus propterea 
retibus bonos et malos pisces pariter congregantibus eccle- 
siam conparauit, quia malos in ecclesia non manifestos, sed 
latentes intellegi uoluit, quos ita nesciunt sacerdotes, quemad- 
modum sub fluctibus quid ceperint retia nesciunt piscatores, 
propterea ergo et areae conparata est, ut etiam manifesti mali 
bonis in ea permixti praenuntiarentur futuri. neque enim palea, 
quae in area est permixta frumentis, etiam ipsa sub fluctibus 
latet, quae sic omnium oculis est conspicua, ut potius occulta 
sint in ea frumenta, cum sit ipsa manifesta. de bac autem 
areae similitudine, quia et ipsam inter ceteras ex euangelio 
posueramus, nihil in litteris suis contra nos scribere potuerunt 
nisi Hieremian prophetam dixisse: quid paleis ad triti- 
cum? quod ideo dixit, quia similia non sunt, non quia per- 
mixta esse non possunt, quia in horreo non simul erunt, non 
quia in area pariter non triturantur. quamquam Hieremias, 
cum hoc diceret, non agebat de populo dei, sed de somniis 
hominum et uisionibus prophetarum, quia haec duo nulla 
similitudine conparanda sunt, sicut plenitudini tritici inanitas 
paleae non potest conparari. 

14. Temptauerunt sane episcopi uestri negare scriptum in 
euangelio, quod areae sit ecclesia conparata, sed mox euan- 
gelicorum uerborum commemoratione conuicti ad id se conuer- 
terunt, ut etiam ibi dicerent occultos malos signiflcatos, non 
manifestos, de quibus scriptum est: uenietferens uenti- 
labrum in manu sua et mundabit aream suam, fru- 

14 Hier. 23, 28. cf. Breuic. HI 8, 10 22 cf. Breuic. III 9, 15 
26 Matth. 3, 12 

8 pariter] paceter Cml 5 intelligit Bml 6 coeperint Aml 8 prae- 
nnntiaren tiarentnr Aml 9 fumentis Cml 10 in ea occulta sint 6 
11 hic (a g. i) B 12 qua Bml 13 literis B U heremiam B 
hieremiam C ieremiam bc(v) paleae c 15 non quia— possunt mg. BmU 
18 cum hoc ageret non dicebat c 21 comparari non potest b 22 tem- 
tanerunt C 23 conparata om. b 



poat gesta 10, 13—14 



111 



inenta recondet in horreo, paleas autem conburet 
igni inextinguibili. uos itaque iudicate, aperite oculos, 
aures intendite ueritati. si propterea, sicut ipsi dixerunt, do- 
minus ecclesiam retibus conparauit, quia non manifestos, sed 
5 latentes in ea malos intellegi uoluit, quos ita non uident 
sacerdotes, quemadmodum pisces intra retia sub fiuctibus non 
uident piscatores, numquid et area sub aqua uel sub terra 
trituratur aut ceite nocturnis horis, non in sole conteritur aut 
in ea rusticus caecus operatur? quanto ergo melius se ipsos 

w corrigunt quam euangelia sancta peruertunt et ad uanum suae 
mentis errorem eloquia dorainica detorquere conantur! aut 
enim et illa piscium similitudo non propter occultos, sed 
tantum propter mixtos in ecclesia malos a domino posita est 
aut certe singulis rebus propriae similitudines datae sunt, de 

is piscibus propter occultos, de area propter manifestos malos, 
quod, sicut illi ante litus, sic isti ante uentilabrum bonis in 
ecclesia misceantur. ipsi enim nos admonent, ut in area paleam 
manifestos in ecclesia malos intellegamus, qui pisces reprobos 
intra natantia retia propterea malos occultos intellegi uolunt, 

* quia, sicut illos nesciunt piscatores, sic istos nesciunt sacer- 
dotes. cur enim non dicamus: 'sic ergo et palea manifesti 
sunt mali. quia in aperto eam uident trituratores*? sed sicut 
illi non possunt ante litoris exitum separari, sic nec illa potest 
ante finem debitum uentilari. custodit autem deus innocentiam 

» sanctorum et fidelium suorum sicut piscium bonorum, sicut 
pinguium frumentorum, ut intra ista retia non eis noceant 
permixta genera reprobanda et in ista area non eis noceat 
permixta palea uentilanda, quia, sicut ipsi dixerunt relegerunt 
suscripserunt, nec causae causa nec personae poteiit praeiudi- 

M care persona. 

1 horreum BCb et Uulg., cf. Cresc. II 22, 27 5 uidente Cml 
7 areae Cml 11 conatnr Bml 17 in.area A aream 6 19 propterea 
scripgi propter codd. v occultos malos bv occulto A uoluit A 
21 enim (nim in raa.) A sic] eicut Bm2 23 ante ex an Am2 
28 sicut 8. L B ipse Bml illi c 

i 



112 



VIIII. Contra partem Donati 



XI. 15. Haec uerba se negarent forte dixisse, nisi sua pos- 
sent susoriptione conuinci. ecce quam diligenter actum est 
pro salute uestra, ut uerbis nostris suscriberemus, quod fieri 
omnino nolebant et ut facerent tandem aliquando pudore con- 
pulsi sunt nam exstant uerba eorum, ubi hoc facere recusarunt, & 
et rursus alia uerba, ubi hoc facere consenserunt quod primo 
negauerant; omnia scripta sunt, omnibns suscriptum est. ideo 
enim uidebantur nolle suscribere, ut negare se possent dixisse 
quod dixerant et de gestis corruptiB iudici calumniari. quod 
modo quia non possunt, dicunt ipsum esse corruptum, qui ut 10 
contra illos iudicaret non nisi ipsi fecerunt, qui contra se ipsos 
pro nobis tauta dixerunt, quae ut negare non possent, etiamsi 
coacti et inuiti, suis tamen prosecutionibus suscripserunt. ideo 
ergo nolebant suscribere. ut liceret eis per calumniam cor- 
ruptorum gestorum negare quod dixerant, et ideo postea instante 15 
iudice consenserunt, quia sentiebant omnibus apparere nihil 
se aliud indicare nolendo suscribere, nisi se uerba sua ne sibi 
legerentur timere. maluerunt enim prosecutiones suas quibus- 
cumque nebulis postea defendere quam eas tam cito damnare. 

XII. 16. Sed uidete, rogamus uos, qnemadmodum ipsa sua a> 
defensione se peius implicent et agant causam nostram et 
omnino perimant suam. nam post conlationem, posteaquam 
uicti appellare uoluerunt, obiecta sunt eis haec uerba, et ea 
conantur peiore sua implicatione defendere, quando ab eis 
quid egerint quaeritis. ita enim uos putant cor non habere, »fr 
ut non intellegatis eos omni modo esse superatos, quando 
uobis ea dicunt quae omnino non dicerent, si aliquid utile 
quod dicerent inuenirent. quis enim ferat uictos homines con- 
queri, quod nocte contra eos est prolata sententia? quasi non 

3 cf. Breuic. II 3 

1 se om. A negarent forte se c 5 extant BCbc 8 possint v 
9 dixgrunt c caluminari C 11 illas b iudicare Bml 18 et et cml 
15 et ideo — consenserunt om. Cml 16 sentiant BmlC aparere BmlC 
17 uindicare ABmlCc se «. I. BmH 19 eis Bml 26 non om. BmlC 
27 ea om. BCb non om. BmlC 28 quod ex quid Aml con quaeri A 



post gesta 11, 15—18. 17 



113 



saepe iudices audiendi necessitas tenet, ut usque ad multam 
partem noctis sedere cogantur, aut ideo non est uerum quod 
dicitnr, quia per noctem dicitur. nec audiunt scripturam cla- 
mantem: per diem mandauit dominus misericordiam 
5suam et nocte declarauit, et iterum: ad annuntian- 
dam mane misericordiam tuam et ueritatem tuam 
per noctem. aut quod dixerunt nocte uenisse ad dominum 
teneudum persecutores, non adtendentes quoniam ipsis noctur- 
nis horis etiam dominus ueritatem suis discipulis praedicauit r 

iu nec aduertere uoluerunt quod scriptum est, apostolum Paulum 
usque ad medinm noctis produxisse sermonem. si haberent 
uerum quod dicerent, uox eos impedire non posset. sed sane- 
tenebrosissimam noctem in suis mentibus patiebantur, quandc- 
contra se ipsos tanta proferebant nec ad ueritatis lucem per- 

i5 uersum animum corrigebant. et adhuc utique dies erat, quando 
nobis forensi more de tempore praescribebant. dicentes causam 
lapsam esse et agi iam omnino non posse, nec intellegentes 
nihil se hominibus ostendisse nisi quantum timuerint ne age- 
retur, ubi eorum peruersitas et catholica ueritas monstraretur. 

au .XIII. 17. Adhuc dies erat, quando uolentes destruere iudi- 
cium Komani episcopi Miltiadis, quo purgatus et absolutus 
est Caecilianus, etiam ipsum Miltiadem traditorem fuisse dixe- 
runt. cuius criminationis cum ab eis esset exacta probatio, 
gesta prolixissima recitarunt, ubi Miltiadis norhen, quod ali- 

b quid tradiderit, non fuit. et recitauerunt etiam alia gesta, ubi 
legebatur Miltiadem misisse diaconos cum litteris Maxenti 

4 Ps. 41, 9 5 Ps. 91, 3 10 cf. Act. 20. 7 16 cf. Breuic. I 
■-. 111 5, 6 22 cf. Breuic. III 17, 34 sq. 

1 teneat cv utque Bml 3 audiuit Bml 5 annuntianduni BCbc 
et Vulg. 7 quot Bml ad] a BmlC 8 uocturniis uel nocturmis B 
12 impediri BmlC 14 contra om. BmlC aduersum BC 15 dies 
orat (erant Bml) utique BC, sed tr. ml 17 intelligientes Cml 18 se 
t. I. A hominet 6 21 Melchiadis cv (passim) 23 exacto Bmf 
24 quo BCb 25 non defuit BCb 26 miltiade meminisse BmW 
maientii BCbc(v) 

UU. Augusi. o. Don. III. 8 



114 



VIIII. Contra partem Donati 



imperatoris et praefecti praetorio ad praefecturn urbi, ut reci- 
perent loca, quae fuerant a christiani8 tempore persecutionis 
ablata. nbi cum Miltiadis crimen nullum penitus adpareret, 
dixerunt superioribus traditionis gestis traditorem Stratonem 
fuisse recitatum, quod uocabatur unus etiam ex diaconis, 5 
quos ad recipienda loca miserat Miltiades, eundem ipsum esse 
contendentes et non ostendentes. neque enim Stratonem qui 
tradiderat saltem diaconum fuisse monstrabant. quod etiamsi 
esset, respondimus eis ante paruum tempus in eodem clero 
ecclesiae Romanae duos Petros diaconos fuisse. ita mente caeci 10 
tenebrosas calumnias innectebant, addentes etiam manifestissi- 
mam falsitatem, quod non solum nomen, sed etiam loca et 
regiones et personae conuenirent, quibus non alius, sed ipse 
esse Straton ostenderetur, cum in illis gestis omnino nihil 
conueniens praeter similitudinem nominis legeretur, qua plena W 
est consuetudo generis humani, ut non solum duo, sed etiam 
plures homines uno nomine uocitentur. nam ipsi quoque Dona- 
tum suum Oarthaginiensem. ne in iudicio Miltiadis ipse puta- 
retur esse damnatus, quoniam illum pro magno habent, a 
Donato Casensi distinguendum esse clamauerunt, quia <non> ao 
Donatus Carthaginiensis contra Caecilianum missus fuerat ad 
Miltiadis episcopale iudicium, tam crassam noctem in corde 
gestantes, ut Donatum infamari nollent similitudine nominis 
sui et Miltiadem maculari uellent similitudine nominis alieni. 
nunc autem Stratoni etiam Cassiani nomen addere dicuntur, 26 

18 cf. Breuic. JII 18, 36 25 cf. ibid. 

1 praefecto C et praefecto preto torio expuncta in B, om. b pretorii c 
ad praefecto Bml urbis BCbcv 3 cum om. BCb adpa«reret 
(ra eras.) A 4 traditionibus Bml stratorem C 5 quod] qui Bm2b 
6 miltiadis Bml leadem Bml eucdem (stc) C 7 condentes BmlC 
condeniiante8 Bm2b 8 diaconom Cml 13 aliis BC 16 duos'^1 
18 in iudicio] inuidio Bml inuidia Bm2b in iudio C 19 quoniam illum 
scripsi quem multum Ac q.n multQ B q.nn multa C quodque non mul- 
tum BmSb quem multi v, cf. p. 118, 19 et Breuic. III 18, 36: raaior 
auctor ipsorum Donatus Carthaginiensia 20 distingendum Cml non 
addidi, cf. Breuic. III 17, 31 extr. 25 nomine c dicantur Aml 



post gesta 13, 17—14. 18 



115 



quod in conlatione tacuerunt, quasi Straton solus cognoinina- 
lem habere potuisset et Cassianus non potuit. nec adtendere 
potuerunt interna sua nocte impediti non solum duos Iohannes, 
unum baptistam, alterum euangelistam, sed etiam duos Simo- 
5 nes, unum Petrum, alterum magum, in ipso denique tam paruo 
numero apostolorum non solum duos Iacobos, unum Alphaei, 
alterum Zebedaei, sed etiam duos Iudas, unum sanctum, alte- 
rum diabolum; cui tamen Iudae apostolo sancto quisquis 
similiter mente caecus de crimine Iudae traditoris calumnia- 

io retur, non nisi istos imitaretur. non enim mirum est, si tales 
istos calumniatores post tam longum tempus patitur existima- 
tio Miltiadis de duobus Cassianis uel de duobus Stratonibns, 
quales euangelica ueritas patitur de duobus Herodibus. nam 
quia non est expressum, quis Herodes pro Christo occisis 

15 infantibus continuo mortuus fuerit et quis Herodes cum Pilato 
dominum persecutus sit, putantes unura fuisse obiciunt euan- 
gelio crimen falsitatis, sicut isti putantes unum fuisse Stra- 
tonem uel Cassianum obiciunt Miltiadi maculam traditionis. 
et tamen illi tolerabilius errant, quia non solum nomen, uerum 

2u etiam dignitas consonat — uterque enim legitur rex Herodes — , 
isti autem dignitatem consonare mentiti sunt, quia utrosque 
fuisse diaconos nullo modo legere potuerunt. 

XIIII. 18. Adhuc dies erat, quando Cirtense concilium — 
si tamen concilium dicendum est, in quo uix undecim uel 

» duodecim episcopi fuerunt — , unde recitauimus traditores 
fuisse quosdam, qui cum Secundo Tigisitano contra Caecili- 
anum sententias protulerunt, falsum uolentes ostendere dixerunt 
persecutionis tempore non potuisse in aliquam domum illos 
undecim uel duodecim episcopos congregari. et ut probarent 

» tempus fuisse persecutionis, protulerunt martyrum gesta, ut 

6 cf. Matth. 10, 3 23 cf. Breuic. III 15, 27. 17, 32-33 

2 potuisse Am2 potusset Bml potuit] potuerit c 4 symones bc 
6 alphei codd. 9 de s. I. C 12 cassianus Bml 13 patitur] add. 
Am2 in mg : nota 15 herodos Cml 19 erant Bml 23 aduc Bml 
cirthense ABCb 26 tigisitanno BCb 

8* 



1.16 



Vim. Contra partem Donati 



diebus et consulibus consideratis quod tempus fuerit appareret 
quae martyrum gesta contra se ipsos protulisse conuicti sunt; 
in eis quippe gestis manifestatum est illo tempore persecuti- 
ouis christianas plebes solitas congregari. unde constitit non 
esse incredibile, quod etiam illi episcopi in priuatam domum s 
similiter conuenisse legebantur, ut plebi, quae poterat, sicut 
gestis martyrum continebatur, etiam persecutionis tempore 
congregari, occulte ordinaretur episcopus, qui posset sibi 
etiam ipse occulte clericos ordinare in tanta necessitate, ubi 
anterior episcopus cum clero lapsus per epistulam ipsius 10 
Secundi, quae ab illis allegata est, monstrabatur. ex his mar- 
tyrum gestis, quae ipsi proferebant, admoniti sumus et in alia 
gesta martyrum intendere, et inuenimus et diximus feruente 
tempore persecutionis et priuatani domum, quod illi tieri potu- 
isse negauerant, congregationi christianorum fuisse concessaui 15 
et in carcere fuisse martyres baptizatos, ut uiderent, quam 
non esset incredibile tempore persecutionis in priuatam domum 
paucos episcopos congregaii, quando et in ipso carcere cele- 
brarentur sacramenta Christi, in quo inclusi homines tenebantur 
pro tide Christi. quantum uos eigo adiuuerint gesta martyrum 30 
proferendo, quis non uideat, qui non siniilem noctem habet 
in corde, qualem illi babebant qui haec non uidebant? 

XV. 19. Qui etiam hinc gestis ipsis Cirtensibus calumnia- 
bantur, quia ibi dies et consules legebantur, et exigebant a 
uobis, ut aliqua ecclesiastica concilia proferremus, ubi dies 95 
recitarentur et consules. ipsi enim Carthaginiense concilium 
factum sine die et consule proferebant. dicebant enim etiam 
concilium Cypriani consules non habere, ubi tamen legitur 
dies, in illo autem ipsorum Carthaginiensi nec dies. nos autem 

26 cf. Breuic. III 14, 26—17, 32 

4 christianis Bml 11 his] is Bml iis Bm2 hiis b 12 ammoniti c 
14 illi om. BCb feri BC 18 et om. BC ce(cae-J3)lebrarentur 
BCb celebrantur A celebrabantnr cv 20 adiuwuerint B 21 nisi qui 
Bm2b 22 illi om. b hoc v 23 cirthensibus ABCmHb cirthencibus 
Cml 24 exiebant Bml 26 conciliwum A 



post gesta 14, 18—15, 19 



117 



quod in manibus erat Romanum concilium Miltiadis. siciit 
illud Cirtense, et diem habere demonstrabamus et consules. 
neque enim tunc ad horam antiqua archiua ecclesiastica discu- 
tienda nobis fuerunt, unde ista consuetudo etiam ueterum 
& fuisse doceretur. nec tamen inanes eis etiam nos calumnias 
mouere uoluimus, quare in Cypriani concilio dies inueniretur, 
in ipsorura autem non inueniretur, quia illi uanas moraa uole- 
bant innectere, quas nos conabaraur <auertere>. nam etiam hoc 
exigebant, ut de scripturis sanctis ostenderemus alicubi dies 

10 et consules esse conscriptos: quasi episcoporum concilia scri- 
pturis canonicis aliquando fuerint conparata aut possint etiam 
ipsi de scripturis sanctis proferre concilium, ubi apostoli iudi- 
ces sederint et accusatum aliquem uel damnauerint uel absol- 
uerint. et taraen respondimus eis etiam prophetas libros suos 

is praenotatis et definitis commendasse temporibus, quo anno 
cuius regis, quoto mense anni, quoto die mensis factum super 
eos fuerit uerbum domini. ut ostenderemus, quam inaniter et 
calumniose de diebus et consulibus episcopalium conciliorum 
quaestiones uanissimas excitarent. fieri enim potest, ut in codi- 

«o cibus sit ista uarietas, dum alii etiam dies et consules diligentia 
maiore describunt, alii tamquara superfluurh praetevmittunt: 
sicut etiam codex, de quo primum legimus iudicium Constantini, 
quo inter partes Caecilianum innocentem. illos autem calu- 
mniosissimos pronuntiauit, diem et consulem non habebat, alius 

25 autem, quem contra eorum calumnias postea protuliraus. habebat. 
qui etiam illic inuidiosissime proclamauerant, quod imperatoris 

22 cf. Breuic. III 19, 37 sqq. 

1 crat (ra eras.) C 2 cirthense ABCb monstrabamus BCb 
3 oram Bml arciua Ac archinan Cml C moncre«.« (ritis eras.) C 
7 in— inueniretur om. BCb 8 auertere om. codd. euertere mg. Bm2. et b 
9 eiiebant Bml 10 nesse Cml quasi] quia BCb 11 possint ex 
possent Aml possent v 12 indicis Bml 13 damnauerunt uel absol- 
uerunt Bml 14 respondemus AmS 15 praeFnotatis Aml temporibus 
commendasse b 18 dej di Cml 20 ista sit Cml ueritas ABCb 
etiam alii BCb etiara «. I. Aml 25 horum Bm2 2(i qui scripsi quia 
<odd. v, cf. p. 116, 23 



118 



VIIH. Contra partem Donati 



litteras sine die et consule recitauimus, et tamen etiam ipsi 
alias eiusdem imperatoris litteras in causa Felicis ordinatoris 
Caeciliani, quas mirabili caecitate contra se ipsos protulerunt. 
sine die et consule recitarunt. nec eis inde aliquid obiecimus, 
ne similiter ut ipsi tempora necessaria superrluis uerbis occu- b 
paremus; haec autem modo dicimus, ut uos saltem oculos 
aperiatis et tenebrosa nocte careatis, quam uestri episcopi 
corde gestabant, qui nocturnam sententiam cognitioni iudicis 
obiecerunt et ipsi per diem interioribus tenebris inuoluti mira- 
bili caecitate contra se ipsos tanta dixerunt. iu 
XVI. 20. Leguntur actis apud Carthaginis magistratum ex- . 
pressa uerba Primiani, ubi dicit, quod parentes eorum nostri 
maiores uariis exiliis uexauerunt, et in conlatione probare 
conantur accusantibus maioribus suis ab imperatore Caecili- 
anum exilio esse damnatum. dicunt in litteris suis communi- 15 
onem suam ecclesiam ueritatis, quae persecutionem patitur- 
non quae facit, et conantur ostendere Caecilianum damnatum 
iudicio imperatoris persequentibus maioribus suis, et hoc dicunt 
factum non per Donatum Casensem, sed per eum, quem prae 
ceteris praedicant, Donatum Carthaginiensem. hoc enim scriptis 20 
suis [per suos] modo iactare dicuntur. ubi uicti iudicem accu- 
sant, quia noctem cordis ipsorum nocturna ueritas confutauit. 
Donatum illum, illum, inquam, Donatum, quem dixerunt eccle- 
siae Cartbaginis ornamentum et martyralis gloriae uirum, sic 
commendare uoluerunt, ut dicerent, quod apud irnperatoris 25 
Constantini cognitionem ipse reum et asseruerit et conuicerit 
Caecilianum. ille ergo uir gloriae martyralis apud imperatoris 
cognitionem reum constituit et asseruit Caecilianum illamque 
cognitionem Caeciliani damnatio consecuta est, illo uiro glo- 
riae martyralis accusante et instante Caecilianus ab imperatore 30 

2 cf. Breuic. III 23, 41 15 in litteris suis] cf. Breuic. III 8, 10 
init. 23 cf. Gesta secandae cognitionis cap. 10 

4 inde eis Cml aliquit Bml 7 taenebrosa A 11 in actis Bm2b 
16 suain esse v ecclesia C 21 per suos deleui, cf. 20, 32 sub Jin. 
23 alt. illum om. Cml inquandonatum Bml 24 martjrialis cv (passim) 
26 asseruit Bm2 assuerit b 28 asseruit et conatituit bml 29 uiro ex uero B 



post gesta 15, 19—17, 21 119 

damnatns est. qnod quidem nos falsum esse conuicimus. qui 
eiusdem imperatoris litteras, quibus se inter partes audisse et 
iudicasse testatur, ubi Caeciliano absoluto atque purgato illorum 
calumnias detestatus est, prolatas de archiuo publico recita- 
5 uimus. contra quas omnino quid responderent nihi) inuenire 
potuerunt et ad eas confirmandas contra se ipsos alia protu- 
lerunt. proinde a maioribus eorum apud imperatorem accusa- 
tum constitit Caecilianum, damnatum autem non constitit, 
iramo etiam constitit absolutum. sed tamen uel uos uidete, 

io quantum adiuuerint causam nostram episcopi uestri, qui de 
illa uoluetunt etiam falsitate gloriari. si enim Donatus ille uir 
gloriae martyralis apud imperatoris cognitionem reum asseruit 
Caecilianum et illo uiro gloriae martyralis accusante et instante 
Caecilianus ab imperatore damnatus est,respondeantuobis,quando 

15 haec agebantur, quis erat martyr, utrum Donatus, qui hominem 
apud imperatorem persequebatur, an Caecilianus, qui illo pei- 
sequente ab imperatore damnabatur? ubi est nunc illa definitiua 
regula ipsorum communionem Donati esse ecclesiam ueritatis 
quae persecutionem patitur, non quae facit? ecce patitur Cae- 

w> cilianus, Donatus facit: quis eorum est uir gloriae raartyralis? 
XVII. 21. Adtendite, adtiertite. nolite in errorem perniciosum 
adhuc usque seduci. ueritatem, quae uobis occultabatur. deus 
aperire dignatus est, falsitatem. quae uobis offundebatur, deus 
confutare dignatus est; tanto eius beneficio quare adhuc estis 

» ingrati? hoc est nempe, quod uobis saepe dicebant. unde cordis 
uestri oculos astuta fallacia caligabant, et adhuc etiam con- 
uicti inde se iactant, inde nos lacerant, quia nos facimus per- 
secutionem, ipsi patiuntur. hoc eis remansit omni ex parte 
superati8, unde adhuc nebulas faciant imperitis, hinc se quasi 

2 cf. Breaic. III 19, 37 

1 es8e lalsuni BC concucimus Bml conuincimus Bm2 4 est om. 
B (an e uel /f eras.?), et b arciuo Ac pubplico C 6 non potuernnt cml 
7 aput C 14 imperatorea BmlCml 17 damnabitur BmlC 21 per- 
nitioni adasquas Bml pernicionem aliqua ut uid. Bm2 pernitiosum ad- 
usque C pernicie aliqua b 23 nobis BCb 



120 



VIIII. Contra partera Donati 



ostendentes esse ecclesiam ueritatis, quia persecutionem pati- 
tur, non facit. non uos ergo adhuc fallant; hoc eis facimus, 
quod maiores suos et ipsum quem praedicant uelut martyralis 
gloriae uirum Caeciliano fecisse gloriantur. hoc egit ille apud 
imperatorem, conuictus Caecilianus ut illius iudicio damnaretur: .■> 
hoc et nos egimus, ut isti conuicti similia paterentur. si male 
fecit, quare hoc illi Donatus faciebat? si autem recte fecit, 
quare hoc catholica parti Donati non faciat? immo recte fieri 
nec illi dubitant. qui hoc maiores suos, quos multum laudant. 
fecisse gloriantur. nec nos dubitamus, qui hoc eis esse faci- 10 
endum negare non possumus, ut sine effusione sanguinis, qui 
uerbis non emendantur, aliqua mitissima poena legum corri- 
piantur inquieti; et si forte imperator perraotus mentis sacri- 
legae pertinaciam grauiore supplicio statuit esse plectendam, 
mitiu8 agant iudices, quibus semper licuit lenire atque emol- 15 
lire senteutiam. interim ergo, quamuis non possit ostendi 
Caecilianum ab imperatore Constantino esse damnatum, a uobis 
taraen error ille sublatus est, quo putabatis eam esse ueram 
ecclesiam quae persecutionem patitur, non quae facit; fecit 
enim Donatus, passus est Caecilianus. et si persecutionem 20 
patitur pars Donati, patitur cum illa etiam pars Maximiani- 
quam et ipsi Christi ecclesiam non esse confirmant. ac per 
hoc et facere persecutionem non est iniquitatis indicium, quia 
et boni faciunt malis et mali bonis, et pati persecutionem 
non est iustitiae documentum, quia eam non soli boni pro s> 
pietate. sed <et> mali pro iniquitate patiuntur. 

22. Restat ergo uobis errore depulso ecclesiam Christi 

15 cf. epist. 139. 2 

1 esae in ecclesiara (sed in del. ml) AC esse in ecclesia <■ quia 
scripsi quac codd. v 2 non quae facit Bm2bc, cf. 31, 53 post med. 
8 uelud Bml 4 caecilianum Bml 5 ut conuictns Caecilianus bm2r 
7 pr. facit Bml ille ABmlCc 10 ei A 12 mittiasiraa BmlC 
13 perniotos Am2 14 pertinatia Bml 15 mollire Bb 16 ostendit 
Bml 18 eain om. c ueram esse c 23 et om. c 26 et addidi 
27 Restat— 121. 2 patitur om. BmlCmt 



post gesta 17, 21 — 23 



121 



uidere ac tenere catholicam, non ut inde eam eligatis. quia 
persecutionem patitur. cum enim dixisset dominus: beati 
qui persecutionem patiuntur, ne inde se iactent haeretici. 
addidit: propter iustitiam. nam quanta mala nostris fecerint 

s furiosissimi clerici et circumcelliones partis Donati, nostis et 
uos. incensae sunt ecclesiae, missi in flammas codices sancti, 
incensae etiam priuatae domus, rapti homines de sedibus suis. 
et omnibus quae inerant ablatis aut perditis ipsi caesi laniati 
excaecati. nec ab homicidio potuit temperari, quamuis sit 

io mitius huic luci morientem quam istam lucem auferre uiuenti. 
uentum est ad homines. non ut retenti aliquo ducerentur, sed 
tantum ut ista paterentur. nec tamen nostros ideo iustificamus. 
quia ista perpessi sunt, sed qnia pro christiana ueritate, pro 
Christi pace, pro ecclesiae nnitate perpessi sunt illi autem 

»s sub tam multis. sub tam seueris legibus et sub tanta eccle- 
siae catholicae quam dominus ei tribuit potestate quid tale 
patiuntur? si quando enim morte multantur, aut ipsi se occi- 
dunt aut eorum cruentae uiolentiae dum resistitur occiduntur. 
non pro communione partis Donati nec pro errore sacrilegi 

» schismatis, sed pro apertissimis facinoribus et sceleribus suis, 
quae more latronum inmani furore et crudelitate committunt. 
pro parte autem Donati uix aliquid tale patiuntur, quale Cae- 
cilianum Donato instante passum esse dixerunt. 
23. Aut ergo persecutio non omnis iniusta est aut non est 

» persecutio dicenda cum iusta est. quapropter aut persecuti- 
onem pars Donati patitur iustam aut persecutionem non pati- 
tur, quia patitur iuste. non autem iuste passus est Caecilia- 
nus. quia innocens probatus et absolutus est. quod quidem 

2 Matth. 5, 10 

1 inde eam tcripti in e&ABCcv eam b, cf.p. 119, 27: inde nos lacerant. 
qoia nos facimus persecutionem 3 ne inde| ninde Bml non inde C 
iactant Bml 6 incensae sae (sae del. ml) A 3 aut (u s. I.) A ut 
BmlC et Bm2bc 12 tamenj tantum BCb 16 potestatem A 1" se 
om. BCmlb 21 commitunt BC 23 donatum Cml donato inatante 
cecilianum hml 24 non omnis iusta est Bml non nisi iusta est BmSb 



122 



VIIIL Contra partem Donati 



illi negauerunt et potius ab imperatore damnatum esse dixe- 
runt, et ideo maiores suos maximeque Donatum a se tanta 
praedicatione laudatum Caeciliano persecutionem fecisse con- 
fessi sunt. illum autem conuictum atque damnatum probare 
minime potuerunt, immo etiam, quod nos dicebamus, enm 5 
esse absolutum atque purgatum ipsi quoque multa contra se 
ipsos legendo firmarunt. et tamen liberum arbitrium sibi ab 
imperatore concessum esse iactant. uicti atque confusi id sibi 
etiam nunc flagitabant debere concedi, quod maiores eornm 
Caeciliano non concedebant, quem sic apud imperatorem accu- 10 
sarunt, quem illis accusantibus ab imperatore damnatum isti 
etiam mentiri uoluerunt. si uoluntas libera unicuique tribuenda 
est, Caeciliano prius tribueretur; si haec non homini iudici 
permittenda, sed deo potius dimittenda sunt, Caecilianus apud 
imperatorem prius non accusaretur. 1» 

XVIII. 24. Expergiscimini aliquando; non uos tartareus 
obliget somnus, non in profundum sacrilegi erroris adhuc 
impia consuetudo demergat; iam consonate paci, cohaerete 
unitati, adquiescite caritati, cedite ueritati; ecclesiam catho- 
licam incipientem ab Hierusalem cognoscite usque quaque -x> 
diffundi, cui non communicat pars Donati, cui causa non prae- 
iudicat Caeciliani. totiens enim purgatus, totiens absolutus 
etiamsi non eeset innocens, nec causa causae praeiudicat nec 
persona personae. haec uerba per orbem terrae uniuersa per- 
sonat ecclesia, clamat etiam membrum eius in Africa: 'testi- s» 

7 cf. Breuic. III 22, 40 

3 caecilianos BmlC conf.ssi (e s. ras.) B 7 et tamen liberum 
etamen Cml ab om. BCbml 8 imperatorem B contessem Bml 
it B, del. mZ, om. b 11 accusantibus scripsi accusationibus codd. v 
accu8atoribus coni. v damnatum mg. B, concessessum in textu, sed 
del. ista Bml 13 tribueretur prius cml 14 dimittendo Bml 
caecilianis Bml prius apud imperatorem prius ABmlCml prius apud 
imperatoren) BmSbv 16 expergescimini C 18 coherete codd. 19 uni- 
tati ex ..uitati. B credite BCb, cf. Ep. c. Don. 19, 51 extr. ueri- 
tati om. B 20 ierusalem BCbc 25 eius] illius v 



post gesta 17. 23—19, 25 



123 



monium dei noui, negotium Caeciliani non noui; credo iuno- 
centem a uestris maioribus insectatum quem lego totiens 
absdlutum, sed qualiscumque sit causa eius, caiisae meae 
nihil praeiudicat, qualiscumque sit persona eius, personae meae 

5 nihil praeiudicat. uos lioc dixistis, uos ad hoc suscripsistis: 
nec causa causae nec persona personae. ecce dominus 
dicit-.per omnesgentes, incipientibus abHierusalem; 
diuinam ueritatem in una ecclesia teneamus et humanas lites 
aliquando finiamus'. 

10 XVIIII. 25. Numquid enim uerba ista, ubi dixeruut nec 
causam causae nec personam praeiudicare personae, ullo modo 
post ipsam conlationem defendere potuerunt ac non potius se 
multo perplexius implicarunt? sic namque in quibusdam scriptis 
suis locuti sunt: causarn causae et persmiam non praeiudi- 

15 mre personae a nobis, inquiunt, dicturn esse memoriter recen- 
situm est, sed ad locum: 'nobis non praei iidicari ab his qui 
a nobis uel reiecti sunt uel damnati'. hi autem, qui ex Gae- 
ciliani ordinatione descendunt, quos de pruccessore origo nu- 
merat ad reaturn, i/uemadmodum non possint ordinntoris sui 

•ai iriminibus obligari, mm per seriem protensvs peccatorum 
fnnis, quoscumque communionis uinxerit uinculo, necesse 
est nt consortes faciat esse. peccati'1 o mira defensio! tam 
densum et artum est lutum ubi eis adhaeserunt pedes, ut eos 
euellere conantes frustra et manus et caput figant et in eodem 

» luto haesitantes artius inuoluantur. ex eis enim, quos uel 
reieciBse se uel damnasse commemorant, hoc est ex Maxi- 
mianistis, secum habent Felicianum et damnatorem Primiani 
et a se damnatum in causa Primiani. quid est quod funem 

7 Luc. 24, 47 14 sqq.l cf. Breuic. III 16, 2S 

1 innocentum BC 4 qualis cumque (que s. I. in ras. mi) A 6 causae 
ABCc c .praeiudicat 6», cf.p. 102, 19 12 ac] aut b potius se] potuisse 6 

16 ad locum] alloquimur v praeiudicare Cml his] hiis b iis v 

17 hi] hii bc ii v caecili A 18 praedecessore ce 19 possunt BCb 
22 tam densum] tandeni sum BmlC 23 lutuin om. ABCcv 24 uellere 
Bml capud Bml 25 euoluantur Cml 



124 



VIIII. Contra partera Donati 



tam longum a Caeciliano usque ad haec tempora catholicae 
ecclesiae implicare contendunt et catenam suam tam in pro- 
ximo non attendunt? praeclara quippe illa Bagaitana sententia 
de Maximiano et sociis eius: trahit. inquit, ad consortium 
criminis plurimos catena sacrilegii. Felicianus ergo s 
ista catena trahebatur: si illis non praeiudicat Felicianus, quare 
nobis Caecilianus? an forte ubi uolunt praeiudicat. ubi autem 
nolunt causae non praeiudicat causa et pro libidine ipsorum 
fortior est funis antiquus quam noua catena? non praeiudicat 
Maximianus Feliciano a quo damnatus est, non praeiudicat 10 
Maximianus et Felicianus Primiano a quibus daranatus est, 
non praeiudicat Maximianus eis qui dilationem acceperunt, 
quibus in uno schismate sociatus est, non praeiudicat Feli- 
cianus parti Donati, a qua in eodem honore susceptus est nec 
baptismus quem in sacrilego schismate dedit ibi destructus 15 
est: et praeiudicat Caecilianus tot christianis gentibus, qui 
semel damnatus est absens quomodo Primianus et ter abso- 
lutus est praesens quomodo non Primianus. praeiudicat nobis 
olim defunctus ignotus: et istis non praeiudicat uiuus a qui- 
bus legitur paulo ante damnatus et quibus cernitur modo «o 
sociatus. nobis inuoluitur funis Caeciliani a quibus ignoratur: 
et illis non inuoluitur catena Feliciani quorum in eum sen- 
tentia recitatur. ubi ipsa catena damnatur. illis licet dicere: 
'suscepimus quos damnauimus pro pace Donati, quia nec causa 
causae praeiudicat nec persona personae': et nobis non licet 
dicere: 'propter eos quos damnastis non deserimus pacem Christi, 

4 Sententia concilii Bagaiensis 

3 baga.itana B 4 inquid Bml 7 praeiudicant (N del. ml) A 
S causae— causa ex causa— cauaae con: Aml 10 a quo) cum quo coni. 
v; at cum Feliciaiiuii a Maximiano rursus ,xe separaret et Donatistis 
reconciliaretur, fieri non potuit, quin alter ab altero damnareUtr; cf. 
Cresc. IIIJ 64. 79: qui (Felicianus) contra Maximianum aliquid forsitan 
scripserit praciudicant cv 11 primoano Cml 16 christianus Bml 
18 primianus non h 19 et ignotus et Bm2b 20 modo cernitur c 
•24 causae praeiudicat causa bml 26 deseruimus b 




V 




post gesta 19, 25—20, 27 



125 



<]ma nec causa causae praeiudicat nec persona personae'. o 
ferream frontem, o furoris tenebras, nocturnam sententiam 
iudici obieientes et in sui cordis nocte palpantes offendentes 
cadentes, contra nos rabide litigantes et pro nobis tanta di- 
s centes ! 

XX. 26. Insuper adhuc etiam modo commemorare audent 
prophetica et apostolica testimonia, quibus nos uniuersaliter 
io illa conlatione respondiraus, ostendentes ipsos prophetas 
sanctos cum iniquis in uno templo, sub eisdem sacerdotibus, 

tointer eadem sacramenta uersatos nec tamen a malis fuisse 
pollutos, quia nouerant inter sanctum et inmundum non, sicut 
isti sentiunt, corporaliter populum diuidendo, sed bene iudicando 
et bene uiuendo discernere. et hoc sine intermissione facie- 
bant, ut in illa domo magna, ubi erant, sicut dicit aposto- 
lus. alia uasa inhonorem, alia in contumeliam. se ipsos a 
talibus morum diuersitate mundarent et essent uasa in hono- 
rem, utilia domino, ad omne opus bonum semper parata. sed 
bene quod ipsi ex multis testimoniis, qnae litteris suis non 
intellegentes inseruerunt, quas in conlatione protulerunt et 

* legerunt, tamquam praecipuum de Aggaeo propheta testimonium 
modo post conlationem uicti commemorarunt. in isto ergo pro- 
pheta multo euidentius quod uolumus demonstramus, quia non 
corporalis, sed spiritalis contactus, qui fit per consensionem, 
ipse polluit homines, quorum cansam unam facit ipsa con- 

25 sensio. 

27. Nam quando impios dominus etiam uisibili poena per- 
dere uoluit, ipse ab eis iustos admonitione separauit, sicut 
Noe cum domo sua ab eis, quos diluuio fuerat perditurus, sicut 
Loth ab eis, quos igne fuerat consumpturus, sicut populum 

8 cf. Breuic III 9, 17 15 cf. II Tini. 2, 20 cf. ibid. 21 28 cf. 
Gen. 6—8 29 cf. Gen. 19 

1 offerreain C 8 respondemus Am2c 13 discercerneie Cml 14 uiagna 
domo bml 15 alt. aliam C 16 in in ras. B 18 ipse c 20 aggeo codd. 
\paesim per e) propheto B 21 ••«modo A coimnemorarent ABC 
commemorauerunt c ista Bml 23 contacitus Bml 24 consentio 
Bml 27 ammonitione c 29 loth (h s. I.) A consuinturus ABC 



126 



VIIII. Contra partem Donati 



suura a synagoga Abiron, quam mox fuerat extincturus. ideo 
et illum, qui non habebat uestem nuptialem, non illi qui inui- 
tauerant, sed ipse dominus cuius erat conuiuium ligari iussit 
et proici. neque enim et ipse sicut piscis sub fluctibus erat 
et sic ab inuitatoribus quomodo <piscis> a piscatoribus uideri 5 
non poterat. proinde ne putaretur, sicut isti putant, quod uelut 
unus in turba latenter subrepsisset ignaris, continuo dominus 
in eodem ipso uno, quem ligatis manibus et pedibus in tenebras 
exteriores ex illo conuiuio proici iussit, multam societatem 
malorum esse intellegendam, inter quos pauciores boni in con- 10 
uiuio dominico uiuunt, significare non distulit. nam posteaquam 
dixit: ligate illi manus et pedes et proicite eum in 
tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor den- 
tium, continuo subiunxit: multi enim sunt uocati, 
pauci uero electi. quomodo hoc uerum est, cum potius is 
unus e multis fuisset proiectus in tenebras exteriores, nisi 
quia in illo uno grande corpus figurabatur omnium malorum 
ante domini iudicium conuiuio dominico permixtorum? a qui- 
bus se boni corde interim ac moribus separant, simul man- 
ducantes et bibentes corpus et sanguinem domini, sed cum «o 
magna distinctione, quia isti in honore sponsi induti sunt 
ueste nuptiali. non sua quaerentes, sed quae Iesu Christi, illi 
autem non liabent uestem nuptialem, hoc est fidissimam sponsi 
caritatem, sna quaerentes, non quae Iesu Christi. ac per hoc 
quamuis in uno eodemque conuiuio isti misericordiam man- 
ducant, illi iudicium, quia ipsius conuiuii canticum est quod 
et supra commemoraui: misericordiam et iudicium 
cantabo tibi, domine. 

1 cf. Num. 16 12 Matth. 22. 13-14 22. 24 cf. Phil. 2, 21 
25 cf. I Cor. 11, 29 27 Ps. 100, 1; cf. pag. 106, 3 

1 sinagoga BmlC abyron e eitinaturus Bml exterminaturus BmS 
5 quomodo a] quomoda BmlC piscis addidi 6 putarentur 6 uelud 
BmlC 1 suprepisset ex suppresisset c 13 dentium] tium C 16 pro- 
iectns fuisset c 19 maioribus BmlCml 24 ac] a B 



post gesta 20, 27—29 



127 



28. Nec ideo tamen dorrait ecclesiastica disciplina, ut cor- 
ripiat inquietos. neque enim a populo dei separamus, quos 
uel degradando uel excommunicando ad humiliorem paenitendi 
locum redigimus. et ubi boc facere pacis et tranquillitatis 

5 ecclesiae gratia non permittimur, non tamen ideo ecclesiae 
disciplinam refutamus, sed toleramus quae noluraus, ut per- 
ueniamus quo uolumus, utentes cautela praecepti dominici, 
ne, cum uolumus ante tempora colligere zizania, simul era- 
dicemus et triticum. utentes etiam exemplo et praecepto beati 

u Cypriani. qui collegas suos faeneratores fraudatores raptores 
pacis contemplatione pertulit tales nec eorum contagione factus 
est talis. unde et nos, si triticum sumus, eiusdem beati mar- 
tvris uerba fidentissime dicimus, quia, etsi uidentur iu 
ecclesia esse zizania, non tamen inpe v diri debet 

isaut fides aut caritas nostra, ut quoniam zizania 
in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia recedamus. 
baec uerba iustissime ac piissime dicerent maiores nostri. 
etiamsi Caecilianum et aliquos coepiscopos eius malos uiderent, 
quos tamen ab ecclesia separare non possent propter illos. 

* quibus mali demonstrari non poterant et eos bonos innocentes 
putabant. haec uerba omnino dicerent, hoc omnino sentirent, 
ne, cum uellent teraere zizania separare, simul et triticum 
eradicarent. 

29. Quod ergo iussus est quidara propheta nec panem man- 
^ducare nec aquam bibere in Samaria, quo missus fuerat, ut 

8. 22 cf. Matth. 13, 29 10 cf. Cypr. Dc lapsis c. 6 13 Cypr. 
ep. 54, c. 3 24 cf. III Reg. 13 

1 ut non Bm2b 3 poenitendi B 5 ecclesiae ideo bmJ 6 disci- 
plinam Bb, om. ACmlc re Aml, reifutamus Am2 disciplinam refu- 
tamus 8. I. Gm2 ideo ecclesiam negligimus v quae| quod v 7 quo| 
qnod Cmlcml praeceptis BmlC dominici praecepti c 8 ne cum] nec 
BCb ne simul BCb 9 beato BmlC 10 cy(ci-Cjpriano BmlCml suas 
BmlCml feneratores BCbcv 11 contemplationem C 13 ucrbis c 
15 caritatis BC in ecclesia zizania c 17 uestri Bm2 20 et inno- 
centes v (aoov8ttui? ut 22, 37 beati pacifici, Ep. c. Don. 16, 40 et alibi 
boni fideles) 22 nec C zizaniam C 24 iusus Bml 



128 



VIIII. Contra partem Donati 



corriperet eos, qui uaccas constituerant adorandas more ido- 
lorum Aegyptiorum, hoc omnino faceve debuit quod praeceperat 
dominus, cui tunc eo' modo illos corripere placuit, ut nihil 
ibi alimentorum tangeret propheta quem miserat. neque enim 
in ecclesia non fit cotidie, quando [eos], quos acrius corripi- 6 
mtis, etiamsi in eorura possessione sumus, nihil cibi apud eos 
contingimus, ut sentiant quantum eorum peccata doleamus. 
numquid tamen ideo etiam plebis discissio facienda est, ut 
sicut mollis herba indiscrete eradicentur infirmi, qui de cor- 
dibus hominum et ignotis factis, etiamsi nobis sint cognita, 10 
iudicare non possunt? nam in ipsa Samaria et Helias et Heli- 
saeus erant, etsi ipsi in solitudine, non tamen deuiantes sacra- 
mentorum causa, sed quia persecutionem ab impiis regibus 
patiebantur. nam illic erant, non utique in solitudine separata, 
quae ipse ignorabat Helias, septem milia uirorum qui non i& 
curuauerunt genua ante Bahal. denique inter praecipuos sanctus 
habitus Samuhel et grauiter Saulem corripuit et cum eo tamen 
ad offerendum domino sacrificium sine excusatione perrexit 
nec peccatorum eius contagione pollutus est, sed omnino 
mundus meritorum ' suorum conseruatione permansit. » 

30. Sed istam nobis quaestionem, quamuis euidenter et in 
conlatione et modo soluta sit, euidentius tamen soluat Aggaeus, 
cuius testimonium prae ceteris legerunt, ut solum adhuc pro 
omnibus iactent. aiguit dominus per Aggaeum prophetam 
populum ex Babylonia residuum, ubi captiuus tenebatur, quod a» 
domum domini neglegerent et suas domos excolerent, et dicit 

11 cf. III Reg. 19 15 cf. ibid. 19, 18 17 cf. I Reg. 15 

1 uacas B _ construerent Bb constituerent 0 2 aegiptiorum BC 
praeperat C 4 tanget BmlC quam Bml 5 eos deleui corri- 
pimus in ras. B 6 cibi] ibi cv 7 contagimus Cml 10 etiamsi] si 
Bm2 11 helyas et helyseus c 12 deuiantes scripsi deuitandae A 
deuitandi BCb deuitandorum cv 15 helyas c 16 genu ABCv, cf. 
Ep. c. Don. 13, 33. Cresc. IIII 45, 54 Baal bcv sanctos Cbcv 
17 samuhel (h s. I.) A samuel bv grauter Bml 22 eU.modo (in 
eras.) B 23 elegcrunt bv pro] prae Bm2b 24 iacent BmlC 
25 babilonia BCbc 26 neglerent A neglegerunt BmlC 



post gesta 20, 29-30 



129 



propterea se plaga sterilitatis eorum percussisse regionem. 
tunc Zorobabel filius Salathiel et Iesus filius Iosedec sacerdos 
magnus et omnis ille populus diuinitus inspiratus operari 
coepit in domo domini dei sui. sic enim eadem scriptura dicit: 
set suscitauit dominus spiritum Zorobabel filii 
Salathiel ex tribu Iuda, et spiritum Iesu filii Iose- 
dec sacerdotis magni, et spiritum residuorum om- 
nis populi, et introierunt et faciebant opera in 
domo domini omnipotentis dei sui, quarta et uicen- 

losima mensis sexti, secundo anno sub Dario rege. 
ecce et dies definitus est, quando intrauerunt ad operandum 
in domo dei. credo quod illi uiri et ille populus operans in 
domo dei non erat inmundus, praesertim quia dixerat ei do- 
minus: ego uobiscum et suscitauerat spiritum eorum ad 

15 bene operandum in domo sua. denique uidete quid sequitur. 
contexit enim eadem scriptura et dicit: septimo mense. 
una et uicensima mensis, locutus est dominus in 
manu Aggaeiprophetae dicens adZorobabel filium 
Salathiel ex tribu Iuda, et ad Iesum filium Iose- 

m dec sacerdotem magnum, et ad omnem populum 
residuum dicens: quis ex uobis qui uidit domum 
hanc in claritate illa sua pristina? et quomodo 
uidetis eam modo, tamquam non sit in conspectu 
uestro? et nunc praeuale, Zorobabel, dicit domi- 

ssnus, etpraeuale, Iesus fililosedec sacerdos magne, 
et praeualesce, omnis popule terrae, dicit dominus 
omnipotens, et spiritus meus praeest in medio 



5 Agg. 1, 14. 2, 1 14 Agg. 1, 13 16 Agg. 2, 1-7 

2 ihesus Ac ihus B Iosedech cc 3 ille om. c 6 ihesu Ac 
inu B fili A Iosedech cv 9 uicesima BCbcv 11 et dies codd. et 
dies et mensis et annus v 12 domini c 14 uobiscum sum BmZ 
17 nicesima BCbcv 19 ihin A ihu Bml itium Bm2b ihesum c Iose- 
dech 6«> 20 magnam Bml 23 conspectur CmJ 24 nostro Bb 
25 ibs A ihu Bb iesu C(v) ihesu c filii ABmlCcml Iosedech cv 

UD. August. c. Don. III. 0 



120 



VHII. Contra partem Donati 



ostendentes esse eeelesiam ueritatis, quia persecutionem pati- 
tur, non facit. non uos ergo adhuc fallant; hoc eis facimus, 
quod maiores suos et ipsum quem praedicant uelut martyralis 
gloriae uirum Caeciliano fecisse gloriantur. hoc egit ille apud 
imperatorem, conuictus Caecilianus ut illius iudicio damnaretur: 
hoc et nos egimus, ut isti conuicti similia paterentur. si male 
fecit, quare hoc illi Donatus faciebat? si autem recte fecit, 
quare hoc catholica parti Donati non faciat? immo recte fieri 
nec illi dubitant. qui hoc maiores suos, quos multum laudant, 
fecisse gloriantur. nec nos dubitamus, qui hoc eis esse faci- 
endum negare non possumus, ut sine effusione sanguinis, qui 
uerbis non emendantur, aliqua mitissima poena legum corri- 
piantur inquieti; et si forte imperator permotus mentis sacri- 
legae pertinaciam grauiore supplicio statuit esse plectendam, 
mitius agant iudices, quibus semper licuit lenire atque emol- 
lire sententiam. interim ergo, quamuis non possit ostendi 
Caecilianum ab imperatore Constantino esse damnatum, a uobis 
tamen error ille sublatus est, quo putabatis eam esse ueram 
ecclesiam quae persecutionem patitur, non quae facit; fecit 
enim Donatus, passus est Caecilianus. et si persecutionem 
patitur pars Donati, patitur cum illa etiam pars Maximiani- 
quam et ipsi Christi ecclesiam non esse confirmant. ac per 
hoc et facere persecutionem non est iniquitatis indicium, quia 
et boni faciunt malis et mali bonis, et pati persecutionem 
non est iustitiae documentum, quia eam non soli boni pro 
pietate. sed <et> mali pro iniquitate patiuntur. 

22. Kestat ergo uobis errore depulso ecclesiam Christi 

15 cf. epiet. 139. 2 

1 esse in ccclesiara (sed in del. ml) AC essc in ecclesia c quia 
scripsi quac codd. v 2 non quae facit BmSbc, cf. 31, 53 post med. 
■i uelud Bml 4 caecilianum Bml 5 ut conuictus Caecilianus bmSv 
7 pr. fac.it Bml ille ABmlCc 10 ei A 12 mittissiraa BmlC 
18 permotos Am2 14 pertinatia Bml 15 mollire Bb 16 ostendit 
Bml 18 eam om. c ueram esse c 23 et om. c 26 et addidi 
27 Restat— 121. 2 patitur om. BmlCml 



post gesta 17, 21—23 



121 



uidere ac tenere catholicam, non ut inde eam eligatis. quia 
persecutionem patitur. cum enim dixisset dominus: beati 
qui persecutionem patiuntur, ne inde se iactent haeretici, 
addidit: propter iustitiam. nam quanta mala nostris fecerint 
!• furio8is8imi clerici et circumcelliones partis Donati, nostis et 
uos. incensae sunt ecclesiae, missi in flammas codices sancti, 
incensae etiam priuatae domus, rapti homines de sedibus suis. 
et omnibu8 quae inerant ablatis aut perditis ipsi caesi laniati 
excaecati. nec ab homicidio potuit temperari, quamuis sit 

io mitius huic luci moiientem quam istam lucem auferre uiuenti. 
uentum est ad homines. non ut retenti aliquo ducerentur, sed 
tantum ut ista paterentur. nec tamen nostros ideo iustificamus. 
quia ista perpessi sunt, sed quia pro christiana ueritate, pro 
Christi pace, pro ecclesiae nnitate perpessi sunt illi autem 
sub tam multis. sub tam seueris legibus et sub tanta eccle- 
siae catholicae quam dominus ei tribuit potestate quid tale 
patiuntur? si quando enim morte multantur, aut ipsi se occi- 
dunt aut eorum cruentae uiolentiae dum resistitur occiduntur. 
non pro communione partis Donati nec pro enore sacrilegi 

w schismatis, sed pro apertissimis facinoribus et sceleribus suis, 
quae more latronum inmani furore et crudelitate committunt. 
pro parte autem Donati uix aliquid tale patiuntur, quale Cae- 
cilianum Donato instante passum esse dixerunt. 
23. Aut ergo persecutio non omnis iniusta est aut non est 

» persecutio dicenda cum iusta est. quapropter aut persecuti- 
onem pars Donati patitur iustam aut persecutionem non pati- 
tur, quia patitur iuste. non autem iuste passus est Caecilia- 
nus, quia innocens probatus et absolutus est. quod quidem 

2 Matth. 5, 10 

1 inde eam scripsi in e&ABCcv eam b.vf.p. 119, U7 : inde nos lacerant. 
qnia nos facimus peraecutionem 3 ne inde| ninde Bml non inde V 
iactant Bml 6 incensae aae (sae del. ml) A 8 aut (u s. I.) A ut 
BmlC et Bm2bc 12 tamen] tantum BCb 16 potestatem A 17 se 
om. BCmlb 21 commitunt BC 23 donatum Cml donato instante 
ceciliannm bml 24 non omnis iusta est Bml non nisi iusta est Bm2h 



122 



VIIII. Contra partem Donati 



illi negauerunt et potius ab imperatore damnatum esse dixe- 
runt, et ideo maiores suos maximeque Donatum a se tanta 
praedicatione laudatum Caeciliano persecutionem fecisse con- 
fessi sunt. illum autem conuictum atque damnatum probare 
minime potuerunt, immo etiam, quod nos dicebamus, eum 
esse absolutum atque purgatum ipsi quoque multa contra se 
ipsos legendo firmarunt. et tamen liberum arbitrium sibi ab 
imperatore concessum esse iactant. uicti atque confusi id sibi 
etiam nunc flagitabant debere concedi, quod maiores eorum 
Caeciliano non concedebant, quem sic apud imperatorem accu- 
sarunt, quem illis accusantibus ab imperatore damnatum isti 
etiam mentiri uoluerunt. si uoluntas libera unicuique tribuenda 
est, Caeciliano prius tribueretur; si haec non homini iudici 
permittenda, sed deo potius dimittenda sunt, Caecilianus apud 
imperatorem prius non accusaretur. 

XVIII. 24. Expergiscimini aliquando; non uos tartareus 
obliget somnus, non in profundum sacrilegi erroris adhuc 
impia consuetudo demergat; iam consonate paci, cohaerete 
unitati, adquiescite caritati, cedite ueritati; ecclesiam eatho- 
licam incipientem ab Hierusalem cognoscite usque quaque 
diffundi, cui non communicat pars Donati, cui causa non prae- 
iudicat Caeciliani. totiens enim purgatus, totiens absolutns 
etiamsi non eeset innocens, nec causa causae praeiudicat nec 
persona personae. haec uerba per orbem terrae uniuersa per- 
sonat ecclesia, clamat etiam membrum eius in Africa: 'testi- 

7 cf. Brenic. III 22, 40 

3 caecilianos BmlC conf.ssi (e s. ras.) B 7 et tamen liberum 
etamen Cml ab om. BCbml 8 imperatorem B contessem Bml 
it B, del. m2, om. b 11 accusantibus scripsi accusationibus codd. v 
accu8atoribus coni. v damnatum mg. B, concessessum »n textu, fed 
del. ista Bml 13 tribueretnr prius cml 14 dimittendo Bml 
caecilianis Bml prius apud iraperatorem prius ABmlCml prius apud 
imperatorem Bm2bv 16 expergescimini C 18 coherete codd. 19 uni- 
tati ex ..uitati. B credite BCb, cf. Ep. c. Don. 19, 51 extr. ueri- 
tati Om. B 20 ierusalem BCbc 25 eius) illius c 



post gesta 17, 23—19, 25 



123 



monium dei noui, negotium Caeciliani non noui; credo iuno- 
centem a uestris maioribus insectatum quem lego totiens 
abs6lutum, sed qualiscumque sit causa eius, causae meae 
nihil praeiudicat, qualiscumque sit persona eius, personae meae 

5 nihil praeiudicat. uos boc dixistis, uos ad hoc suscripsistis: 
nec causa causae nec persona personae. ecce dominus 
dicit: per omnesgentes, incipientibus abHierusalem; 
diuinam ueritatem in una ecclesia teneamus et humanas lites 
aliquando finiamus'. 

io XVIIII. 25. Numquid enim uerba ista, ubi dixeruut nec 
causam causae nec personam praeiudicare personae, ullo modo 
post ipsam conlationem defendere potuerunt ac non potius se 
multo perplexius implicarunt? sic namque in quibusdam scriptis 
suis locuti sunt: eausam causae et personam non praeiudi- 

is mre personae a nobis, inquiunt, dictum esse memoriter recen- 
situm est, sed ad locum: 'nobis non praei ndicari ab his qni 
a nobis uel reiecti sunt uel danmati'. hi antem, qui ex Cae- 
ciliani ordinatione descendunt, quos ile praecessore origo nu- 
merat ad reatum, qnemadmodum non possint ordinatoris sui 

su i rirninibits obligari, cutn per seriem protensus peccatorum 
funis, qitoscumque communionis uinxeril itine-ulo, necesse 
est ut consortes faciat esse peccati? o mira defensio! tam 
densum et artum est lutum ubi eis adhaeserunt pedes, ut eos 
euellere conantes frustra et manus et caput figant et in eodem 

» luto haesitantes artius inuoluantur. ex eis enim, quos uel 
reiecisse se uel damnasse commemorant, hoc est ex Maxi- 
raianistis, secum habent Felicianum et damnatorem Primiani 
et a se damnatum in causa Primiani. quid est qnod funem 

7 Luc. 24, 47 14 sqq.] cf. Breuic. III 16, 2« 

1 innocentum BC 4 qualis cumque (que s. I. in ras. mi) A 6 causae 
ABCc c .praeindicat bv, cf.p. 102, 19 12 ac] aut 6 potius se] potuisse b 

16 ad locum] alloquimur v praeiudicare Cml his] hiis b iis v 

17 hi] hii bc ii v caecili A 18 praedecessore cv 19 possunt BCb 
22 tam densum] tandem sum BmlC 23 lutuin om. ABCcv 24 uellere 
Bml capud Bml 25 euoluantnr Cml 



124 



VIIII. Contra partera Donati 



tam longnm a Caeciliano usque ad haec tempora catholicae 
ecclesiae implicare contendunt et catenam suam tam in pro- 
ximo non attendunt? praeclara quippe illa Bagaitana sententia 
de Maximiano et sociis eius: trahit, inquit, ad consortium 
criminis plnrimos catena sacrilegii. Felicianus ergo 
ista catena trahebatur: si illis non praeiudicat Felicianus, quare 
nobis Caecilianus? an forte ubi uolunt praeiudicat. ubi autem 
nolunt causae non praeiudicat causa et pro libidine ipsorum 
fortior est funis antiquus quam noua catena? non praeiudicat 
Maximianus Feliciano a quo damnatus est, non praeiudicat 
Maximianus et Felicianus Primiano a quibus damnatus est, 
non praeiudicat Maximianus eis qui dilationem acceperunt. 
quibus in uno schismate sociatus est, non praeiudicat Feli- 
cianus parti Donati, a qua in eodem honore susceptus est nec 
baptismus quem in sacrilego schismate dedit ibi destructus 
est: et praeiudicat Caecilianus tot christianis gentibus, qui 
semel damnatus est absens quomodo Primianus et ter abso- 
lutus est praesens quomodo non Primianus. praeiudicat nobis 
olim defunctus ignotus: et istis non praeiudicat uiuus a qui- 
bus legitur paulo ante damnatus et quibus cernitur modo 
sociatus. nobis inuoluitur funis Caeciliani a quibus ignoratur: 
et illis non inuoluitur catena Feliciani quorum in eum sen- 
tentia recitatur, ubi ipsa catena damnatur. illis licet dicere: 
'suscepimus quos damnauimus pro pace Donati, quia nec causa 
causae praeiudicat nec persona personae': et nobis non licet 
dicere:'propter eos quos damnastis non deserimus pacem Christi, 

4 Sententia concilii Bagaiensis 

3 baga-itana B 4 inquid Bml 7 praeiudicant (N del. ml) A 
8 causae — causa ex causa — causae con: Aml 10 a quo) cum quo coni. 
v; at cum Felicianus a Maximiano rursus se separaret et Donatistis 
reconciliaretur, fieri non potuit, quin alter ab altero damnaretur; cf. 
Cresc. IIII 64, 79: qui (Felicianus) contra Maiimianum aliquid forsitan 
scripserit praciudicant cv 11 primoano Cml 16 christianus hml 
18 primianus non b 19 et ignotus et Bm2b 20 modo cernitur <■ 
•24 causae praeiudicat causa bml 26 deseruimus b 



post gesta 19, 25—20, 27 



125 



qnia nec causa causae praeiudicat nec persona personae'. o 
ferream frontem, o furoris tenebras, nocturnam sententiam 
iudici obicientes et in sui cordis nocte palpantes offendentes 
cadentes, contra nos rabide litigantes et pro nobis tanta di- 
s centes! 

XX. 26. Insuper adhuc etiam modo commemorare audent 
prophetica et apostolica testimonia, quibus nos uniuersaliter 
in illa conlatione respondimus, ostendentes ipsos prophetas 
sanctos cum iniquis in uno templo, sub eisdem sacerdotibus, 

tointer eadem sacramenta uersatos nec tamen a malis fuisse 
pollutos, quia nouerant inter sanctum et inmundum non, sicut 
isti sentiunt, corporaliter populum diuidendo, sed bene iudicando 
et bene uiuendo discernere. et hoc sine intermissione facie- 
bant, ut in illa domo magna, ubi erant, sicut dicit aposto- 

B lus. alia uasa in honorem, alia in contumeliam. se ipsos a 
talibus morum diuersitate mundarent et essent uasa in hono- 
rem, utilia domino, ad omne opus bonum semper parata. sed 
bene quod ipsi ex multis testimoniis, quae litteris suis non 
intellegentes inseruerunt, quas in conlatione protulerunt et 

* legerunt, tamquam praecipuum de Aggaeo propheta testimonium 
modo post conlationem uicti commemorarunt. in isto ergo pro- 
pheta multo euidentius quod uolumus demonstramus, quia non 
corporalis, sed spiritalis contactus, qui fit per consensionem, 
ipse polluit homines, quorum causam unam facit ipsa con- 

« sensio. 

27. Nam quando impios dominus etiam uisibili poena per- 
dere uoluit, ipse ab eis iustos admonitione separauit, sicut 
Noe cum domo sua ab eis, quos diluuio fuerat perditurus, sicut 
Loth ab eis, quos igne fuerat consumpturus, sicut populum 

8 cf. Breuic. III 9, 17 15 cf. II Tim. 2, 20 cf. ibid. 21 28 cf. 
Gen. 6—8 29 cf. Gen. 19 

1 offerreain C 8 respondemus Am2c 13 discercernere Ctnl 14 luagna 
domo bml 15 alt. aliara C 16 in in ras. B 18 ipse C 20 aggeo codd. 
{pamm per e) propheto B 21 ••«•modo A coinmemorarent ABC 
commemorauerunt c ista Bml 23 contacitus Bml 24 consentio 
Bml 27 ammonitione c 29 loth (h ». I.) A consumturus ABC 



126 



VIIII. Contra partem Donati 



suura a synagoga Abiron, quam mox fuerat extincturus. ideo 
et illum, qui non habebat uestem nuptialem, non illi qui inui- 
tauerant, sed ipse dominus cuius erat conuiuium ligari iussit 
et proici. neque enim et ipse sicut piscis sub fluctibus erat 
et sic ab inuitatoribus quomodo <piscis> a piscatoribus uideri s 
non poterat. proinde ne putaretur, sicut isti putant, quod uelut 
unus in turba latenter subrepsisset ignaris, continuo dominus 
in eodem ipso uno, quem ligatis manibus et pedibus in tenebras 
exteriores ex illo conuiuio proici iussit, multam societatem 
malorum esse intellegendam, inter quos pauciores boni in con- 10 
uiuio dominico uiuunt, significare non distulit. nam posteaquam 
dixit: ligate illi manus et pedes et proicite eum in 
tenebras exteriores; ibi erit fletus et stridor den- 
tiura, continuo subiunxit: multi enim sunt uocati, 
pauci uero electi. quomodo hoc uerum est, cum potius » 
unus e multis fuisset proiectus in tenebras exteriores, nisi 
quia in illo uno grande corpus figurabatur omniura malorura 
ante domini iudicium conuiuio dominico permixtorum? a qui- 
bus se boni corde interim ac moribus separant, simul man- 
ducantes et bibentes corpus et sanguinem domini, sed cum so 
magna distinctione, quia isti iu honore sponsi induti sunt 
ueste nuptiali, non sua quaerentes, sed quae Iesu Christi, illi 
autem non habent uestem nuptialem, hoc est fidissimam sponsi 
caritatem, sua quaerentes, non quae Iesu Christi. ac per hoc 
quamuis in uno eodemque conuiuio isti misericordiam man- 
ducant, illi iudicium, quia ipsius conuiuii canticum est quod 
et supra commemoraui: misericordiam et iudicium 
cantabo tibi, domine. 

1 cf. Num. 16 12 Matth. 22. 18-14 22. 24 cf. Phil. 2, 21 
25 cf. I Cor. 11, 29 27 Ps. 100, 1; cf. pag. 106, 3 

1 sinagoga BmlC abyron c eitinaturus Bml eiterminaturus Bm2 
5 quomodo a] quomoda BmlC piscis addidi 6 putarentur 6 uelud 
BmlC 7 suprepisset ex suppresisset e 13 dentium] tium C 16 pro- 
iectus fuisset c 19 maioribus BmJCml 24 ac) a B 



poat gesta 20, 27—29 



127 



28. Nec ideo tamen dormit eeclesiastica disciplina, ut cor- 
ripiat inquietos. neque enim a populo dei separamus, quos 
uel degradando uel excommunicando ad humiliorem paenitendi 
locum redigimus. et ubi hoc facere pacis et tranquillitatis 

5 ecclesiae gratia non permittimur, non tamen ideo ecclesiae 
disciplinam refutamus, sed toleramus quae nolumus, ut per- 
ueniamus quo uolumus, utentes cautela praecepti dominici, 
ue, cum uolumus ante tempora colligere zizania, simul era- 
dicemu8 et triticum, utentes etiam exemplo et praecepto beati 

io Cypriani, qui collegas suos faeneratores fraudatores raptores 
pacis contemplatione pertulit tales nec eorum contagione factus 
e3t talis. unde et nos, si triticum sumus, eiusdem beati mar- 
tyris uerba fidentissime dicimus, quia, etsi uidentur in 
ecclesia esse zizania, non tamen inpe'diri debet 

«aut fides aut caritas nostra, ut quoniam zizania 
in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia recedamus. 
haec uerba iustissime ac piissime dicerent maiores noBtri. 
etiamsi Caecilianum et aliquos coepiscopos eius malos uiderent, 
quos tamen ab ecclesia separare non possent propter illos. 

*> quibus mali demonstrari non poterant et eos bonos innocentes 
putabant. haec uerba omnino dicerent, hoc omnino sentirent, 
ne, cum uellent temere zizania separare, simul et triticum 
eradicarent. 

29. Quod ergo iussus est quidam propheta nec panem man- 
^ducare nec aquam bibere in Samaria, quo missus fuerat, ut 

8. 22 cf. Matth. 13, 29 10 cf. Cypr. De lapsis c. 6 13 Cypr. 
ep. 54. c. 3 24 cf. III Reg. 18 

1 nt non Bm2b 3 poenitendi B 5 ecclesiae ideo bml 6 disci- 
plinam Bb, om. ACmlc re Aml, re|futamns Am2 disciplinam refu- 
tamus 8. I. Cm2 ideo ecclesiam negligimus v quae] quod v 7 quoj 
quod Cmlcml praeceptis BmlC dominici praecepti <■ 8 ne cumj nec 
BCb ii e shnul BCb 9 beato BmlC 10 cy(ci-Cjpriano BmlCml suas 
BmlCml feneratores BCbcv 11 contemplationem C 13 uerbis c 
15 caritatis BC in fcclesia zizania c 17 uestri Bm2 20 et inno- 
centes e («jov8ita>« ut 22, 37 beati pacifici, Ep. c. Don. 16, 40 et alibi 
boni fideles) 22 nec C zizaniam C 24 iusus Bml 



128 



VHII. Contra partem Donati 



corriperet eos, qui uaccas constituerant adorandas more ido- 
lorum Aegyptiorum, hoc omnino facere debuit quod praeceperat 
dominus, cui tunc eo' modo illos corripere placuit, ut nihil 
ibi alimentorum tangeret propheta quem miserat. neque enim 
in ecclesia non fit cotidie, quando [eos], quos acrius corripi- > 
mus, etiamsi in eorum possessione sumus, nihil cibi apud eos 
contingimus, ut sentiant quantum eorum peccata doleamus. 
numquid tamen ideo etiam plebis discissio facienda est, ut 
sicut mollis herba indiscrete eradicentur infirmi, qui de cor- 
dibus hominum et ignotis factis, etiamsi nobis sint cognita, 10 
iudicare non possunt? nam in ipsa Samaria et Helias et Heli- 
saeus erant, etsi ipsi in solitudine, non tamen deuiantes sacra- 
mentorum causa, sed quia persecutionem ab impiis regibus 
patiebantur. nam illic erant, non utique in solitudine separata, 
quae ipse ignorabat Helias, septem milia uirorum qui non 15 
curuauerunt genua ante Bahal. denique inter praecipuos sanctus 
habitus Samuhel et grauiter Saulem corripuit et cum eo tamen 
ad offerendum domino sacrificium sine excusatione perrexit • 
nec peccatorum eius contagione pollutus est, sed omnino 
mundus meritorum suorum conseruatione permansit. » 

30. Sed istam nobis quaestionem, quamuis euidenter et in 
conlatione et modo soluta sit, euidentius tamen soluat Aggaeus, 
cuius testimonium prae ceteris legerunt, ut solum adhuc pro 
omnibus iactent. arguit dominus per Aggaeum prophetam 
populum ex Babylonia residuum, ubi captiuus tenebatur, quod 3» 
domum domini neglegerent et suas domos excolerent, et dicit 

11 cf. III Reg. 19 15 cf. ibid. 19, 18 17 cf. I Beg. 15 

1 uacae B % construerent Bb constituerent C 2 aegiptiorum BC 
praeperat C 4 tanget BmlC quam Bml 5 eos deleui corri- 
pimus in ras. B 6 cibi] ibi cv 7 contagimus Cml 10 etiamsi] si 
Bm2 11 helyas et helyseus c 12 deuiantes scripsi deuitandae A 
deuitandi BCb deuitandorum cv 15 helyas c 16 genu ABCv, cf. 
Ep. c. Von. 13, 33. Cresc. IIII 45, 54 Baal bcv sanctos Cbcv 
17 samuhel (li s. I.) A sarauel bv grauter Bml 22 eWnodo (in 
eras.) B 23 elegerunt bo pro] prae Bm2b 24 iacent BmlC 
25 babilonia BCbc 26 neglerent A neglegerunt BmlC 



post gesta 20, 29—30 



129 



propterea se plaga sterilitatis eorum percussisse regionem. 
tunc Zorobabel filius Salathiel et Iesus filius Iosedec sacerdos 
magnus et omnis ille populus diuinitus inspiratus operari 
coepit in domo domini dei sui. sic enim eadem scriptura dicit: 
& et suscitauit dominus spiritum Zorobabel filii 
Salathiel ex tribu Iuda, et spiritum Iesu filii Iose- 
dec sacerdotis magni, et spiritum residuorum om- 
nis populi, et introierunt et faciebant opera in 
domo domini omnipotentis deisui, quarta etuicen- 

losima mensis sexti, secundo anno sub Dario rege. 
ecce et dies definitus est, quando intrauerunt ad operandum 
in domo dei. credo quod illi uiri et ille populus operans in 
domo dei non erat inmundus, praesertim quia dixerat ei do- 
minus: ego uobiscum et suscitauerat spiritum eorum ad 

15 bene operandum in domo sua. denique uidete quid sequitur. 
contexit enim eadem scriptura et dicit: septimo mense. 
tina et uicensima mensis, locutus est dominus in 
manu Aggaeiprophetae dicens adZorobabel filium 
Salathiel ex tribu Iuda, et ad Iesum filium Iose- 

2odec sacerdotem magnum, et ad omnem populum 
residuum dicens: quis ex uobis qui uidit domum 
hanc in claritate illa sua pristina? et quomodo 
uidetis eam modo, tamquam non sit in conspectu 
uestro? et nunc praeuale, Zorobabel, dicit domi- 

ssnus, etpraeuale, Iesus fililosedec sacerdos magne, 
et praeualesce, omnis popule terrae, dicit dominus 
omnipotens, et spiritus meus praeest in medio 



5 Agg. 1, 14. 2, 1 14 Agg. 1, 13 16 Agg. 2, 1-7 

2 ihesas Ac ihus B Iosedech cv 3 illc om. c 6 ihesu Ac 
ihu B fili A Iosedech cv 9 uicesima BCbcv 11 et dies codtl. et 
dies et mensis et annus t> 12 domini c 14 uobiscum sum Bm2 
17 uicesima BCbcv 19 ihm A ihu Bml ihum Bm2b ihesum c Iose- 
dech bcv 20 magnam Bml 23 conspectur CmJ 24 nostro Bb 
25 ihs A ihu Bb iesu C(v) ihesu c filii ABmlCcml Iosedecli cv 

MII. Augiut. c. Don. III. 9 



130 



VIIII. Contra partem Donati 



uestrum. bono animo estote, quoniam haec dicit 
omnipotens: adhuc semel, commouebo caelum et 
terram, mare et aridam, et concutiam omnes gen- 
tes, et uenient omnia electa gentium, et implebo 
domum hanc, dicit dominus omnipotens, et cetera 
quae addit etiam futura prophetans; quae de domini nostri 
Iesu Christi temporibus rectius intellegi solent, cuius populus 
uerissimum et sanctissimum est templum dei, non etiam in 
eis, qui permixti tolerantur, sed in eis solis, qui nunc interim 
a talibus bene uiuendo spiritaliter separantur, post uero etiam 
corporaliter separandi suut. uerumtamen ille populus, cui pro- 
phetia ista praenuntiata est et qui tunc operabatur in domo 
dei, ubi erant et illi duo, Zorobabel filius Salathiel et Iesus 
tilius Iosedec, quomodo sit exhortatus et commendatus a do- 
mino, satis in promptu e3t uidere in his uerbis prophetae, 
quae sicut dicta sunt inseruimus. numquidnam ergo istum 
populum inmundum possumus dicere, ad quem si quis acces- 
serit inquinabitur, cui populo dicitur: et nunc praeuale, 
Zorobabel, dicit dominus, et praeuale, Iesus filius 
Iosedec sacerdos magne, et praeualesce, omnis 
popule terrae, dicit dominus omnipotens, et spi- 
ritus meus praeest in medio uestrum? quis demen- 
tissimus dixerit istum esse populum, ad quem si quis acces- 
serit inquinabitur? 

31. Nunc ergo adtendite, quid post illam prophetiam, quae 
huic populo de Christi temporibus annuntiata est, consequenter 
scriptura contexat: quarta et uicensima noni mensis 

18 Agg. 2, 4-5 27 Agg. 2, 10-14 

1 bonum Bml omnipotens haec dicit BmlCml h. o. d. Bm2Cm2b 
haec dicit dominus omnipotens v 2 semel .»t v 6 addidit bv etiam 
om. Bml 7 hiesu Cml 9 nun Cml 10 spiritraliter Cml 11 ille populus 
scripsi illum populum codd. v 13 pr. et *. I. b ihs A ihus B ihuB C 
ihesusc 14 iosedech Ac(v) exortatusJSC commentatusc lopromptum 
A proptu Bml hiis 6 17 accecserit B 19 ihs A ihs B iesu bv ihesu c 
fili bcv, cf. p. 129, 25 20 iosedech Ac{v) 22 clementissimus BmlCml 
23 populum immundum b 25 illum BmlCml 27 uicesima Bm2Cm2bcv 



post gesta 20, 30—31 



131 



a n no secundo sub Dario rege factum est uerbum 
domini ad Aggaeum prophetam dicens: haec dicit 
omnipotens: interroga sacerdotes legem dicens: 
si sumpserit homo carnem sanctificatam in summo 
suestimenti sui et attigerit summum uestimenti 
eius panem aut pulmentum aut uinum aut omnem 
escam, si sanctificabitur? et responderunt sacer- 
dotes et dixerunt: non. et dixit Aggaeus: si teti- 
gerit inquinatus in animam aliquid horum, si 

io inquinabitur? et responderunt sacerdotes et dixe- 
runt: i nquinabitur. et respondit Aggaeus et dixit: 
sic populus hic et gens haec in conspectu meo, 
dicit dominus, et sic opera manuum ipsorum. et 
quicumque accesserit illo, inquinabitur propter 

15 praesumptiones eorum matutinas a facie laborum 
suorum, et odio habebatis <in portis) arguentes. 
quis est iste populus tam inmundus, ut quisquis illo acces- 
serit inquinetur? numquid ille cui dictum est: praeualesce. 
et spiritus meus in medio uestrum? absit ut ille sit. 

» duo igitur erant, unus inmundus et alter qui ad inmundum 
prohibetur accedere, qui exhortabatur praeualescere, quia spi- 
ritus dei erat in medio eorum. si ergo duo erant, ostendantur 
et duo templa, unum quo iste, alterum quo ille ingrediebatur; 
ostendantur et altaria duo, unum in quo iste, alteium in quo 

J j ille uictimas offerebat; ostendantur et sacerdotes, huius alii 
et illius alii, qui pro suo quisque populo separatim sacrifica- 
bant, si autem quisquis hoc adfirmare conatur insanit, sic 
erant isti duo populi in uno populo, sub uno sacerdote magno, 
unum templum intrantes, sicut erant etiam sub uno Moyse 

18 Agg. 2, 4-5 

2 dicit ABCc dicit dorainus bv 9 anima BCbv, cf. Fuly. 16 14 in 
illo BCb 16 in portis om. codd., cf. p. 133, 18 17 popnlus iste b 
qniquis BC accecserit Bml 21 exortabatur BC 22 et ostendantur 
«t cml 23 quo.«.iste B ingrediebantur ABmlCc 24 in quo iste] 
quod iste c alt. in om. c 26 separati Bb 27 si] sic BmH insanit 
«n rns. longiore Bm2 29 mosc Aml 

9* 



32 



VIIII. Contra partem Donati 



quidam deum offendentes. quidam deo placentes, de quibus 
dicit apostolus: non in omnibus illis beneplacitum 
est deo. neque enim ait: 'in omnibus illis non est beneplaci- 
tum deo', tamquam omnes displicuerint deo, sed ait: non in 
omnibus illis beneplacitum est deo, ergo in quibus- 5 
dam, non in omnibus. et omnes sub eisdem sacerdotibus erant 
in uno eodemque tabernaculo, in uno eodemque altari hostias 
offerebant, et tamen distinguebantur, factis non locis, animo 
non templo, moribus non altaribus. sic alii ad alios non acce- 
debant, ne ab eis inquinarentur, hoc est eorum malis factis 10 
non consentiebant, ne pariter damnarentur. non enim et illos 
malos Moyses tantus propheta nesciebat, quorum impia mur- 
mura et horrendas amaritudines cotidie sufferebat. sed istum 
nescisse faciamus: numquid et Samuhel Saulem nesciebat, quem 
per os eius aeterna sententia damnauerat deus? uerumtamen i& 
et ipsum et sanctum Danid unum dei tabernaculum intrantes. 
inter eadem sacrificia uidebat, sed distincte utique uidebat. 
quia distinctos uidebat et unum eorum in aeternum amabat, 
alium pro tempore tolerabat. sic et Aggaeus nouerat in uno 
populo duos populos unum templum intrantes, sub uno magno 20 
sacerdote uiuentes, et alterum ostendebat inmundum, alterum 
ad inmundum accedere prohibebat, et tamen uec illos nec se 
ipsum ab eodem templo et ab eisdem altaribus separabat. ergo 
spiritalem prohibebat accessuin consensionemque factorum, 
quod et ipsa uerba clamant, si aures adsint, quas animositas 25 
furiosa non claudat aut strepitus uanae contentionis <non> im- 
pediat. ait enim propheta: omnis qui accesserit illo 
inquinabitur. uitium notauit quo accedi prohibuit, non 

2. 4 I Cor. 10, 5 27 Agg. 2, 14 

2 apostolus dicit BCbv 9 ad s. I. A 10 orum Cml 12 moses 
Aml 14 Samuel bo 16 et ipsum] inter ipsum c dauit BmlCml 
17 utrumque uiuebat AmlBmlCc distincti Bml, post hoc uoc. 3 — 4 
litt. eras. 18 uiuebat BmlC 20 sacerdote magno c 24 que om. b 
25 assint b 26 uariae Cv non addidi 



post gesta 20, 31—32 



133 



liomines ab hominibus corporali disiunctione seclusit. acceditur 
autem ad uitium corruptionis uitio consensionis. 

32. Ac ne quisquam diceret illum populum, cui primo 
dictum est: praeualesce, quoniam spiritus meus prae- 
& est in medio uestrum, paucis interpositis diebus in dete- 
rius commutatum, ut audire mereretur: sic populus iste 
et gens ista, omnis qui accesserit illo inquinab i 
tur — dies enim ferme nonaginta conputantur inter uerba 
illa, quae bona in populum dicta sunt, et ista, quibus eius 

10 inmunditia uitanda praecipitur — , ne quis ergo hoc putaret 
bonum illum populum quamuis hoc paruo temporis interuallo 
tam pessimum effectum, uidete quid sequitur, adtendite quid 
dicatur eo ipso die, hoc est uicensima et quarta noni mensis, 
quo die dictum est: sic populus iste et gens ista, 

uomnis qui accesserit illo inquinabitur. cum enim 
hoc dixisset et mala eorum commeraorasset, quorum merito 
demonstrarentur inmundi, addens etiam et dicens: odio habe- 
batis in portis arguentes. continuo 3ubiunxit: et nunc 
ponite in cordibus uestris a die hoc et supra, 

ioprius.quamponereturlapis super lapidem in templo 
domini, qui eratis cum mittebatis in capsella hor- 
dei uiginti sata, et fiebant decem sata, et intra- 
batisintorcularexhaurirequinquagintaamphoras, 
et fiebant uiginti. percussi uos infecun ditate, et 

auenti corruptione et grandine omniaoperauestra, 
et non estis conuersi ad me, dicit dominus. con- 
stituite igitur corda uestra a die hoc etdeiuceps, 
a quarta et uicensima noni mensis, et a die qua 
fundatum est templum domini ponite in cordibns 

4 Agg. 2, 4-5 6. 14. 17 Agg. 2, 14 18 Agg. 2, 15-19 

5 deteribus Cml 8 conpuntantur B 11 paruum Bnil 13 uice- 
sima BCm2bcv 17 liodio Bml 18 arguentis Cml 21 qui eratis 
<lel. Bm2, om. b com C cum mittebatis ex commitebatis Bm2 
uiginti sata hordei v, et A, sed tr. ml 24 in fecunditate c 28 ui- 
cesiraa BCmUbcv qua] quo Bm2 



134 



VIIII. Contra partem Donati 



uestris, si adhuc cognoscetur in area, aut si uitis 
aut malum aut ficus et malum granatum et ligna 
oleae quae non fecerunt fructura. a die hoc bene- 
dicam. ecce ipso die etiam benedici meruerunt. benedictio 
ergo haec puto quod non pertineat ad illos, ad quorum inmun- 
ditiam prohibet accedi, sed ad illos bonos, qui prohibentur 
accedere. in uno ergo fuerunt et permixti et separati, permixti 
quidem corporali tactu, separati autem uoluntatis abscessu. 
sed more suo scriptura loquitur, quae sic arguit malos. tam- 
quam omnes in eo populo mali sint, et sic consolatur bonos, 
tamquam omnes ibi tales sint. pro nobis ergo episcopi uestri 
etiam in eo, quod post conlationem uicti scripsisse dicuntur, 
Aggaei prophetiam posuerunt, unde nos commemorarent eui- 
dentius probare quod diciraus, quia et in uno populo, in uno 
templo, sub eisdem sacerdotibus, inter eadem sacramenta ho- 
minibus dissimili uoluntate uiuentibus et diuersis moribus 
discrepantibus nec causae causa nec personae potest praeiudicare 
persona. 

XXI. 33. Illud etiam quod ex apostoli epistula scriptis suis 
etiam modo comraemorant, ubi ait: nolite iugum ducere 
cum infidelibus; quae enim participatio luci ad 
tenebras? et cetera, quae supra commemorauimus et quo- 
modo recte intellegerentur ostendimus, quid aliud agunt, nisi 
ut nos commemorent, quibus hoc apostolus scripserit? in eodem 
quippe ipso populo Corinthiorum quod dicimus demonstramus, 
ne forte arbitrentnr prophetarum tantummodo moris fuisse et 
non ad noui testamenti, sed ad ueteris consuetudinem pertinere 
sic arguere reprehensibiles, quasi omnes in eo populo arguan- 
tur, et sic adloqui laudabiles, quasi omnes ibi laudentur. ecce 

20 II Cor. 6, 14 22 cap. 6 

2 pr. et] aut v 3 oleaeqaae AC oleaeqne o 7 accenere Cml 
8 abscesu C acceasu b 10 consulatur Cml 14 et om. c 17 diacre- 
panti BCb et discrepantibus v nec causae — poteat om. BCb 21 in- 
fedelibus Aml 22 ceteras Cml 25 corionthiorum Bml 26 mori BmT 
et non— pertinerc in mg. bmll 



post gesta 20, 32—21, 33 



135 



et ad Corinthios sic apostolus loquitur: Paulus uocatus 
apostolus Christi Iesu per uoluntatem dei et 
Sosthenes frater ecclesiae dei quae est Corinthi, 
sanctificatis in Christo Iesu, uocatis sanctis, cum 
somnibus qui inuocant nomen domini nostri Iesu 
C h ri s t i in omni loco, ipsorum et nostro: gratia 
uobis et pax a deo patre nostro et domino Iesu 
Christo. gratias ago deo meo semper pro uobis in 
gratia dei quae data est uobis in Christo Iesu, 

wqniain omnibus diuites facti estis in illo, in omni 
uerbo et in omni scientia, sicut testimonium 
Christi confirmatum est in uobis, ita ut nihil uo- 
bis desit in ulla gratia. quis haec audiens credat in 
ecclesia Corinthiorum esse aliquos reprobos, quandoquidem 

15 uerba ista sic sonant, uelut ad omnes directa sit ista laudatio? 
et tamen paulo post dicit: obsecro autem, fratres, ut 
id ipsum dicatis omnes, et non sint in uobis 
schismata. rursus tamquam in hoc horrendo uitio uelut 
omnes arguens atque increpans dicit: diuisus estChristus? 

wnumquid Paulus crucifixus est pro uobis, aut in 
nomine Pauli baptizati estis? puto autem eos, qui in 
eo populo dicebant: ego sum Christi, non duxisse iugum 
cum eis, qui dicebant: ego sumPauli, ego autemApollo, 
ego uero Cephae, et tamen omnes ad unum altare acce- 
debant, et eadem sacramenta communicabant qui eadem uitia 
non communicabant. his enim Corinthiis etiam illnd dictum 
est: qui manducat et bibit indigne iudicium sibi 
manducat et bibit. quid enim aliud apostolus nisi istos 

1 I Cor. 1, 1-7 16 I Cor. 1, 10 19 I Cor. 1, 13 22. 23 I 
Cor. 1, 12 27 I Cor. 11, 29 

1 nocatur BmlCml 3 sostenes codd. 8 pro nobis Cml 10 estisj 
"8 /1 11 sicntia C (saepius) 12 ita nt nihil uobis s. I. A 13 nulla 
(n s. n) C 15 nelud Bml, item lin. 18 17 id om. Bml 18 scismata 
BCm2bc russus BmlCml 22 duxisisse C 28 appollo c 26 hiis b 
corinthis BmlC 



136 



VIIII. Contra partem Donati 



uaniloquos cogitabat, ut ei non sufficeret dicere: iudicium 
manducat et bibit, nisi adderet 'sibi', ne hoc etiam ad 
illos pertineret qui pariter quidem, sed non iudicium mandu- 
cabant? 

34. In ipsis etiam Corinthiis ibi erant, qui non credebant s 
resurrectionem mortuorum, quae singularis fides est christiano- 
rnm, quod eis ita dicit apostolus: si autem Chvistus 
praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo 
dicunt quidam in uobis quia resurrectio mortu- 
orum uon est? non dixit "in hac terra' uel 'in hoc mundo', jo 
sed 'in uobis' inquit. neque enim posset de Christi resurrectione 
praescribere nisi iam utique christianis, quibus de ipsa resur- 
rectione Christi dicit: sic praedicamus et sic credi- 
distis. nunc adtendamus uerba illa, quibus Corinthiorum 
ecclesiam in epistulae principio sic laudat, ut dicat: gratias 19 
ago deo meo semper pro uobis in gratia dei quae 
data est uobis in Christo Iesu, quia in omnibus 
diuites facti estis in illo, in omni uerbo et in omni 
scientia, sicut testimonium Christi confirmatum 
est in uobis, ita ut nihil uobis desit in ulla gratia. 20 
ecce sic erant ditati in Christo in omni uerbo et in omni 
scientia, ita eis nihil deerat in ulla gratia, ut in illis essent. 
qui resurrectionem mortuorum adhuc usque non crederent. 
puto autem quod isti, quibus niliil deerat in ulla gratia, non 
ducebant iugum cuni eis, qui resurrecturos mortuos non cre- 25 
debant. ecce quomodo non ducunt iugum cum infidelibus 
<fideles>, quamuis eidem populo misceantur et sub eisdem 
sacerdotibus eisdem sacramentis inbuantur. 

1 I Cor. 11, 29 7 I Cor. 15. 12 13 I Cor. 15, 11 15 I Cor. 
1, 4—7 

1 iudiciumm (fort. sibi erax.) A 2 ne ex nec Aml 5 corinthis 
JimlC ubi BC, del, Bm2, om. b 11 inquid Bml 12 iam s. I. b 
cliristi resnrrectione c 15 epistolae sic claudat principio BmlCml epi- 
stola sic laudat in principio Bm2b; recle tr. CmH, sed claudat non corr. 
17 est om. c 20 et 24 nulla Cm2 22 eis) illis b illisj eis b 
28 aduc Bml 25 resurrecturus BmlCml 27 fideles addidi 



post gesta 21, 33—36 



137 



35. Denique ipse apostolus, ne huic infidelitati consentirent, 
quorum iam fides tenebat resurrectionem mortuorum, non eis 
praecepit corporalem separationem; multi quippe erant, non 
sicut ille unus qui uxorem patris sui habuit, quem liberiore 

5 correptione et excommunicatione iudicat dignum; longe aliter 
iste, aliter uitiosa curanda et sananda est multitudo, ne forte, 
si plebs a plebe separetur, per schismatis nefas etiam triticum 
eradicetuv. eos ergo, qui iam credebant resurrectionem mor- 
tnorum, ab his, qui eam in eodem populo non credebant, non 

io corporaliter apostolus separat, sed tamen spiritaliter separare 
non cessat dicens : nolite seduci: corrumpunt mores 
bonos conloquia mala. non eorum congressum, sed con- 
sensum timet, ne malis conloquiis adcommodent fidem, quae 
corrumpunt mores bonos; moribus ergo eos, non altaribus 

15 admonet separari. postremo, antequam eis haec apostolus scri- 
beret, in eadem ecclesia erant, qui resurrectionem mortuorum 
non credebant, in qua erant quibus nihil deeiat in ulla gratia, 
et illi is.tos infidelitate Sua non inquinabant, quia isti illis ad 
eandem infidelitatem non consentiebant. ecce quomodo illo non 

jo acceditur, ne quisquis accesserit inquinetur; ecce quomodo 
nulla participatio est lumini ad tenebras; ecce quomodo, quam- 
uis intra eadem retia natent pisces utrique, nec causa causae 
praeiudicat nec persona personae. 

36. Quod cum ita sit, quae tam cruda stultitia, quis tam 
v> ferreus cordis somnus non excutiatur possitque aliquando sen- 

tire Caeciliani causam catholico orbi terrarum, cui non com- 
municat pars Donati, praeiudicare non posse, si non praeiudicat 
parti Donati causa Maximiani uel potius causa Peliciani et 

4 cf. I Cor. 5, 1—5 11 I Cor. 15, 33 

1 infidelitate Cml consentiret codd. 3 quippe] enhn BCb 
4 patrisui B habuit sui Cml 7 ples Bml plebis a plebi Cml 
separatur Bml scismatis BCm3bc 9 hiis b 11 mores om. A 

18 illis istis Bml illos isti Bmib inquinabunt BmlC illis isti c 

19 infidelitatem om. BCb 22 eadem intra Bmlb 27 possie (i del. 
ml) A praeiudicat] praeiudicare BmlC praeiudicaret Bm2l> 



138 



VIIII. Contra partem Donati 



Primiani modo coniunctorum, paulo ante inuicem damnatorum? 
sufficit certe, ut secundum ipsos loquamur, quod pisces mali 
sub fluctibus latitantes ignaros non polluunt piscatores, quam- 
uis non sit de piscatoribus quaestio, quos fortasse in illa 
similitudine dominus angelos intellegi uoluit. magis enim ad- 5 
tendendum est intra ipsa retia pisces bonos a malis non posse 
maculari. neque enim et ipsi non uident inuicem simul natantes. 
sicut a piscatoribus intra aquam positi non uidentur. sed, ut 
dixi, sufficit causae nostrae, quod mali non polluunt, quorum 
mala facta nesciuntur. 10 

XXII. 37. Fuerunt quidam tempore Caeciliani beati pacifici. 
qui eum, etiamsi innocens non esset, scientes pro catholica 
unitate tolerarent <et), cum eum uiderent tot ignotis gentibus, 
per quas ipsa unitas dilatatur, sacramentorum participandorum 
communione cohaerere eisque talem non posse monstrari, 15 
qualem ipsi eum esse cognoscerent, ipsi se contra istas calum- 
nias defenderent uerbis beati et pacifici Cypriani clamarentque 
fidenter et dicerent: 'ideo propter Caecilianum non deserimus 
unitatem, quia, etsi uidenturinecclesia esse zizania. 
non tamen inpediri debet aut fides aut caritas 20 
nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia cerni- 
mus ipsi de ecclesia recedamus'. istorum pacificae 
patientiae conueniret praeclarissima laus illa, qua laudatur 
angelus ecclesiae quae est Ephesi, quem nemo recte intellegens 
dubitat ipsius ecclesiae gestare personam, cui dicit in Apo- -25 
calypsi spiritus: scio opera tua et laborem et patien- 
tiam, et quia non potes sustinere malos, et tqm- 

4 cf. Matth. 13, 47 sqq. 19 Cypr. ep. 54. 3 26 Apoc. 
2, 2—3 

2 certe] ergo b, s. scr. mU uel certe 3 lantitantes BCm2 lantitan- 
tem Cml 9 dixit Cml polluunt (pr. u *. I. ml) A 11 ficipaci Cmt 
13 et addidi gentisbus Cml 14 dilatatatur Cml 15 coherere ACc 
16 alt. ipsi] ipse 6 se contra se ABCb contra se c 17 cipriani BC 
18 ac dicerent c 19 etsi] si Bml ecclesiae C 22 de] ab Bm2b, 
om. Bml istarum C 24 quem Bm2bcv cum ABmlC 25 apocalipsi 
BCc 27 malum BCb 



post gesta 21, 36—22, 38 



139 



ptasti eos qui se dicunt apostolos esse et non 
sunt, et inuenisti eos mendaces; et patientiam 
habes, et sustinuisti eos propter nomen meum, et 
non defecisti. sic iili laudentur, qui in ista uita Caeciliani 

5 tempore fuerunt, qui propter nomen domini, quod sicut un- 
guentum effusum per innumerabiles gentes toto iam orbe 
fragrabat, non deficerent, patientissime sustinendo etiam quem 
raalum nossent, si malus ille esset, qui eorum iudicio aliis 
demonstrari et ab eis auelli separarique non posset. nostra 

io alia causa est; arrogare nobis laudem huius patientiae non 
debemus. non enim possumus dicere nos pro pace tolarasse. 
quod ad nostram cognitionem prorsus non potuit peruenire. 
nobis Caeciliani causa sub fluctibus fuit. uox nostra talis est, 
qualis christianarum gentium ceterarum, contra quas isti non 

i5 inuenerunt omnino quod dicerent. uerumtamen ignotam Cae- 
ciliani causam recte credimus bonam, quem semel inimicorum 
factione damnatum, ipsis autem accusantibus tertio legimus 
absolutum. aut credant isti centum ferme episcopis partis 
Donati de criminibus Primiani, et tunc nos cogant credere 

20 septuaginta maioribus suis de criminibus Caeciliani. quod autem 
dicunt Caecilianum obiecta sibi in illo concilio crimina, cum 
absens fuerit, tacendo firmasse, firmauit ergo et Primianus 
crimina, quae a centum episcopis sibi obiecta nec postea sal- 
tem ostenditur diluisse. 

» 38. Sed uidelicet nec causa causae praeiudicat nec persona 
personae, ne pars Donati minuatur, praeiudicat autem, ut 
Christi hereditas diuidatur. an uero Caeciliani causa non prae- 
iudicat unitati catholicae, quam tenemus et cuius societate 
gaudemus, cum fuerit Caecilianus Carthaginiensis episcopus, 

»et praeiudicat ei causa Nouelli Tizicensis, Faustini Tuburbi- 

30 cf. Brenic. III 14, 26 pag. 75, 26 
5 ungentum A 7 fragrabat Bm2bv fraglabat Ac flagrabat BtnlC 
8 nossent malum b 9 posaent Amt 14 christianorum BC 15 quid 
BmZbc 16 cansae Bml 18 aut cre aut credant (aut cre del. ml) A 
isti. c episcopus BmlCml 23 accentum BmlC sibi] odd. sunt b 
saltim fi ex e ml) A, BmlC 30 Tyzicensis v 



140 



VIIII. Contra partem Donati 



tani, quos nec accusandos postea sicut Caecilianum Felicemque 
putauerunt, quorum nomina, immo uero ipsarum in quibus 
fuerunt ciuitatum nomina nec uniuersae Africae nota sunt aut 
fortasse nec uniuersali proconsulari prouinciae? ecce quorum 
pisciculorum, etiamsi mali fuerunt, tam in profundo latentium 
causam uolunt praeiudicare causae tantae piscationis, cuius 
plena retia toto orbe diffusa sunt, qui piscibus iuxta natantibus 
uix noti esse potuerunt. cur autem non credamus etiam istos 
innocentes fuisse, quando nec accusari ab eis, sicut dixi, postea 
meruerunt et ille purgari potuit, quem maiores eorum malo- 
rum omnium fontem in concilii illius inimica conspiratione 
dixerunt? 

XXIII. 39. Sed qualescumque isti fuerunt, ad nos quid per- 
tinet? neque enim uere non nobis concedunt, ut istorum nescio 
quorum causa atque persena non praeiudicet causae atque 
personae ecclesiae catholicae, si nec causa causae praeiudicat 
nec persona personae; et tamen obiciunt nobis, ut adhuc uos 
seducant, quod aurum iudici dederimus, ut pro nobis contra 
illos sententiam diceret. uos dicite, si potestis, quantum dare 
debueriraus electis defensoribus episcopis uestris, ut tanta 
contra se pro nobis uel dicerent uel proferrent, ut sic agerent 
causam nostram, sic perimerent suam. quanti emere debuimus, 
ut post uerba Primiani, quibus dixerat: indignum est ut 
in unum conueniant filii martyrum et progenies 
traditorum, uenirent tamen et in unum nobiscum, quod 
indignum esse dixerant, conuenirent? quanti emere debuimus, 
ut more forensium aduocatorum de teniporibus et diebus, de 
personis etiam nobis praescribere conarentur et sic omnibus 
hominibus, etiam illis qui nostras disputationes intellegere non 

10 cf. Brenic. III 14, 26 23 cf. Breuic. III 4, 4 

1 accu8ando ACml 2 ipaorum Bml 4 uniueraae v 5 latentum Bml 
10 malorum est Bml 11 illius eat Bml 13 quid ad nos pertinet 
(sed tr. ml) A quid pcrtinct ad nos BCbv, c/. Peti). I 17, 19 14 non 
del. Bm2. om. b 15 praeiudicat AmlBmlCbml 16 causa] causae Cml 
21 proo Cml 24 et om. B 29 nonj nos Bml 



post gesta 22. 38—23, 40 



UL 



possent, satis aperte monstrareut quam malara causam liabe- 
rent, quam proferre et agere sic timebant apud eum iudicem. 
cuius erga se benignitatem atque iustitiam tanto praeconio 
laudauerant et cuius motum aduersum se nullum adhuc sen- 
5 serant? quanti emere debuiraus. ut ipsi deinde exigerent nou 
secum agi debere forensibus formulis, sed diuinis potius testi- 
moniis, et de sciipturis sanctis simiiiter se responsuros esse 
promitterent et, cum mandatum concilii catliolici, quod obtu- 
leramus, recitatum esset atque in eo ipsis etiam confitentibus 

io claruisset nos ecclesiae catholicae (causam) testimoniis sancta- 
rum scripturarum agere uoluisse, rursus tamquam obliti. quid 
slbi placere dixissent, ad easdem forenses praescriptiones per- 
plexis et odiosis contentionibus remearent? 
40. Quanti emere debuimus. ut suscriptionum nostrarum, 

15 quae in eodem mandato demonstrabantur, numerositate com- 
moti exigerent totius concilii nostri praesentiam, ex quo con- 
cilio non nisi decem et octo secundum edictum cognitoris 
aderamus, et quaestionem falsitatis inferrent, quod alii pro 
aliis subpositi snscribere potuerunt? sic enim peruentum est, 

20 ut eorum quoque numerus recenseretur et ipsi in ea falsitate 
deprehenderentur, cuius in nos suspicionem intendere uoluerunt, 
itautnon solum quidam in eorum mandato legerentur suscripsisse 
pro absentibus qui nec Carthaginem uenerant, uerum etiam 
quendam recitatum et non respondentem, cum in itinere defe- 

25 cisse dixissent quaesitumque ab eis esset, quomodo apud 
Carthaginem suscribere potuerit qui in itinere iam defecerat, 
post magnas angustias perturbationis atque inconstantis et 

3 cf. pag. 46, 8 22 cf. Breuic. I 14 

1 aperte (te in ras. m3) B 4 adhuc bis Aml 6 testimoniis potius 
bml 8 cum] con BmW optuleranms BmlC 9 eos Cml 10 cau- 
sam add. mg. v 11 russus Bml 14 scriptionum Bml 15 nemo- 
rositate BmlC numorositate (sic) Bm3 19 subpositi (ositi ifl ras. m3) A 
subtisi (del. m3) B sflbptisi C substituti c, om. bv, cf. Breuic. I 11 
subscriberent Cnxl 20 recenserentur Cml ipse BmSb in ea om. Bb 
21 deprehenderetur Bb 24 quemdam A initinere (alt. i s. /. m3) B 
25 essent BmlCml 



142 



VIIII. Contra partem Donati 



uariae responsionis suae non uenientem, sed posteaquam su- 
scripsit, ad propria remeantem in itinere defecisse adseuerarent. 
deinde sub diuina testificatione interrogati, utrum eum con- 
staretfuisse Carthagini, uehementius perturbati dicerent: 'quid, 
si alius se pro eodem opposuit?,' atque ita uerbis suis falsi- 5 
tatem, quam nobis obiecerant, in suo mandato apparuisse et 
conuictam claruisse firmarent 

XXIIII. 41. Quanti emere debuimus, ut, cum uellent de 
numerositate gloriari, etiam in hoc mendacia sua proderent? 
nam cum aliquanto amplior nostrorum numerus adfuisset iu 
dictumque a nobis esset alios centum ferme episcopos catho- 
licos partim senectute, partim ualetudine, partim diuersis 
necessitatibus impeditos non uenisse Carthaginem, illi hoc 
audito multo plures suos non uenisse dixerunt; sicut etiam 
nunc plus quam quadringentos per totam Africam se esse u 
iactantes obliti sunt, quod in sua notoria posuerunt, usque 
adeo se omnes uenisse Carthaginem, ut eis solis exceptis, quos 
uel in propriis sedibus uel in itinere tenuit corporis aegritudo, 
nec grauissimos senes annositas et labor prolixi itineris potu- 
erit impedire. et lectae sunt in mandato eorum suscriptiones, 20 
sicut facta supputatione respondit officium, ducentae septua- 
ginta nouem, adnumeratis etiam his, in quibus falsitas depre- 
hensa est et qui pro absentibus suscripserant, quod aegritudine 
detenti non potuerint uenire Carthaginem. quomodo ergo uerum 
est plures quadringentis eos esse, quando illos solos Cartha- 25 
ginem non uenisse dixerunt, quos ualetudo corporis impediuit, 
cum et pro ipsis quibusdam alii suscripserunt, ut non dicamus 

10 nam et cet.] cf. Breuic. I 14 

5 apposuit v (opposuit = substituit, cf. index) 6 mandato] men- 
dacio c 8 cum] con BmlC 10 numerus aniplior nostrorum b affuis- 
sct bc 11 esset a nobia alios ferme centum c 12 ualitudine BCbc 
15 affricam BCc 16 notaria Cm2c 17 adeo] ad eos Bml se om. Bb 
uenissent BmlC 21 supplicatione b 22 tres ABCc, cf. Breuic. I. c. 
et Gesta collalionis I 213 hiis b iis v 25 plures quam Bm2b 
quadringentos BCb solos om. b 26 ualitudo (i ex e Aml) codd. 



post geeta 23, 40—24, 42 1 43 

hoc pro omnibus aegrotantibus esse factum? an forte sic eos 
inuaserat pestilentia, ut eorum tertiam partem repente pro- 
sterneret? sic autem a primate suo per tractoriam fuerant 
euocati, quo praetermissis omnibus properarent conuenire Car- 
5 thaginem, ut scirent se decepisse quod haberent optimum in 
causa, quicumque uenire noluissent. hoc erat uidelicet optimum 
in causa, ut ingens eorum numerus appareret, quasi tanto 
plus prosit ad aliquid facilius inueniendum. quanto maior • 
fuerit quaerentium multitudo caecorum. 

10 42. Quanti emere debuimus, ut in diem perendinum utris- 
que nostrum consentientibus cognitione dilata pridie per noto- 
riam peterent, ut sibi nostrum mandatum ab officio ederetur, 
quo instructi adesse possent, causantes quod conscribendis 
gestis tam angusto terapore occurrere non posset officium? 

11 sic enim factum est, ut sequenti die cognitionis, quamuis 
iustam peterent <et> acciperent dilationem, qui considerata 
causa, quae mandato nostro tota contiuebatur, magnas patie- 
bantur angustias, conuincerentur tamen contra suos uenire 
consensus. quid enim iustius quam petere dilationem tanta 

«J neritatis firmitate turbatos? quod eis utinam profuisset, ut 
eonsiderato mandato nostro, cui respondere minime potuerunt. 
corrigere potius prauitatem quam in deterius augere maluis- 
sent. iuste itaque dilationem petebant, sed pridie non debuerunt 
in notoria sua dicere ideo sibi nostrura edi debere mandatum, 
ut parati ad diem constitutum uenirent, quia exceptores occur- 
rere cum gestorum conscriptione non possent, et ipso actionis 
die rursus de ipsis exceptoribus, quia non occurrerant, uelle 

10 cf. Breuic. I 15. II 

1 an] ante BmlC 3 primatu codd. tratoriam BmlC 5 dece- 
pis>se (i eras.) B decepissent Cml decerpsisse coni. v 11 cognitionem 
cml notariam Cm2c 13 instructi (ructi in ras. mSt) B scriben- 
dis BCb 14 angusta Cml 16 iustam scripsi iniustam (IN s. I. Aml) 
ACmZbcv inustam BCml et addidi 18 cum conuincerentur c 

19 iuetus Bml 24 notaria c 26 gestorum] caeterorum c cum- 
scriptoone (pr. o mutata in i) C ipeum Cml 



144 



VIIII. Contra partem Donati 



causarl quid eos ad hoc conpulit nisi uehemens perturbatio, 
cum uiderent sic a nobis esse actam causam in conscriptione 
mandati, ut responsionem inuenire non possent? nam illud 
quanti emendum fuit, ut ipsam peterent dilationem et accipe- 
rent sex dierum, ut nemo posset eos dicere angustia temporis » 
impeditos non potuisse nostro respondere mandato? 

XXV. 43. Ipso uero tertio nostrae conlationis die quanti 
emendum fuit, quod inanissimis et superuacuis morarum inter- 
positionibus se omni modo peruenire ad causam nolle mon- 
strabant et, quam malam causam haberent, ipso suo timore 10 
clamabant, quamquam eorum timor etiam in testimonium 
manifestissimae uocis erupit, quando dixerunt: 'sensim in- 
ducimur in causam' et alio loco: 'peruidet,' inquiunt, 'po- 
testas tua sensim nos in causae interna deduci'? o uio- 
lentia ueritatis ouolibet eculeo, quibuslibet ungulis fortior 15 
ad exprimendam confessionem! congregantur ex uniuersa Africa 
tot episcopi, ingrediuntur Carthaginem cum tanta speciosi 
agminis pompa, ut tam magnae ciuitatis oculos in se inten- 
tionemque conuertant. qui loquantur pro omnibus eliguntur 
ab omnibus, locus etiam re tanta dignus in urbe media pro- «o 
curatur, utrique conueniunt, iudex praesto est, tabulae patent, 
suspensa omnium corda exitum tantae conlationis expectant. 
tunc a lectissimis et disertissimis uiris, quantis uiribus agi 
debuit aliquid, tantis agitur ut agatur nihil. quaerunt personas 
forensi more discutere, in qua quaestione annosa etiam tem- « 
pora litigatores conterere consuerunt. ista quippe actione catho- 
licos mandatum suum diuinis potius testimoniis quam foren- 
sibus formulis conscripsisse confessi sunt et similiter se de 

12 cf. Breuic. III 5, 6 extr. 

7 nostrae tertio conlationis (tr. ml) A consolationis (collationis b) 
nostrae tertio BCb 8 quod Bm2bv ut ABmlCc, cf. § 45 init. 28, 48 
init. inanisimus Bml inanissimus Cml 13 inquiunt ex inquit Aml 
15 equuleo v 16 affrica Bmlbc 19 eligantur BmJC 25 annos BCmlbc 
etiam et c temporum Bm2b 26 consueuerunt v 28 de scribturis 
repetit A post responsuros, sed del. ml 



poat gesta 24. 42-25, 44 



145 



scripturis responsuros esse promiserunt. et quoniam mirifica 
opitulatione deus uoluit, ut, cum quaerunt personam petitoris 
ne ueniretur ad causam, ipsa inquisitio petitoris subito in 
medium mitteret causam, clamant praeclari uiri, qui ad agendum 
5 uidebantur electi ac se potius ad non agendum electos esse 
testantur, et inuidiose iudici conqueruntur sensim se in causae 
interna deduci, quasi aliquid aliud praetermissis omnibus agi 
debuerit quam illud, quod tanto post uel sero agi nolebant, 
quia numquam prorsus agi uolebant ubi uinci metuebant. 

io huius tiraoris apertissimam uocem quis de illorum clauso 
pectore excuteret, [et] non dico si eos donis largissimis dita- 
remus, sed si eos poenis crudelissimis torqueremus? 

44. Cum enim personam petitorum forensi tritura inqui- 
rerent et uolentes ostendere nos esse petitores, ut personas 
nostras permitterentur iure discutere et moras annosissimas 
inuenire, legerent libellum nostrum aliquando proconsuli datum, 
quo eos petiuimus conueniri, ut ipsa inter nos coulatio tunc 
fieret, quam modo ab imperatore ut fieret inpetrauimus, et eo 
libello nos quasi petitores esse monstrarent, responsum est 

a> a nobis ideo nos semper uoluisse fieri conlationem, non ubi 
eis crimina obiceremus, sed ubi ea quae solent obicere pur- 
garemus: propter hoc quippe baeretici et ab ecclesiae unitate 
separati, quia crimina obiciunt quae probare non possunt. 
deinde quia uidebatur cognitor secutus ordinem temporum, ut 

» gestis quae protuleramus, ubi et ipsi apud praefectos conla- 
tionem petiuerant, ideo praeferret libellum nostrum ab ipsis 
prolatum, quia gesta illa praefectoria tempore praecedebat, 
facillime nos atque iustissime bac occasione oblata a cognitore 
inpetranimus, ut, si ea praeferret, quae tempore priora esse 

2 cf. Brenic. III 6, 7 extr. 16 cf. Breuic. III 5, 6 22 propler 
hoc] cf. § 47 extr. 

4 medicum Bml 8 nolebant] debuerit 6 9 quia— uolebant om. BCb 
11 et deleui 13 inquirerent scripsi conquirerent codd. v, cf. lin. 3. 
p. 58, 3. 146, 25 16 Iegerent scripsi legeruut codd. v 18 impara- 
tore A inperatore Bml impetrauimus A et] ut bv 23 separati 
sunt b 24 cognitior BmlCml 28 nos om. c oblata occasione bml 

Lin. August. c. Don. III. 10 



146 



VIIII. Contra partem Donati 



constaret, illud iuberet potius recitari, ubi ipsi apud impera- 
torem Constantinum per Anullinum proconsulem accusarunt 
Caecilianum, cuius crimina nostrae communioni obiciunt, quae 
uolebamus illa conlatione purgare. proinde posteaquam legi 
coepit, quoniam illic apertissime in omnibus uincebantur, cla- & 
mare coeperunt: 'sensim inducimur in causam', et iterum: 
'peruidet potestas tua sensim nos in causae interna deduci.' 
o magna, sed non miranda confusio! quando enim daemon 
sic exorcistam timeret, quomodo timuerunt ne illa legerentur, 
ubi apparebat Caecilianus et ab eorum praecessoribus apud v> 
imperatorem accusatus et tot iudiciis non solum episcopalibus, 
sed etiam imperialibus absolutus? 

45. Quando uel quanto pretio emere possemus, quod ipso 
timore turbati redire ausi sunt etiam ad illius temporis prae- 
scriptionem, ubi dixerant lapsam esse iam causam et quat- i& 
tuor mensibus euolutis agi iam omnino non posse? quid est 
hoc? quis tam idoneus index inueniri potest animi eorum 
quam timor iste sic eipressus, sic apertus, ut, cum timor 
soleat adimere libertatem, isti tam libere timuerint, ut indi- 
cium suum de mala sua causa nec silentio tegerent, sed uerbis *> 
apertissimis proderent? o uehementem trepidationem ad extor- 
quendam confessionem! tam fortis ex ore prosiliuit timor, ut 
eius impetu de fronte fugerit pudor. si non legerentur ea, 
quibus ostendebatur Caecilianus accusatus atque purgatus, 
petitores propter agendam causam inquirebantur, personae 2& 
diseutiebantur et, quamuis morarum tendiculae, ne ad ipsam 
causam perueniretur, tergiuersatorie necterentur, tamen propter 
agendam causam eliam ista postulari ueluti iure uidebantur: 
postquam causa optima Caeciliani recitanda prolata est, reuo- 
catur explosa et conuicta praescriptio, diem causae agendae w 
iam transisse clamatur. 

6 cf. pag. 144, 12 15 cf. Breuic. I 8. III 5, 6 
2 Anulinnm v 4 pnrgari b 9 eihorcistam A timeret eiorcistam 6 
10 praedecessoribus c 15 labsam ABmlC 17 indei BCbev 19 timu- 
erunt 6 iniudicium (iu del. Aml) ABCc iudicium bv 26 tendicnli 
ni Bml 27 tergiueraatoriae BCc 30 casae Bml 



poet gesta 25, 44—27, 47 



147 



XXVI. 46. Quid adhuc expectatis, quid pro nobis pronun- 
tiauerit cognitor, cum uideatis, quid contra se ipsos episco- 
porura uestrorum pronuntiauerit timor? dederat certe ipse 
cognitor potestatem, ut alium cum illo quem uellent iudicem 

5 constituerent, quod illi recusauerunt, quoniam si aliquem dele- 
gissent, mentiri uobis non possent etiam a nobis ipsum fuisse 
corruptum. sed fecerunt quod recusauerunt: prorsus constitue- 
runt cum illo alterum iudicera, non quemlibet extraneum, sed 
intimum suum. ecce ipse timor eorum alius iudex fuit. certe 

loipse a nobis nihil accepit et pro nobis libere iudicauit: non 
gratificatu8 est eorum personae quibus internus haerebat. de 
quorum secreto cubiculo procedebat, et antequam causa dice- 
retur prior iudicauit, quia eam prior in ipsorum corde cognouit. 
denique processit ille ut causam nosset, processit iste qui 

u nouerat; ille iudicauit stando audiendo loquendo, iste tantum- 
modo in medium procedendo. puto quod melius dicebant ut 
iam causa non ageretur; quanto enim citius eam finiuit litiga- 
torum timor quam cognitoris labor! ille quaerebat quid ex 
eorum chartulis legeretur, iste indicauit quid in eorura cordibus 

» ageretur. 

XXVII. 47. Quoniam autem ad hoc uenerant territi eis, 
quae prolata fuerant recitanda, ut dicerent iam lapsam esse 
causam temporibus et agi non posse, proposuerunt nobis quod 
iam fuerat ante transactum, ut, si de scripturis sanctis agere- 

» mus, illa minime legerentur, si autem illa recitanda eligeremus, 
habere se ualidam praescriptionem, ut lapsam temporibus 
causam omnino agi non sinerent, cum ipsi non seruauerint 
quod ante promiserant, se mandato nostro, ubi nos ecclesiae 

28 cf. Breuic. III 5, 6 

5 recnsarunt c 8 alterum cum illo b iudicet Bml 16 dicerent v 
17 causa iam non (tr. ml) A, et cv non iam causa (casa Bml) BCb 
agerentur BCb 18 quaerebant Cml 19 carthulis ABmlCml cartulis 
Bm2Cm2bc iudicanit B 21 quoniam scripsi quomodo codd. v 

■22 et 26 labsam ABmlC 24 si s. t. b 25 recitandae (sic) Am2 
eligeremus Amlc legeremus Am2BCbv, cf. Brcuic. III 5. 6 post med. 

10» 



148 



VIIII. Contra partem Donati 



causam scripturarum testimoniis egisse confessi sunt, similiter 
|sej scripturarum testimoniis responsuros, qui petitorum discu- 
tiendas esse personas non more disputantinm, sed more liti- 
gantium contendebant. respondimus ergo eis, ut, si nihil aliud 
agi mallent, nisi ut quaereretur quae uel ubi sit catholica 5 
ecclesia, causam eius nos non nisi diuinis quibus praenuntiata 
est testimoniis ageremus; si autem hominibus aliqua crimina 
obicerent, quoniam nec ipsi ea possent testimoniis diuinis, 
sed aliquibus aliis talibus documentis ostendere, etiam nos 
ea documentis talibus purgaturos. sic illis adsidue sua inania 10 
repetentibus haec a nobis perseuerantissime repetita sunt; sic 
eos ueritas uicit et ad illa quae protuleramus audienda confu- 
tatos superatosque constrinxit. uidebant enim, si nulla crimina 
Caeciliani obicerent communioni nostrae, nihil sibi remanere, 
unde suam ab unitate separationem aliquo modo excusarent, 15 
si autem obicerent crimina Caeciliani. nec a se nisi talibus 
documentis posse asseri nec a nobis aliter posse defendi. 

XXVIII. 48. Iam uero illud inter hos eorum contentiosissimos 
strepitus quanti emendum fuit, quod, cum diceremus hoc nos 
proponere. ut crimina, quae solent obicere nostrae communioni 20 
quae per omnes gentes dilatatur, probarent si possent, ut hinc 
eorum separatio utrum iusta fuerit nosceretur, responderunt 
alienam causam nos agere uelle, hoc est transmarinarum eccle- 
siarum quibus haec non obicerent, quoniam inter Afros esset 
ista contentio, illas uero ecclesias potius expectare debere, ut « 
eos sibi copulent, qui in hac conlatione uicerint, et ipsi cum 
eis habeant catholicum nomen? quid ergo adhuc quaeritis 
quidue dubitatis, quam ecclesiam tenere debeatis? ecce habetis 
eam, contra quam uestri episcopi causam se non habere con- 
fessi sunt, cui communio nostra coniuncta est, unde ipsomm 30 

19 cf. Breuic. III 3, 3 

2 se deleui 4 respondemus Bm2 6 causa BmlCc 10 documenta 
Cml purgatoros Bml ■ 15 ««aliquo (quo eras., ali m2) A quo 

BCbc quoquo v 17 posse aliter v 20 communioni nostrae c 



post gesta 27, 47— 28," 48 



149 



communio separata est. si enim raodo eam expectare debere 
dixerunt, ut qui nostrum uicerint ipsi ei copulentnr et cum 
illa teneant catholicnm nomen, iam utique maiores nostri 
maiores eorum ante uicerunt; ideo illi ecclesiae copulati catho- 
licum nomen in eius unitate tenuerunt. isti autem si a maio- 
ribus nostris iam in suis maioribus uicti sunt, quare nobiscum 
adhuc usque contendunt? si autem uicti non sunt, quare non 
communicant illi ecclesiae, quam negare catholicam non ualentes 
nullam causam contra eam se habere confessi sunt? ecce 
ecclesia catholica transmarina in tot gentibus dilatata, quam 
debere expectare dixerunt, ut eos sibi qui uicerint copulet, 
quomodo expectare debet eos sibi copulare qui uicerint, nisi 
ab eis criminibus, de quibus inter nos agitur, aliena sit? nam 
si ab eis aliena non est, etiam ipsa rea uicta cum uictis quo- 
modo sibi est copulatura uictores? porro si ab his criminibus, 
sicut fatentur, aliena est, alieni et nos sumus, qui eidem 
communione cohaeremus. nam si propter istam communionem 
nos contaminat crimen alienum, et ipsam cui comraunicaraus 
crimen contaminat nostrum. sed ipsam confessi sunt non 
pollutam crimine Afrorum, quamuis ei sacramentorum com- 
munione socientur. ibi ergo conuicti sunt nec nos pollui potu- 
isse crimine illorum, quibus sacramentorum communione soci- 
amur, quia nnllo nexu consensionis inuoluiraur. quamquam et 
ipsius Caeciliani uictrix causa eisdem uerbis istorum facillime 
demonstratur. si enim confligentibus nobis expectare debet 
ecclesia transmarina ab istis criminibus aliena, ut eos qui ui- 
cerint sibi et catholico nomini adiungat, tunc expectabat, 
quando maidres istorum cum Caeciliano acriter confligebant. 
ille ergo tunc uicit, quem sibi post conflictum illa quae hoe 
expectauerat copulauit. aut si potuit et pollutum sibi in sacra- 
mentorum communione copulare et, sicut iam confessi sunt, 
ab his criminibus inpolluta persistere, multo magis uicimus, 

1 eam modo c 6 iam «. I. b 15 est copulatum Bml copulat Bm2b 
hiis 6 23 nullos C nexus BmlC 25 demonstretur Bm2b 
32 hiis b 



148 



VIIII. Contra partem Donati 



causam scripturarum testimoniis egisse confessi sunt, similiter 
[sej scripturarum testimoniis responsuros, qui petitorum discu- 
tiendas esse personas non more disputantium, sed more liti- 
gantium contendebant. respondimus ergo eis, ut, si nihil aliud 
agi mallent, nisi ut quaereretur quae uel ubi sit catholica 5 
ecclesia, causam eius nos non nisi diuinis quibus praenuntiata 
est testimoniis ageremus: si autem hominibus aliqua crimina 
obicerent, quoniam nec ipsi ea possent testimoniis diuinis, 
sed aliquibus aliis talibus documentis ostendere, etiam nos 
ea documentis talibus purgaturos. sic illis adsidue sua inania 10 
repetentibus haec a nobis perseuerantissime repetita sunt; sic 
eos ueritas uicit et ad illa quae protuleramus audienda confu- 
tatos superatosque constrinxit. uidebant enim, si nulla crimina 
Caeciliani obicerent communioni nostrae, nihil sibi remanere, 
unde suam ab unitate separationem aliquo modo excusarent, 15 
si autem obicerent crimina Caeciliani. nec a se nisi talibus 
documentis posse asseri nec a nobis aliter posse defendi. 

XXVIII. 48. Iam uero illud inter hos eorum contentiosissimos 
strepitus quanti emendum fuit, quod, cum diceremus hoc nos 
proponere, ut crimina, quae solent obicere nostrae communioni 20 
quae per omnes gentes dilatatur, probarent si possent, ut hinc 
eorum separatio utrum iusta fuerit nosceretur, responderunt 
alienam causam nos agere uelle, hoc est transmarinarum eccle- 
siarum quibus haec non obicerent, quoniam inter Afros esset 
ista contentio, illas uero ecclesias potius expectare debere, ut 25 
eos sibi copulent, qui in hac conlatione uicerint, et ipsi cum 
eis habeant catholicum nomen? quid ergo adhuc quaeritis 
quidue dubitatis, quam ecclesiam tenere debeatis? ecce habetis 
eam, contra quam uestri episcopi causam se non habere con- 
fessi sunt, cui communio nostra coniuncta est, unde ipsorum 30 

19 cf. Breuic. III 8, 3 

2 se deleui 4 respondemus Bm2 6 causa BmlCc 10 documenta 
Cml purgatoros Bml 15 ***aliquo (quo cras. } ali m2) A quo 

BCbc quoquo v 17 posse aliter v 20 communioni nostrae c 



post gesta 27, 47—28, 48 




commuuio separata est. si enim raodo eam expectare debere 

ut qni nostrum uieerint ipsi ei copulentnr et cum 
i\\a teneant catholicum nomen, iam utique maiores nostri 
maiores eorum ante uicerunt; ideo 11 11 ecclesiae copulati catho- 
5 \icum nomen in eius unitate tenuerunt. isti autem si a maio- 
ribus nostris iam in suis maioribus uicti sunt, quare nobiscum 
adhuc usque contendunt? si autem uicti non sunt, quare non 
communicant illi ecclesiae, quam negare catholicam non ualentes 
nullam causam contra eam se habere confessi sunt? ecce 
10 ecclesia catholica transmarina in tot gentibus dilatata, quam 
debere expectare dixerunt, ut eos sibi qui uicerint copulet, 
quomodo expectare debet eos sibi copulare qui uicerint, nisi 
ab eis criminibus, de quibus inter nos agitur, aliena sit? nam 
si ab eis aliena non est, etiam ipsa rea nicta cum uictis quo- 
15 modo sibi est copulatura uictores? porro si ab his criminibus. 
sicut fatentur, aliena est, alieni et nos sumus, qui eidem 
communione cohaeremus. nam si propter istam communiooeiL 
nos contaminat crimen alienum, et ipsam cui communicamt* 
crimen contaminat nostrum. sed ipsam confessi sunt iiw 
l»o pollutam crimine Afrorum, quamuis ei sacramentonmi 
mnione socientur. ibi ergo conuicti sunt nec nos polh 
isse crimine illorum, quibus sacramentorum commMi»* 
amur, quia nullo nexu consensionis inuoluimur. f 
ipsius Caeciliani uictrix causa eisdem uerbis ii 
25 demonstratur. si enim confligentibus nobis 
ecclesia transmarina ab istis criminibus alient. 
cerint sibi et catholico nomini adiungat 
quando maiores istorum cum Caeciliano 
ille ergo tunc uicit, quem sibi post coi 
30 expectauerat copulauit. aut si potuit et 
nientorum communione copulare et, 
ab his criminibus inpolluta persiste» 



' tam modo c 6 ia 
Wis h 23 nullos 






fl 





150 



VIIII. Contra partem Donati 



hinc ostendentes proprium onus quemque portare et nec cau- 
sam causae nec personam praeiudicare persenae. 

XXVIIII. 49. Iam uero ut mandato nostro, ubi uniuersam 
causam complexi fueramus, nec repentinis uerbis, sed con- 
scriptis litteris respondendum putarent, quanti emendum fuit? 5 
sic enim constitit eos respondere non potuisse his omnibus, 
quae in uostro mandato posita nec attingere omnino suis lit- 
teris uoluerunt. neque enim potest aliquis dicere prosecutionem 
nostram memoriter eos non potuisse retinere et propterea rebus 
necessariis non omnibus respondere uoluisse. editum est eis io 
mandatum nostrum per notoriam postulantibus et hoc ipsum 
allegantibus, ut instructi possent ad omnia respondere. et 
cum iam septem delecti essent a ceteris, qui omnia pro omni- 
bus agerent, litteras tamen ipsas, quibus nostro mandato 
respondere conati sunt, totius concilii sui nomine protulerunt 15 
tamquam epistulam ab omnibus illis ad cognitorem datam. 
quam si nollemus admittere, iure optimo faceremus. neque 
enim ordinis erat, ut post iniunctam septem bominibus causam 
iam quicquam nisi per illos qui delecti fuerant ageretur. sed 
ne litteris nostris litteras eorum timuisse uideremur, sine ulla 20 
haesitatione ut legerentur allegarentur admisimus. optandum 
enim et ut dixi emendum erat, ut post tot dierum dilationem, 
quam eis petentibus concesseramus, adferrent elucubratum 
laborem, in quo eos mandato nostro non respondisse satis 
utrasque litteras legentibus appareret et nos eisdem ipsis lit- 25 
teris eorum sine ulla dilatione mox respondisse constaret. si 
enim homines tam tardo ingenio sunt, ut eos arbitrentur ali- 

1 cf. Gal. 6, 5 4 cf. Brenic. III 8, 10 

1 necansam B 4 fuerimus codd. repentinis bcv rentinis A retinis BC 
retentis mg. B 6 potuisset BmlC hiis b 7 posita sunt nec b 
litteris suis c 9 potuisset Bml 11 notariam c ipsis Bm2 
13 dilecti Am2BmlC delecti essent septem b quia Bml 17 nolli- 
inus Am2 nolimus BCm2b nolumus Cml 19 delicti BmJC 21 alle- 
garent c, om. v; cf. Cresc. IIII 56, 66 quae gesta cum apud acta 
/-enophili consnlaris recitarentur eisque insererentur 25 apparet 
AC ipsis om. c 27 arbiterentur Cml 



post gesta 28, 48—29, 50 



151 



quid dixisse, in quibus locis mandati uostri tacere noluerunt, 
neminem puto esse tam stolidum, qui etiam in his locis ali- 
quid eos respondisse existiraet, in quibus omnino tacuerunt. 
non enim parua uel quasi contemnenda sunt, cum in his potius 
i omnis causa consistat. 

50. Nam testimonia scripturarum, quibus adseruimus eccle- 
siam cui communicamus ab Hierusalem coeptam toto terrarum 
orbe diffundi, tamquam omnino dicta non fuerint, praeterierunt 
magna mole diuinae auctoritatis oppressi. item quod in nostro 

w mandato positum est de beato Cypriano, qui tolerandos potius 
in ecclesia malos quam propter eos ecclesiam deserendam et 
praecepto admonuit et suo confirmauit exemplo, attingere 
omnino non ausi sunt, credo intellegentes, quod, Cypriani 
auctoritatem si in aliquo scripto eius labefactare temptarent, 

u faterentur etiam nos recte auctoritati eius non cedere in eo, 
quod de iterando baptismo solent eius placita uel decreta 
proferre. quam<quam> nec ipsam de baptjsmo Cypriani sen- 
tentiam aperte commemorare uoluerunt, scientes etiam illic, 
si facerent, se offensuros esse naufragium, quoniam Cyprianus 

* non reliquit unitatem et cum eis in illa permansit, qui de hac 
re diuersa senserunt. unde aut tunc ecclesia perisse dicenda 
est et non fuit iam, ex qua nasceretur Donatus illorum, aut 
si, quod ueriim est, permansit ecclesia, non in ea contaminant 
mali bonos, sicut Cyprianus etiam iudicauit, qui cum diuersa 

» sentientibus in eadem uniuersitate permansit. ac per hoc isti 
se detestando sacrilegio schismatis induerunt, qui propter 
nescio quorum crimina non probata, etiamsi uera essent, nullo 

7 cf. Luc. 24, 47 10 cf. Cypr. epist. 54, 3 

1 dixisis.e B dixisisse (tert. s s. I.) C 2 hiis b 3 exsistimet ut 
uid. Aml exestimet AmZCml 4 praua Bml non sunt cml hiis b 
7 orbe terrarura b 8 diffudit BmlC fuerunt Bml 10 tolerando 
ABC 12 ammonuit c 18 credo t> cr«* A ceternm Am2BCbc 15 auc- 
toritate BmlC 17 quamquam scripsi quam codd. v cipriano Bml 
20 reliquid BmlC 21 docenda Bml 25 uniuersitate scripxi diuersi- 
(-sa-JSm/)tate codd. v, cf. index s. u. uniuersitas 



142 VIIII. Coutra partera Donati 

uariae responsionis suae non uenientem, sed posteaquam su- 
scripsit, ad propria remeantem in itinere defecisse adseuerarent, 
deinde sub diuina testificatione interrogati, utrum eum con- 
staret fuisse Cartliagini, uehementius perturbati dicerent: 'quid, 
si alins se pro eodem opposuit?,' atque ita uerbis suis falsi- 5 
tatem, quam nobis obiecerant, in suo mandato apparuisse et 
conuictam claruisse firmarent. 

XXIIII. 41. Quanti emere debuimus, ut, cum uellent de 
numerositate gloriari, etiam in hoc mendacia sua proderent? 
nam cum aliquanto amplior nostrorum numerus adfuisset iu 
dictumque a nobis esset alios centum ferme episcopos catho- 
licos partim senectute, partim ualetudine, partim diuersis 
necessitatibus impeditos non uenisse Carthaginom, illi hoc 
audito multo plures suos non uenisse dixerunt; sicut etiam 
nunc plus quam quadringentos per totam Africam se esse is 
iactantes obliti snnt, quod in sua notoria posuerunt, usque 
adeo se omnes uenisse Carthaginem, ut eis solis exceptis, quos 
uel in propriis sedibus uel in itinere tenuit corporis aegritudo, 
nec grauissimos senes annositas et labor prolixi itineris potu- 
erit impedire. et lectae sunt in mandato eorum suscriptiones, 20 
sicut facta supputatione respondit officium, ducentae septua- 
ginta nouem, adnumeratis etiam his, in quibus falsitas depre- 
hensa est et qui pro absentibus suscripserant, quod aegritudine 
detenti non potuerint uenire Carthaginem. quomodo ergo uerum 
est plures quadringentis eos esse, quando illos solos Cartha- 25 
ginem non uenisse dixerunt, quos ualetudo corporis impediuit, 
cum et pro ipsis quibusdam alii suscripserunt, ut non dicamus 

10 nom et cet.] cf. Breuic. I 14 

5 apposuit v (opposuit = aubstituit, c/. index) 6 mandato] men- 
dacio c 8 cum] con BmlC 10 numerus amplior nostrorum b affuis- 
set bc 11 e8set a nobis alios ferme centum c 12 ualitudine BCbc 
15 affricam BCc 16 notaria Cm2c 17 adeo] ad eos Bml se om. Bb 
ueniseent BmlC 21 supplicatione b 22 tres ABCc, cf. Breuic. I. c. 
et Gesta collationis I 213 hiia b iis v 25 plures quam Bm2b 

quadringentos BCb solos om. b 26 ualitudo (i ex e Aml) codd. 



post geata 23, 40—24, 42 



143 



hoc pro omnibus aegrotantibus esse factum? an forte sic eos 
inuaserat pestilentia, ut eorum tertiam partem repente pro- 
sterneret? sic autem a primate suo per tractoriam fuerant 
euocati, quo praetermissis omnibus properarent conuenire Car- 
5 thaginem, ut scirent se decepisse quod haberent optimum in 
causa, quicumque uenire noluissent. hoc erat uidelicet optimum 
in causa, ut ingens eorum numerus appareret, quasi tanto 
plus prosit ad aliquid facilius inueniendum, quanto maior • 
fuerit quaerentium multitudo caecorum. 

io 42. Quanti emere debuimus, ut in diem perendinum utris- 
que nostrum consentientibus cognitione dilata pridie per noto- 
riam peterent, ut sibi nostrum mandatum ab officio ederetur, 
quo instructi adesse possent, causantes quod conscribendis 
gestis tam angusto terapore occurrere non posset officium? 

15 sic enim factum est, ut sequenti die cognitionis, quamuis 
iustam peterent <et> acciperent dilationem, qui considerata 
causa, quae mandato nostro tota continebatur, magnas patie- 
bantur angustias, conuincerentur tamen contra suos uenire 
consensus. quid enim iustius quam petere dilationem tanta 

»j ueritatis firmitate turbatos? quod eis utinam profuisset, ut 
considerato mandato nostro, cui respondere minime potuerunt, 
corrigere potius prauitatem quam in deterius augere maluis- 
sent. iuste itaque dilationem petebant, sed pridie non debuerunt 
in notoria sua dicere ideo sibi nostrum edi debere mandatum, 

& ut parati ad diem constitutum uenirent, quia exceptores occur- 
rere cum gestorum conscriptione non possent, et ipso actionis 
die rursus de ipsis exceptoribus, quia non occurrerant, uelle 

10 cf. Breuic. I 15. II 

1 an] ante BmlC 3 primatu codd. tratoriam BmlC 5 dece- 
pis«se (i eras.) B decepissent Cml decerpsisse coni. v 11 cognitionem 
cml notariam Cm2c 13 instructi (ructi in ras. m2) B scriben- 
dis BCb 14 angusta Cml 16 iustam scripsi iniustam (IN s. I. Aml) 
ACm2bcv inustam BCml et addidi 18 cum conuincerentur c 

19 iastus Bml 24 notaria c 26 gestorum] caeterorum c cum- 
scriptoone (pr. o mutata in i) G ipsum Cml 



134 



VIIII. Contra partem Donati 



uestris, si adhuc cognoscetur in area, aut si uitis 
aut malum aut ficus et malum granatum et ligna 
oleae quae non fecerunt fructum. a die hoc bene- 
dicam. ecce ipso die etiam benedici meruerunt. benedictio 
ergo haec puto quod non pertineat ad illos, ad quorum inmun- 5 
ditiam prohibet accedi, sed ad illos bonos, qui prohibentur 
accedere. in uno ergo fuerunt et permixti et separati, permiiti 
quidem corporali tactu, separati autem uoluntatis abscessu. 
sed more suo scriptura loquitur, quae sic arguit malos, tam- 
quam omnes in eo populo mali sint, et sic consolatur bonos, "> 
tamquam omnes ibi tales sint. pro nobis ergo episcopi uestri 
etiam in eo, quod post conlationem uicti scripsisse dicuntur, 
Aggaei prophetiam posuerunt, unde nos commemorarent eui- 
dentius probare quod dicimus, quia et in uno populo, in uno 
templo, sub eisdem sacerdotibus, inter eadem sacramenta ho- i& 
minibus dissimili uoluntate uiuentibus et diuersis moribus 
discrepantibus nec causae causa nec personae potest praeiudicare 
persona. 

XXI. 33. Illud etiam quod ex apostoli epistula scriptis suis 
etiam modo commemorant, ubi ait: nolite iugum ducere » 
cum infidelibus; quae enim participatio luci ad 
tenebras? et cetera, quae supra commemorauimus et quo- 
modo recte intellegerentur ostendimus, quid aliud agunt, nisi 
ut nos commemorent, quibus hoc apostolus scripserit? in eodem 
quippe ipso populo Corinthiorum quod dicimus demonstramus, » 
ne forte arbitrentur prophetarum tantummodo moris fuisse et 
non ad noui testamenti, sed ad ueteris consuetudinem pertinere 
sic arguere reprehensibiles, quasi omnes in eo populo arguan- 
tur, et sic adloqui laudabiles, quasi omnes ibi laudentur. ecce 

20 II Cor. 6, 14 22 cap. 6 

2 pr. etj aut v 3 oleaeqnae AC oleaeque v 7 accenere Cml 
8 abscesu C accessu b 10 consulatur Cml 14 et om. c 17 discre- 
panti BCb et discrepantibus v nec causae — potest om. BCb 21 in- 
fedelibu8 Aml 22 ceteras Cml 25 corionthiorum Bml 26 mori Bml 
et non -pertinere in mg. bm2 



post gesta 20, 32—21, 33 



135 



et ad Corinthios sic apostolus loquituv: Paulus uocatus 
apostolus Christi Iesu per uoluntatem dei et 
Sosthenes frater ecclesiae dei quae est Corinthi, 
sanctificatis in Christo Iesu, uocatis sanctis, cum 

somnibus qui inuocant nomen domini nostri Iesu 
Christi in omni loco, ipsorum et nostro: gratia 
uobis et pax a deo patre nostro et domino Iesu 
Christo. gratias ago deo meo semper pro uobis in 
gratia dei quae data est uobis in Christo Iesu, 

io qnia in omnibus diuites facti estis in illo, in omni 
uerbo et in omni scientia, sicut testimonium 
Christi confirmatum est in uobia, ita ut nihil uo- 
bis desit in ulla gratia. quis haec audiens credat in 
ecclesia Corinthiorum esse aliquos reprobos, quandoquidem 

15 uerba ista sic sonant, uelut ad omnes directa sit ista laudatio? 
et tamen paulo post dicit: obsecro autem, fratres, ut 
id ipsum dicatis omnes, et non sint in uobis 
schismata. rursus tamquam in hoc horrendo uitio uelut 
omnes arguens atque increpans dicit: diuisus estChristus? 

a>numquid Paulus crucifixus est pro uobis, aut in 
nomine Pauli baptizati estis? puto autem eos, qui in 
eo populo dicebant: ego sum Christi. non duxisse iugum 
cum eis, qui dicebant: ego sum Pauli, ego autem Apollo, 
ego uero Cephae, et tamen omnes ad unum altare acce- 

25 debant, et eadem sacramenta communicabant qui eadem uitia 
non communicabant. his enim Corinthiis etiam illnd dictum 
est: qui manducat et bibit indigne iudicium sibi 
manducat et bibit. quid enim aliud apostolus nisi istos 

1 I Cor. 1, 1-7 16 I Cor. I, 10 19 I Cor. 1, 13 22. 23 I 
Cor. 1, 12 27 I Cor. 11, 29 

1 nocatur BmlCml 3 sostenes codd. 8 pro nobis Cml 10 estisj 
eB A 11 sientia C {saepius) 12 ita ut nihil uobis s. I. A 13 nulla 
(n ». u) C 15 uelud Bml, item lin. 18 17 id om. Bml 18 scismata 
BCm2be rusaus BmlCml 22 duxisisse C 23 appollo c 26 hiis b 
corinthis BmlC 



136 



VIIII. Contra partem Donati 



uaniloquos cogitabat, ut ei doh sufficeret dicere: iudicium 
manducat et bibit, nisi adderet 'sibi', ne hoc etiam ad 
illos pertineret qui pariter quidem, sed non iudicium mandu- 
cabant? 

34. In ipsis etiam Corinthiis ibi erant, qui non credebant 5 
resurrectionem mortuorum, quae singularis fides est christiano- 
rum, quod eis ita dicit apostolus: si autem Christus 
praedicatur quod resurrexit a mortuis, quomodo 
dicunt quidam in uobis quia resurrectio mortu- 
orum non estV non dixit 'in hac terra' uel 'in hoc mundo', io 
sed 'in uobis' inquit. neque enim posset de Christi resurrectione 
praescribere nisi iam utique christianis, quibus de ipsa resur- 
rectione Christi dicit: sic praedicamus et sic credi- 
distis. nunc adtendamus uerba illa, quibus Coiinthiorum 
ecclesiam in epistulae principio sic laudat, ut dicat: gratias 15 
ago deo meo semper pro uobis iu gratia dei quae 
data est uobis in Christo Iesu, quia in omnibus 
diuites facti estis in illo, in omni uerbo et in omni 
scientia, sicut testimonium Christi confirmatum 
est in uobis, ita ut nihil uobis desit in ulla gratia. 20 
ecce sic erant ditati in Christo in omni uerbo et in omni 
scientia, ita eis nihil deerat in ulla gratia, ut in illis essent, 
qui resurrectionera mortuorum adhuc usque non crederent. 
puto autem quod isti, quibus nihil deerat in ulla gratia, non 
ducebant iugum cum eis, qui resurrecturos mortuos non cre- 25 
debant. ecce quomodo non ducunt iugum cum infidelibus 
<fideles>, quamuis eidem populo misceantur et sub eisdem 
sacerdotibus eisdem sacramentis inbuantur. 

1 I Cor. 11, 29 7 1 Cor. 15, 12 13 I Cor. 15, 11 15 I Cor. 
1, 4-7 

1 iudicium«. (fort. sibi eran.) A 2 Be ei nec Aml 5 corinthis 
BmlO ubi BC, del. Bm2, om. b 11 inquid Bml 12 iam s. I. b 
christi resurrectione c 15 epistolae sic claudat principio BmlCml epi- 
stola sic laudat in principio Bmilb; recte tr. CmZ, sed claudat non corr. 
17 est om. c 20 et 24 nulla CmS 22 eis] illis b illisj eis b 
23 aduc Bml 25 resurrecturus BmlCml 27 fideles addidi 



post gesta 21, 33—36 



137 



35. Denique ipse apostolus, ne liuic infidelitati consentirent, 
quorum iam fides tenebat resurrectionem mortuorum. non eis 
praecepit corporalem separationem; multi quippe erant, non 
sicut ille uuus qui uxorem patris sui liabuit, quem liberiore 

s correptione et excommunicatione iudicat dignum; longe aliter 
iste, aliter uitiosa curanda et sananda est multitudo, ne forte, 
si plebs a plebe separetur, per schismatis nefas etiam triticum 
eradicetur. eos ergo, qui iam credebant resurrectionem mor- 
tuorum, ab his, qui eam in eodem populo non credebant, non 

10 corporaliter apostolus separat, sed tamen spiritaliter separare 
non cessat dicens: nolite seduci: corrumpunt mores 
bonos conloquia mala. non eorum congressum, sed con- 
sensum tiraet, ne malis conloquiis adcommodent fidem, quae 
corrumpunt mores bonos; moribus ergo eos, non altaribus 

io admonet separari. postremo, antequam eis haec apostolus scri- 
beret, in eadem ecclesia erant, qui resurrectionem mortuorum 
non credebant, in qua erant quibus nihil deerat in ulla gratia, 
et illi is.tos infidelitate sua non inquinabant, quia isti illis ad 
eandem infidelitatem non consentiebant. ecce quomodo illo non 

M acceditur, ne quisquis accesserit inquinetur; ecce quomodo 
nulla participatio est lumini ad tenebras; ecce quomodo, quam- 
uis intra eadem retia natent pisces utrique, nec causa causae 
praeiudicat nec persona personae. 
36. Quod cum ita sit, quae tam cruda stultitia, quis tam 

•2o ferreus cordis somnus non excutiatur possitque aliquando sen- 
tire Caeciliani causam catholico orbi terrarum, cui non com- 
municat pars Donati, praeiudicare non posse, si non praeiudicat 
parti Donati causa Maximiani uel potius causa Feliciani et 

4 cf. I Cor. 5, 1—5 11 I Cor. 15. 33 

1 infidelitate Cml consentiret codd. 3 quippe] eniin BCb 
4 patrisui B habuit sui Cml 7 ples Bml plebis a plebi Cml 
separatur Bml scismatis BCmlibc 'J hiis b 11 mores om. A 

18 illis istis Bml illos isti Bmib inquinabunt BmlC illis isti c 

19 infidelitatem om. BCb 22 eadem intra Bmlb 27 possie (i dcl. 
ml) A praeiudicat] praeiudicare BmlC praeiudicaret BmSb 



138 



VIIII. Contra partem Donati 



Primiani modo coniunctorum, paulo ante inuicem damnatorum? 
sufficit certe, ut secundum ipsos loquamur, quod pisces mali 
sub fluctibus latitantes ignaros non polluunt piscatores, quam- 
uis non sit de piscatoribus quaestio, quos fortasse in illa 
similitudine dominus angelos intellegi uoluit. magis enim ad- » 
tendendum est intra ipsa retia pisces bonos a malis non posse 
maculari. neque enim et ipsi non uident inuicem simul natantes, 
sicut a piscatoribus intra aquam positi non uidentur. sed, ut 
dixi, sufficit causae nostrae, quod mali non polluunt, quorum 
mala facta nesciuntur. io 

XXII. 37. Fuerunt quidam tempore Caeciliani beati pacifici, 
qui eum, etiamsi innocens non esset, scientes pro catholica 
unitate tolerarent <et>, cum eum uiderent tot ignotis gentibus, 
per quas ipsa unitas dilatatur, sacramentorum participandorum 
communione cohaerere eisque talem non posse monstrari, 15 
qualem ipsi eum esse cognoscerent, ipsi se contra istas calum- 
nias defenderent uerbis beati et pacifici Cypriani clamarentque 
fidenter et dicerent: 'ideo propter Caecilianum non deserimus 
unitatem, quia, etsi uidentur in ecclesia esse zizania, 
non tamen inpediri debet aut fides aut caritas 20 
nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia cerni- 
mus ipsi de ecclesia recedamus'. istorum pacificae 
patientiae conueniret praeclarissima laus illa, qua laudatur 
angelus ecclesiae quae est Epbesi, quem nemo recte intellegens 
dubitat ipsius ecclesiae gestare personam, cui dicit in Apo- 25 
calypsi spiritus: scio opera tua et laborem et patien- 
tiam, et quia non potes sustinere malos, et te^m- 

4 cf. Matth. 13, 47 sqq. 19 Cypr. ep. 54. 3 26 Apoc. 
2, 2-3 

2 certe] ergo 6, s. scr. m2 uel certe 3 lantitantes BCm2 lantitan- 
tem Cml 9 dixit Cml polluunt (pr. u s. I. mt) A 11 ficipaci Cml 
18 et addidi gentisbus Cml 14 dilatatatur Cml 15 coherere ACc 
16 alt. ipsi] ipse 6 se contra se ABCb contra se c 17 cipriani BC 
18 ac dicerent c 19 etsi] si Bml ecclesiae (J 22 de] ab Bm2b, 
om. Bml istarum C 24 quem Bm2bcv cum ABmlC 25 apocalipsi 
BCc 27 malum BCb 



post gesta 21, 36—22, 38 



139 



ptasti eos qui se dicunt apostolos esse et non 
sunt, et inuenisti eos mendaces; et patientiam 
habes, et sustinuisti eos propter nomen meum, et 
non defecisti. sic illi laudentur. qui in ista uita Caeciliani 

5 tempore fuerunt, qui propter nomen domini, quod sicut un- 
guentum effusum per innumerabiles gentes toto iam orbe 
fragrabat, non deficerent, patientissime sustinendo etiam quem 
inalum nossent, si malus ille esset, qui eorum iudicio aliis 
demonstrari et ab eis auelli separarique non posset. nostra 

10 alia causa est; arrogare nobis laudem huius patientiae non 
debemus. non enim possumus dicere nos pro pace toterasse, 
quod ad nostram cognitionem prorsus non potuit peruenire. 
nobis Caeciliani causa sub fluctibus fuit. uox nostra talis est. 
qualis christianarum gentium ceterarum, contra quas isti non 

15 inuenerunt omnino quod dicerent. uerumtamen ignotam Cae- 
ciliani causam recte credimus bonam, quem semel inimicorum 
factione damnatum, ipsis autem accusantibus tertio legimus 
absolutum. aut credant isti centum ferme episcopis partis 
Donati de criminibus Primiani, et tunc nos cogant credere 

20 septuaginta maioribus suis de criminibus Caeciliani. qnod autem 
dicunt Caecilianum obiecta sibi in illo concilio crimina, cum 
absens fuerit, tacendo firmasse, firmauit ergo et Piimianus 
crimina, quae a centum episcopis sibi obiecta nec postea sal- 
tem ostenditur diluisse. 

» 38. Sed uidelicet nec causa causae praeiudicat nec persona 
personae, ne pars Donati minuatur, praeiudicat autem, ut 
Christi hereditas diuidatur. an uero Caeciliani causa non prae- 
iudicat unitati catholicae, quam tenemus et cuius societate 
gandemus, cum fuerit Caecilianus Carthaginiensis episcopus, 

M et praeiudicat ei causa Nouelli Tizicensis. Faustini Tuburbi- 

30 cf. Brenic. III 14, 26 P ag. 75, 26 
5 nngentum A 7 ftagrabat Bm2bv fraglabat Ac flagiabat BmlC 
8 nossent malum 6 9 possent Aml 14 christianorum BC 15 quid 
Bm2bc 16 causae Bml 18 aut cre aut credant (aut cre del. ml) A 
isti. c episcopus BmlCml 23 accentum BmlC sibij edd. sunt b 
saltim (i ex e ml) A, BmlC 30 Tyzicensis v 



140 



VIIU. Cor.tra partem Donati 



tani, quos nec accusandos postea sicut Caecilianum Felicemque 
putauerunt, quorum nomina, immo uero ipsarum in quibus 
fuerunt ciuitatum nomina nec uniuersae Africae nota sunt aut 
fortasse nec uniuersali proconsulari prouinciae? ecce quorum 
pisciculorum, etiamsi mali fuerunt, tam in profundo latentium 5 
causam uolunt praeiudicare causae tantae piscationis, cuius 
plena retia toto orbe diffusa sunt, qui piscibus iuxta natantibus 
uix noti esse potuerunt. cur autem non credamus etiam istos 
innocentes fuisse, quando nec accusari ab eis, sicut dixi, postea 
meruerunt et ille purgari potuit, quem maiores eorum raa'.o- 10 
rum omnium fontem in concilii illius inimica conspiratione 
dixerunt? 

XXIII. 39. Sed qualescumque isti fuerunt, ad nos quid per- 
tinet? neque enim uere non nobis concedunt, ut istorum nescio 
quorum causa atque persona non praeiudicet causae atque 15 
personae ecclesiae catholicae, si nec causa causae praeiudicat 
nec persona personae; et tamen obiciunt nobis, ut adhuc uos 
seducant, quod aurum iudici dederimus, ut pro nobis contra 
illos sententiam diceret. uos dicite, si potestis, quantum dare 
debuerimus electis defensoribus episcopis uestris, ut tanta 20 
contra se pro nobis uel dicerent uel proferrent, ut sic agerent 
causam nostram, sic perimerent suam. quanti emere debuimus, 
ut post uerba Primiani, quibus dixerat: indignum est ut 
in unum conueniant filii martyrum et progenies 
traditorum, uenirent tamen et in unum nobiscum, quod 25 
indignum esse dixerant, conuenirent? quanti emere debuimus, 
ut more forensium aduocatorum de temporibus et diebus, de 
personis etiam nobis praescribere conarentur et sic omnibus 
horainibus, etiam illis qui nostras disputationes intellegere non 

10 cf. Breuic. III 14, 26 23 cf. Breuic. III 4, 4 

1 accusando ACml 2 ipsorum Bml 4 uniuersae v 5 latentum Bml 
10 malorum est Bml 11 illius est Bml 13 quid ad nos pertinet 
(sed tr. mt) A quid pertinct ad nos BCbv, cf. Petil. I 17, 19 14 non 
del. Bm2, om. b 15 praeiudicat AmlBmlCbml 16 causaj cauaae Cml 
21 proo Cml 24 et om. B 29 non] nos Bml 



post gesta 22, 38—23, 40 



141 



possent, satis aperte monstrarent quam malam causam habe- 
rent, quam proferre et agere sic timebant apud eum iudicem, 
cuius erga se benignitatem atque iustitiam tanto praeconio 
laudauerant et cuius motum adnersum se nullum adhuc sen- 

5 serant? quanti emere debuimus, ut ipsi deinde exigerent non 
secum agi debere forensibus formulis, sed diuinis potius testi- 
moniis, et de scripturis sanctis similiter se responsuroa esse 
promitterent et, cum mandatum concilii catholici, quod obtu- 
leramus, recitatum esset atque in eo ipsis etiam confitentibus 

io claruisset nos ecclesiae catholicae <causam> testimoniis sancta- 
rum scripturarum agere uoluisse, rursus tamquam obliti, quid 
sibi placere dixissent, ad easdem forenses praescriptiones per- 
plexis et odiosis contentionibus remearent? 
40. Quanti emere debuimus, ut suscriptionum nostrarum, 

15 quae in eodem mandato demonstrabantur, numerositate com- 
moti exigerent totius concilii nostri praesentiam, ex quo con- 
cilio non nisi decem et octo secundum edictum cognitoris 
aderamus, et quaestionem falsitatis inferrent, quod alii pro 
aliis subpositi suscribere potuerunt? sic enim peruentum est, 

» nt eorum quoque numerus recenseretur et ipsi in ea falsitate 
deprehenderentur, cuius in nos suspicionem intendere uoluerunt, 
itaut non solum quidam in eorum mandato legerentur suscripsisse 
pro absentibus qui nec Carthaginem uenerant, uerum etiam 
quendam recitatum et non respondentem, cum in itinere defe- 

25 cisse dixissent quaesitumque ab eis esset, quomodo apud 
Carthaginem suscribere potuerit qui in itinere iam defecerat, 
post magnas angustias perturbationis atque inconstantis et 

3 cf. pag. 46, 8 22 cf. Breuic. I 14 

1 aperte (te in ras. m2) B 4 adhuc bis Aml 6 teatimoniis potius 
bml 8 cum] con BmlC optuleranius BmlC 9 eos Cml 10 cau- 
sam add. mg. v 11 russus Bml 14 scriptionum Bml 15 nemo- 
rositate BmlC numorositate (sic) Bm2 19 subpositi (ositi in ras. m2) A 
subtisi (del. m2) B sQbptisi C substituti c, om. bv, cf. Breuic. 1 11 
subscriberent Cml 20 recenserentur Cml ipse Bm2b in ea om. Bb 
21 deprehenderetur Bb 24 quemdam A initinere (alt. i s. I. m2) B 
25 essent BmlCml 



142 



VIIII. Coutra partem Donati 



uariae responsionis suae non uenientem, sed posteaquam su- 
scripsit, ad propria remeantem in itinere defecisse adseuerarent, 
deinde sub diuina testificatione interrogati, utrum eum con- 
staretfuisse Carthagini, uehementius perturbati dicerent: 'quid, 
si alius se pro eodem opposuit?,' atque ita uerbis suis falsi- 5 
tatem, quam nobis obiecerant, in suo mandato apparuisse et 
conuictam claruisse firmarent 

XXIIII. 41. Quanti emere debuimus, ut, cum uellent de 
numerositate gloriari, etiam in hoc mendacia sua proderent? 
nam cum aliquanto amplior nostrorum numerus adfuisset 10 
dictumque a nobis esset alios centum ferme episcopos catho- 
licos partim senectute, partim ualetudine, partim diuersis 
necessitatibus impeditos non uenisse Carthaginem, illi hoc 
audito multo plures suos non uenisse dixerunt; sicut etiam 
nunc plus quam quadringentos per totam Africam se esse is 
iactantes obliti sunt, quod in sua notoria posuerunt, usque 
adeo se omnes uenisse Carthaginem, ut eis solis exceptis, quos 
uel in propriis sedibus uel in itinere tenuit corporis aegritudo, 
nec grauissimos senes annositas et labor prolixi itineris potu- 
erit impedire. et lectae sunt in mandato eorum suscriptiones, 80 
sicut facta supputatione respondit officium, ducentae septua- 
ginta nouem, adnumeratis etiam his, in quibus falsitas depre- 
hensa est et qui pro absentibus suscripserant, quod aegritudine 
detenti non potuerint uenire Carthaginem. quomodo ergo uerum 
est plures quadringentis eos esse, quando illos solos Cartha- 25 
ginem non uenisse dixerunt, quos ualetudo corporis impediuit, 
cum et pro ipsis quibusdam alii suscripsernnt, ut non dicamus 

10 nam et cet.] cf. Breuic. I 14 

5 apposuit v (opposuit = aubstituit, cf. index) 6 mandato] men- 
dacio c 8 cum] con BmlC 10 numerus amplior nostrorum b affuis- 
sct bc 11 esset a nobis alios ferme centum c 12 ualitudine BCbc 
15 affricam BCc 16 notaria Cm2c 17 adeo] ad eos Bml se om. Bb 
uenissent BmlC 21 supplicatione b 22 tres ABCc, cf. Breuic. I. c. 
et Gesta collationis 1 213 hiis b iis v 25 plures quara Bm2b 
quadringentos BCb solos om. b 26 ualitudo (i tx e Aml) codd. 



poat gesta 23, 40—24, 42 



143 



hoc pro omnibus aegrotantibus esse factum? an forte sic eos 
inuaserat pestilentia, ut eorum tertiam partem repente pro- 
sterneret? sic autem a primate suo per tractoriam fuerant 
euocati, quo praetermissis omnibus properarent conuenire Car- 

5 thaginem, ut scirent se decepisse quod haberent optimum in 
causa, quicumque uenire noluissent. hoc erat uidelicet optimum 
in causa, ut ingens eorum numerus appareret, quasi tanto 
plus prosit ad aliquid facilius inueniendum, quanto maior • 
fuerit quaerentium raultitudo caecorum. 

io 42. Quanti emere debuimus, ut in diem perendinum utris- 
que nostrum consentientibus cognitione dilata pridie per noto- 
riam peterent, ut sibi nostrum mandatum ab officio ederetur, 
quo instructi adesse possent, causantes quod conscribendis 
gestis tam angusto tempore occurrere non posset officium? 

16 sic enim factum est, ut sequenti die cognitionis, quamuis 
iustam peterent <et> acciperent dilationem, qui considerata 
causa, quae mandato nostro tota continebatur, magnas patie- 
bantur angustias, conuincerentur tamen contra suos uenire 
consensus. quid enim iustius quam petere dilationem tanta 

w ueritatis firmitate turbatos? quod eis utinam profuisset, ut 
considerato mandato nostro, cui respondere minime potuerunt, 
corrigere potius prauitatem quam in deterius augere maluis- 
sent. iuste itaque dilationem petebant, sed pridie non debnerunt 
in notoria sua dicere ideo sibi nostrum edi debere mandatum, 

* ut parati ad diem constitutum uenirent, quia exceptores occur- 
rere cum gestorum conscriptione non possent, et ipso actionis 
die rursus de ipsis exceptoribus, quia non occurrerant, uelle 

10 cf. Breuic. I 15. II 

1 an] ante BmlC 3 primatu codd. tratoriam BmlC 5 dece- 
pis.se (i eras.) B decepissent Cml decerpsisae coni. v 11 cognitionem 
cml notariam Cm2c 13 instructi (rtfcti in ras. m2) B scriben- 
dis BCb 14 angusta Cml 16 iustam scripsi iniustam (IN s. I. Aml) 
ACm2bcv inustam BCml et addidi 18 cum conuincerentur c 

19 iastus Bml 24 notaria c 26 gestorum] caeterorum c cum- 
scriptoone (pr. o mutata in i) C ipsum Cml 



144 



VIIII. Contra parteni Donati 



causaii quid eos ad hoc conpulit nisi uehemens perturbatio, 
cum uiderent sic a nobis esse actam causam in conscriptione 
mandati, ut responsionem inuenire non possent? nam illud 
quanti emendum fuit, ut ipaam peterent dilationem et accipe- 
rent sex dierum, ut nemo posset eos dicere angustia temporis & 
impeditos non potuisse nostro respondere mandato? 

XXV. 43. Ipso uero tertio nostrae conlationis die quanti 
emendura fuit, quod inanissimis et superuacuis morarum inter- 
positionibus se omni modo peruenire ad causam nolle mon- 
strabant et, quam malam causam haberent, ipso suo timore 10 
clamabant, quamquam eorum timor etiam in testimonium 
manife8tissimae uocis erupit, quando dixerunt: 'sensim in- 
ducimur in causam' et alio loco: 'peruidet,' inquiunt, 'po- 
testas tua sensim nos in causae interna deduci'? o uio- 
lentia ueritatis ouolibet eculeo, quibuslibet ungulis fortior 15 
ad exprimendam confessionem ! congregantur ex uniuersa Africa 
tot episcopi, ingrediuntur Carthaginem cum tanta speciosi 
agminis pompa, ut tam magnae ciuitatis oculos in se inten- 
tionemque conuertant. qui loquantur pro omnibus eliguntur 
ab omnibus, locus etiam re tanta dignus in urbe media pro- 20 
curatur, utrique conueniunt, iudex praesto est, tabulae patent, 
suspensa omnium corda exitum tantae conlationis expectant. 
tunc a lectissimis et disertissimis uiris, quantis uiribus agi 
debuit aliquid, tantis agitur ut agatur nihil. quaerunt personas 
forensi more discutere, in qua quaestione annosa etiam tem- 25 
pora litigatores conterere consuerunt. ista quippe actione catho- 
licos mandatum suum diuinis potius testimoniis quam foren- 
sibus formulis conscripsisse confessi sunt et similiter se de 

12 cf. Breuic. III 5, 6 eitr. 

7 liostrae tertio conlationis (tr. ml) A consolationis (collationis b) 
nostrae tertio BCb 8 quod Bm2bv ut ABmlCc, cf. § 45 init. 28, 48 
init. inanisimus Bml inanissimus Cml 13 inquiunt ex inquit Aml 
15 equuleo v 16 affrica Bvilbc 19 eligantur BmlC 25 annos BCmlbc 
etiam et c temporum Bm2b 26 consueuerunt v 28 de scribturis 
repetit A post responsuros, sed del. ml 



post gesta 24, 42-25, 44 



145 



scripturis responsuros esse promiserunt. et quoniam mirifica 
opitulatione deus uoluit, ut, cum quaerunt personam petitoris 
ne ueniretur ad causam, ipsa inquisitio petitoris subito in 
medium mitteret causam, clamant praeclari uiri, qui ad ageudum 

5 uidebantur electi ac se potius ad non agendum electos esse 
testantur, et inuidiose iudici conqueruntur sensim se in causae 
interna deduci, quasi aliquid aliud praetermissis omnibus agi 
debuerit quam illud, quod tanto post uel sero agi nolebant, 
quia numquam prorsus agi uolebant ubi uinci metuebant. 

io huius timoris apertissimam uocem quis de illorum clauso 
pectore excuteret, [et] non dico si eos donis largissimis dita- 
remus, sed si eos poenis crudelissimis torqueremus? 

44. Cum enim personam petitorum forensi tritura inqui- 
rerent et uolentes ostendere nos esse petitores, ut personas 

|5 nostras permitterentur iure discutere et moras annosissimas 
inuenire, legerent libellum nostrum aliquando proconsuli datum, 
quo eos petiuimus conueniri, ut ipsa inter nos coulatio tunc 
fieret, quam modo ab imperatore ut fieret inpetrauimus, et eo 
libello nos quasi petitores esse monstrarent, responsum est 

*> a nobis ideo nos semper uoluisse fieri conlationem, non ubi 
eis crimina obiceremus, sed ubi ea quae solent obicere pur- 
garemus: propter hoc quippe haeretici et ab eeclesiae unitate 
separati, quia crimina obiciunt quae probare non possunt. 
deinde quia uidebatur cognitor secutus ordinem temporum, ut 

» gestis quae protuleramus, ubi et ipsi apud praefectos conla- 
tionem petiuerant, ideo praeferret libellum nostrum ab ipsis 
prolatum, quia gesta illa praefectoria tempore praecedebat. 
facillime nos atque iustissime hac occasione oblata a cognitore 
inpetrauimus, ut, si ea praeferret, quae tempore priora esse 

2 cf. Breuic. III 6, 7 eztr. 16 cf. Breuic. III 5, 6 22 propler 
hoe) cf. § 47 extr. 

4 medicum Bml 8 nolebant] debuerit b 9 quia— uolebant om. BCb 
11 et deleui 13 inquirerent scripsi conquirerent codd. v, cf. lin. 3. 
p. 58, 3. 146, 25 16 legerent scripsi legeruut codd. v 18 impara- 
tore A inperatore Bml impetrauiinus A et] ut bv 23 separati 
sunt 6 24 cognitior BmlCml 28 nos om. c oblata occasione bml 

Lln. Angnst. c. l>on. III. 10 



146 



VIIII. Contra partem Donati 



constaret, illud iuberet potius recitari, ubi ipsi apud impera- 
torem Constantinum per Anullinum proconsulem accusarunt 
Caecilianum, cuius crimina nostrae communioni obiciunt, quae 
uolebamus illa conlatione purgare. proinde posteaquam legi 
coepit, quoniam illic apertissime in omnibus uincebantur, cla- 
mare coeperunt: 'sensim inducimur in causam', et iterum: 
'peruidet potestas tua sensim nos in causae interna deduci.' 
o magna, sed non miranda confusio! quando enim daemon 
sic exorcistam timeret, quomodo timuerunt ne illa legerentur, 
ubi apparebat Caecilianus et ab eorum praecessoribus apud 
imperatorem accusatus et tot iudiciis non solum episcopalibus, 
sed etiam imperialibus absolutus? 

45. Quando uel quanto pretio emere possemus, quod ipso 
timore turbati redire ausi sunt etiam ad illius temporis prae- 
scriptionem, ubi dixerant lapsam esse iam causam et quat- 
tuor mensibus euolutis agi iam omnino non posse? quid est 
hoc? quis tam idoneus index inueniri potest animi eorum 
quam timor iste sic expressus, sic apertus, ut, cum timor 
soleat adimere libertatem, isti tam libere timuerint, ut indi- 
cium suum de mala sua causa nec silentio tegerent, sed uerbis 
apertissimis proderent? o uehementem trepidationem ad extor- 
quendam confessionem! tam fortis ex ore prosiliuit timor, ut 
eius impetu de fronte fugerit pudor. si non legerentur ea, 
quibus ostendebatur Caecilianus accusatus atque purgatus, 
petitores propter agendam causam inquirebantur, personae 
discutiebantur et, quamuis morarum tendiculae, ne ad ipsam 
causam perueniretur, tergiuersatorie necterentur, tamen propter 
agendam causam eliam ista postulari ueluti iure uidebantur: 
postquam causa optima Caeciliani recitanda prolata est, reuo- 
catur explosa et conuicta praescriptio, diem causae agendae 
iam transisse clamatur. 

6 cf. pag. 144, 12 15 cf. Breuic. I 8. III 5, 6 

2 Anulinnm v 4 purgari b 9 exhorcistam A timeret eiorcistam b 
10 praedecessoribus c 15 labsam ABmlC 17 iudei BCbcv 19 timu- 
erunt 6 iniudicium (iu del. Aml) ABCc iudicium bv 26 tendiculi 
ni Bml 27 tergiuersatoriae BCc 30 casae Bml 



post gesta 25, 44—27, 47 



147 



XXVI. 46. Quid adhuc expectatis, quid pro nobis pronun- 
tiauerit cognitor, cum uideatis, quid contva se ipsos episco- 
porum uestrorum pronuntiauerit timor? dederat certe ipse 
cognitor potestatem, ut alium cum illo quem uellent iudicem 

5 constituerent, quod illi recusauerunt, quoniam si aliquem dele- 
gissent, mentiri uobis non possent etiam a nobis ipsum fuisse 
corruptum. sed fecerunt quod recusauerunt: prorsus constitue- 
runt cum illo alterum iudicem, non quemlibet extraneum, sed 
intimum suum. ecce ipse timor eorum alius iudex fuit. certe 

loipse a nobis nihil accepit et pro nobis libere iudicauit: non 
gratificatus est eorum personae quibus internus haerebat. de 
quorum secreto cubiculo procedebat, et antequam causa dice- 
retur prior iudicauit, quia eam prior in ipsorum corde cognouit. 
denique processit ille ut causam nosset, processit iste qui 

b nouerat; ille iudicauit stando audiendo loquendo, iste tantum- 
modo in medium procedendo. puto quod melius dicebant ut 
iam causa non ageretur; quanto enim citius eam finiuit litiga- 
torum timor quam cognitoris labor! ille quaerebat quid ex 
eorum chartulis legeretur, iste indicauit quid in eorum cordibus 

» ageretur. 

XXVII. 47. Quoniam autem ad hoc uenerant territi eis, 
quae prolata fuerant recitanda, ut dicerent iam lapsam esse 
causam temporibus et agi non posse, proposuerunt nobis quod 
iam fuerat ante transactum, ut, si de scriptuvis sanctis agere- 

» mus, illa minime legerentur, si auteni illa recitanda eligeremus, 
habere se ualidam praescriptionem, ut lapsam temporibus 
causam omnino agi non sinerent, cum ipsi non seruauerint 
quod ante promiserant, se mandato nostro, ubi nos ecclesiae 

28 cf. Breuic. III 5, 6 

5 recu8arunt c 8 alterum cum illo b iudicet Bml 16 dicerent v 
17 causa iam non (tr. ml) A, et cv non iam causa (casa Bml) BCb 
agerentur BCb 18 quaerebant Cml 19 carthulie ABmlCml cartulis 
Bm2Cm2bc iudicauit B 21 quoniam scripsi quomodo codd. v 
22 et 26 labsam ABmlC 24 si .i. f. b 25 recitandae (sic) Am2 
eligeremus Amlc legeremus AmSBCbv, cf. Breuic. III 5. 6 post med. 

10* 



148 



VIIII. Contra partem Donati 



causam scripturarum testimoniis egisse confessi sunt, similiter 
|sej scripturarum testimoniis responsuros, qui petitorum discu- 
tiendas esse personas non more disputantium, sed more liti- 
gantium contendebant. respondimus ergo eis, ut, si nihil aliud 
agi mallent, nisi ut quaereretur quae uel ubi sit catholica 5 
ecclesia, causam eius nos non nisi diuinis quibus praenuntiata 
est testimoniis ageremus; si autem hominibus aliqua crimina 
obicerent, quoniam nec ipsi ea possent testimoniis diuinis, 
sed aliquibus aliis talibus documentis ostendere, etiam nos 
ea documentis talibus purgaturos. sic illis adsidue sua inania 10 
repetentibus haec a nobis perseuerantissime repetita sunt; sic 
eos ueritas uicit et ad illa quae protuleramus audienda confu- 
tatos superatosque constrinxit. uidebant enim, si nulla crimina 
Caeciliani obicerent communioni nostrae, nihil sibi remanere, 
unde suam ab unitate separationem aliquo modo excusarent, 15 
si autem obicerent crimina Caeciliani. nec a se nisi talibus 
documentis posse asseri nec a nobis aliter posse defendi. 

XXVIII. 48. Iam uero illud inter hos eorum contentiosissimos 
strepitus quanti emendum fuit, quod, cum diceremus hoc nos 
proponere. ut crimina, quae solent obicere nostrae communioni 20 
quae per omnes gentes dilatatur, probarent si possent, ut hinc 
eorum separatio utrum iusta fuerit nosceretur, responderunt 
alienam causam nos agere uelle, hoc est transmarinarum eccle- 
siarum quibus haec non obicerent, quoniam inter Afros esset 
ista contentio, illas uero ecclesias potius expectare debere, ut as 
eos sibi copulent, qui in hac conlatione uicerint, et ipsi cum 
eis habeant catholicum nomen? quid ergo adhuc quaeritis 
quidue dubitatis, quam ecclesiam tenere debeatis? ecce habetis 
eam. contra quam uestri episcopi causam se non habere con- 
fessi sunt, cui communio nostra coniuncta est, unde ipsonim 30 

19 cf. Breuic. III 3, 3 

2 se deleui 4 respondemus BmU 6 causa BmlCc 10 documenta 
Cml purgatoros Bml ' 15 ...aliqu» (quo eras., ali m2) A quo 

BCbc quoquo v 17 posse aliter » 20 communioni nostrae c 



poat gesta 27, 47—28, 48 149 

communio separata est. si enim modo eam expectare debere 
dixerunt, ut qui nostrum uicerint ipsi ei copulentnr et cum 
illa teneant catholicum nomen, iam utique maiores nostri 
maiores eorum ante uicerunt; ideo illi ecclesiae copulati catho- 
5 licum nomen in eius unitate tenuerunt. isti autem si a maio- 
ribus nostris iam in suis maioribus uicti sunt, quare nobiscum 
adhuc usque contendunt? si autem uicti non sunt, quare non 
communicant illi ecclesiae, quam negare catholicam non ualentes 
nullam causam contra eam se habere confessi sunt? ecce 

10 ecclesia catholica transmarina in tot gentibus dilatata, quam 
debere expectare dixerunt, ut eos sibi qui uicerint copulet, 
quomodo expectare debet eos sibi copulare qui uicerint, nisi 
ab eis criminibus, de quibus inter nos agitur, aliena sit? nam 
si ab eis aliena non est, etiam ipsa rea uicta cum uictis quo- 

15 modo sibi est copulatura uictores? porro si ab his criminibus, 
sicut fatentur, aliena est, alieni et nos sumus, qui eidem 
communione cohaeremus. nam si propter istam communionem 
nos contaminat crimen alienum, et ipsam cui communicamus 
crimen contaminat nostrum. sed ipsam confessi sunt non 

20 pollutam crimine Afrorum, quamuis ei sacramentorum com- 
munione socientur. ibi ergo conuicti sunt nec nos pollui potu- 
isse crimine illorum, quibus sacramentorum communione soci- 
amur, quia nnllo nexu consensionis inuoluiraur. quamquam et 
ipsius Caeciliani uictrix causa eisdem uerbis istorum facillime 

25 demonstratur. si enim confligentibus nobis expectare debet 
ecclesia transmarina ab istis criminibus aliena, ut eos qui ui- 
cerint sibi et catholico nomini adiungat, tunc expectabat, 
quando maiores istorum cum Caeciliano acriter confligebant. 
ille ergo tunc uicit, quem sibi post conflictum illa quae hoc 

m expectauerat copulauit. aut si potuit et pollutum sibi in sacra- 
mentorum communione copulare et, sicut iam confessi sunt, 
ab his criminibus inpolluta persistere, multo magis uicimus, 

1 eam modo c 6 iam «. I. b 15 est copulatum Bml copulat Bm2b 
biis 6 23 nnlloa C neioa BmlC 25 demonstretur Bm2b 

32 hiia b 



150 



VIIH. Contra partem Donati 



hinc ostendentes proprium onus quemque portare et nec cau- 
sam causae nec personam praeiudicare persenae. 

XXVIIII. 49. Iam uero ut mandato nostro, ubi uniuersam 
causam complexi fueramus, nec repentinis uerbis, sed con- 
scriptis litteris respondendum putarent, quanti emendum fuit? 5 
sic enim constitit eos respondere non potuisse his omnibus, 
quae in uostro mandato posita nec attingere omnino suis lit- 
teris uoluerunt. neque enim potest aliquis dicere prosecutionem 
nostram memoriter eos non potuisse retinere et propterea rebus 
necessariis non omnibus respondere uoluisse. editum est eis io 
mandatum nostrum per notoriam postulantibus et hoc ipsum 
allegantibus, ut instructi possent ad omnia respondere. et 
cum iam septem delecti essent a ceteris, qui omnia pro omni- 
bus agerent, litteras tamen ipsas, quibus nostro mandato 
respondere conati sunt, totius concilii sui nomine protulerunt 15 
tamquam epistulam ab omnibus illis ad cognitorem datam. 
quam si nollemus admittere, iure optimo faceremus. neque 
enim ordinis erat, ut post iniunctam septem hominibus causam 
iam quicquam nisi per illos qui delecti fuerant ageretur. sed 
ne litteris nostris litteras eorum timuisse uideremur, sine ulla 20 
haesitatione nt legerentur allegarentur admisimus. optandum 
enim et ut dixi emendum erat, ut post tot dierum dilationem, 
quam eis petentibus concesseramus, adferrent elucubratum 
laborem, in quo eos mandato nostro non respondisse satis 
utrasque litteras legentibus appareret et nos eisdem ipsis lit- 25 
teris eorum sine ulla dilatione mox respondisse constaret. si 
enim homines tam tardo ingenio sunt, ut eos arbitrentur ali- 

1 cf. Gal. 6, 5 4 cf. Breuic. III 8, 10 

1 necansam B 4 fuerimus codd. repentinis bcv rentinis A retinis BC 
retentis mg. B 6 potuisset BtnlC hiis b 7 poaita sunt nec b 
litteris suis c 9 potuisset Bml 11 notariam c ipsis Bm2 
13 dilecti AmHBmlC delecti essent septem 6 quia Bml 17 nolli- 
mus Am2 nolimus BCm2b nolumus Cml 19 delicti BmlC 21 alle- 
garent c, om. t>; c/. Cresc. IIII 56, 66 quae gesta cum apud acta 
Zenophili consularis recitarentur eiaque insererentur 25 apparet 
AC ipsis om. c 27 arbiterentur Cml 



post gesta 28, 48—29, 50 



151 



quid dixisse, in quibus locis mandati uostri tacere noluerunt, 
neminem puto esse tam stolidum, qui etiam in his locis ali- 
quid eos respondisse eiistimet, in quibus omnino tacuerunt. 
non enim parua uel quasi contemnenda sunt, cum in his potius 

£ omnis causa consistat. 

50. Nam testimonia scripturarum, quibus adseruimus eccle- 
siam cui communicamus ab Hierusalem coeptam toto terrarum 
orbe diffundi, tamquam omnino dicta non fuerint, praeterierunt 
magna mole diuinae auctoritatis oppressi. item quod in nostro 

io mandato positum est de beato Cypriano, qui tolerandos potius 
in ecclesia malos quara propter eos ecclesiam deserendam et 
praecepto admonuit et suo confirmauit exemplo, attingere 
omnino non ausi sunt, credo intellegentes, quod, Cypriani 
auctoritatem si in aliquo scripto eius labefactare temptarent, 

15 faterentur etiam nos recte auctoritati eius non cedere in eo, 
quod de iterando baptismo solent eius placita uel decreta 
proferre. quam<quam> nec ipsam de baptjsmo Cypriani sen- 
tentiam aperte commemorare uoluerunt, scientes etiam illic, 
si facerent, se offensuros esse naufragium, quoniam Cyprianus 

.*> non reliquit unitatem et cum eis in illa permansit, qui de hac 
re diuersa senserunt. unde aut tunc ecclesia perisse dicenda 
est et non fuit iam, ex qua nasceretur Donatus illorum, aut 
si, quod uerum est, permansit ecclesia, non in ea contaminant 
mali bonos, sicut Cyprianus etiam iudicauit, qui cum diuersa 

36 sentientibus in eadem uniuersitate permansit. ac per hoc isti 
se detestando sacrilegio schismatis induerunt, qui propter 
nescio quorum crimina non probata, etiamsi uera essent, nullo 

7 cf. Luc. 24, 47 10 cf. Cypr. epist. 54, 3 

1 dixisis.e B dixisisse (t«ri. s s. I.) C 2 hiis b 3 exsistimet ut 
uid. Aml exeetimet AmZCml 4 praua Bml non sunt cml hiis b 
7 orbe terrarum 6 8 diffudit BmlC fuerunt Bml 10 tolerando 
ABC 12 ammonuit c 13 credo v cr«* A ceterum Am2BCbc 15 auc- 
toritate BmlC 17 quamquam scripsi quam codd. v cipriano Bml 
20 reliquid BmlC 21 docenda Bml 25 uniuersitate scripsi diuersi- 
<-sa-Bm/)tate codd. v, cf. index 8. u. uniuersitas 



•152 



VIIII. Contra partem Donati 



modo se ab unitate toto orbe diffusa separare debuerunt. hoe 
illi quantum intellegitur praeuidentes ab illo testimonio Cypri- 
ani, quod in nostro mandato commemoratum est, toto silentio 
transierunt. 

51. Illud etiam, quod in causa Maiimianistarum ipsi quoque r> 
suo iudicio de'clararunt, nec propter malos unitatem deseren- 
dam, qui Maximiani socios a Maximiano dixerunt non fuisse 
pollutos et eos inde quos damnauerunt in honore integro sus- 
ceperunt et baptismum Christi licet foris ab ecclesia datum 
agnoscendum potius quam destruendum esse monstrarunt, cum 10 
a Peliciano in schismate baptizatos et cum illo postea receptos 
iterum baptizare non ausi sunt, etiam hoc ergo cum in nostro 
mandato legerent, tacendum potius et praetereundum quam 
ulla contradictione refricandum esse censuerunt. causam etiam 
Caeciliani a causa ecclesiae in nostro mandato distinctam et i& 
tamen etiam ipsam omni ex parte defensam respondendo pror- 
sus non attigerunt. quis ergo eos illi mandato nostro respon- 
disse arbitretur, quando contra haec omnia nullum uerbum 
facere nec saltem qualiscumque responsionis obumbratione 
conati sunt? quod autem uisi sunt respondere, legat qui uo- a> 
luerit et iudicet eidem ipsi mandato nostro conferens litteras 
eorum praeter responsionem quam continuo reddidimus, qua 
omnia uanitatis eorum machinamenta subuersa sunt. 

XXX. 52. Iam illud, si montes aureos daremus, quando 
emere possemus, quod obiecta sibi Maximiani causa, ut intel- -a, 
legerent eo modo non obfuisse Caeciliano concilium, quo in 
eum absentem septuaginta episcopi quod uoluerunt pronunti- 
auerunt, quoraodo non obfuit Primiano, cum similiter absentem 
pro Maximiano centum ferme episcopi damnauerunt, uehemen- 
tissime perturbati et in horrendas contrusi angustias respon- 30 

5 maximiaiiistrarum B 6 nec c ne ABCb non v 12 ergo del. Bm2, 
om. b 14 refrenandum Bm2b, refragandum »117. Bm2 16 ex omni BCb 
17 attingerunt Bml 18 haec omnia contra bml nnllam Bml 

19 saltim Am2BmlC 25 possumus v 26 concilio Bml 29 nehe- 
mentisse 6 



post gestft 29, 50—31, 53 



158 



derunt nec causam causae nec personam praeiudicare personae, 
his pauci8simis uerbis totam nostram causam, de qua cura 
eis superiu3 confligebamus, omnino inuictam esse firmantes? 
quid enim aliud agebamus, tot testimoniis sanctorum eloqui- 
i orum, tanta auctoritate prophetarum apostolorum episcoporum 
ipgorumque aduersariorum demonstrantes bonos a malis sacra- 
mentorum communione non pollui, si corde uoluntate moribus 
operibus diuersas habeant causas gerantque personas? quid 
enim aliud laborabamus, nisi ut appareret nec causam causae 

w nec personam praeiudicare personae? hoc ipsi breuiter con- 
pulsi summa necessitate dixerunt, quia, cum a nobis diu 
diceretur, ueritati cedere noluerunt. 

XXXI. 53. Illud etiam quibus thesauris, quibus opibus, 
quibuS pretiosorum lapidum aggeribus emendum fuit, quod 

15 maiores suos apud imperatorem Constantinum persecutos 
Caecilianum non confiteri tantum, uerum etiam profiteri atque 
gloriari minime dubitarunt eumque ab imperatore damnatum 
etiam mentiendo adseuerare conati sunt? ubi est illa uox, qua 
uos decipere consuerunt nobis inuidiam concitantes, quod 

*) apud imperatorem causam agamus ecclesiae? ubi sunt uerba 
Primiani apud acta magistratus Carthaginiensis expressa: 'illi 
portant multorum imperatorum sacras, nos sola offerimus 
euangelia* ? ubi est illa praeclara laudatio, qua extollunt sepa- 
rationem suam, dicentes eam esse ecclesiam ueritatis quae 

» persecutionem patitur, non quae facit? nempe elisa est, nempe 
prostrata. leguntur prosecutiones eorum; negare non possunt, 
quia leguntur etiam suscriptiones eorum. tenemus eos confiten- 
tes profitentes gloriantes maiores suos Caecilianum apud impe- 
ratorem grauiter persecutos. tenemus etiam Caecilianum perse- 

24 cf. cap. 16, 20 extr. 

2 hiis b 6 malos a bonis codd. 9 laboramus BCb 10 personam 
personae praeiudicare BCb 11 sumna C qui coni. v 19 con- 
sueuerunt v 21 carthaginensis Bb 22 sacra codd. soli Aml 
26 persecutiones Bbv 29 pro6equentibus Bm2b 



154 VJBL Contra partem Donati 



quentibus eis ab imperatore damnatum. non ergo iam clament 
segregationem suam ideo esse ecclesiam ueritatis, quia persecuti- 
onem non facit sed patitur, aut fateantur non eam fuisse ecclesiam 
ueritatis, quando a maioribus eorum Caecilianus patiebatur. si 
enim continuo boni sunt qui persecutionem patiuntur, bonus 6 
«rat Caecilianus quando patiebatur; si autem potest quidem 
fieri, ut et mali persecutionem patiantur, sed boni non possunt 
esse qui faciunt, non erant boni maiores eorum quando Cae- 
cilianum persequebantur. porro si fieri potest, ut et boni faciant 
et mali patiantur, non ideo nos culpandi sumus nec ideo isti 10 
laudandi, quiatale aliquid patiuntur, quale Caecilianum maioribus 
suis facientibus passum esse gloriantur. et tamen Caecilianum ab 
imperatore damnatum omnino non constitit, sed in eius abso- 
lutione atque. purgatione, quae iudicii episcopalis et impeiialis 
recitatione constiterat, nihil postea probari potuit inmutatum. 15 
ita factum est* ut remota. Caeciliani damnatione, de qua ipsi 
mentiti sunt, remanserit persecutio, quam maiores suos fecisse 
confessi sunt. 

54. Parum fuit, ut Caecilianum ab imperatore damnatum 
et mentiendo gloriari auderent et asserendo probare non pos- ao 
sent. insuper etiam probauerunt et nostra in eam rem docu- 
menta fortius adiuuerunt, Caeciliani absolutionem mansisse 
firmissimam, non, sicut mentiti fuerant, imperatoris posteriore 
iudicio in contrarium commutato. nam primo Mileuitanae 
ecclesiae catholicum episcopum Optatum recitandum petiue- 25 
runt, pollicentes inde se probaturos Caecilianum ab imperatore 
^iamnatum. quae lectio cum magis contra eos recitaretur, nemo 
risum potuit continere. qui tamen risus non utique conscrip- 
tioni gestorum potuisset adiungi et omnino latuisset, nisi et 

25 cf. Breuic. III 20, 38 

1 eis «. Bml, et b, om. ACc eis persequentibns v 2 se congre- 
gationem BCb 11 patiantnr BCb 13 imperatorem cml 15 nil t> 
20 alt. et] ea et BmlCmU ea Cml 24 miliuitanae BCm2b 25 obta- 
tum BC petiuerunt icripsi putauerunt codd. v, cf. p. 87, 4 27 qu»a||e- 
lectio (i eras.) A quae electio ex qna electio Cm2, et c 



post gesta 31, 53—54 



155 



ipsum latere non sinerent dicentes: 'audiant qui riserunt.' hoc 
sane scriptum est et suscriptum. quod enim pro se legi uolue- 
runt, ambiguum fuit. unde cum rectissime cognitor iussisset 
paulo superius recitari, ut inde si possent uerba illa claresce- 
5 rent, hoc recitatum est quod nolebant, id est Caecilianum fuisse 
purgatum, quem prius legendum dederant non sicut iactabant 
damnatum, sed Brixae bono pacis retentum. hic cum dixissent 
illis uerbis Optatum damnationem Caeciliani extenuare uolu- 
isse, dictum est eis, ut euidentem Caeciliani damnationem 

io aliunde recitarent, ut ab Optato eam extenuatam posset ostendi, 
qui apertissime scripserat Caecilianum fuisse purgatum. hoc 
cum facere omnino non possent, interiectis atque consummatis 
omnium morarum superfluis ambagibus apertissime nos adiu- 
uare coeperunt. tamquam enim a nobis essent instructi uel 

io tamquam nobiscum ad innocentiam Caeciliani defendendam 
declarandamque delecti, cum quaereretur ab eis, ut, si possent, 
ostenderent quod dicebant, posteriore iudicio Caecilianum ab 
imperatore damnatum, cuius imperatoris litteras legeramus 
quae illum ostenderant absolutum, protuleront libellum maio- 

2o rum suorum ad eundem Constantinum imperatorem datum, quo 
apertissime demonstrarant illius iudicio se potius fuisse dam- 
natos. contigit enim eis apud imperatoriam potestatem quod 
inimicis sancti Danihelis, qui hoc ab eisdem leonibus paasi 
sunt quod pati uoluerant innocentem. hic cum breuiter admo- 

25 nuissemus illum libellum pro nobis contra se potius recitasse, 
aliud addiderunt, proferentes eiusdem imperatoris litteras ad 
Uerinum uicarium datas, ubi eos grauiter detestatus et domini 

19 cf. Breuic. III 21, 39 23 cf. Dan. 6, 24 26 cf. Breuic. III 
22, 40 

6 legendo didicerant mg.B tng.b 7 briie Cml brixiae cet. {v) di- 
xisset BCb 8 uoluisset B 11 quia Bb apertissime om. Bb 
scribserat AC 12 intericectis Cml consumatis BC 18 legeremus 
Bml 19 libello Cml 21 demonstrabant Bm2b demonstrarent cv 
22 iroperatorera am Cml 23 danielis BCb(v) 24 aminonuissemus c 

26 proferentes (profe in ras. m2) A, et cv parentes BmlC pariter Bm2b 

27 ueninum Cml detestatur Av 



156 



VIIII. Contra partem Donati 



iudicio, qui iam in eos coeperat uindicare, dimittens ignominio- 
sissima indulgentia de exilio relaxauit. ita manifestissime con- 
stitit non solum nullam Caeciliani damnationem fuisse postea 
consecutam, uerum etiam eius absolutionem atque purgationem 
et poena illorum et detestabili indulgentia fuisse firmatam. 
haec tam excellentia documenta, quod fatendum est, non habe 
bamus in manibus, sed forsitan, si alicubi esse audiremus, 
unde nobis gratis dari non possent, quolibet praemio perue- 
niremus ut nobis describenda permitterentur. quantum autem 
daremus, si uenale proponeretur, ut pro nobis etiam ab ipsis 
aduersariis legerentur? 

XXXII. 55. Quid uidetur addi iam posse, ut nos cumulatius 
adiuuarent? et tamen addiderunt. commemorauerunt enim 
causam Felicis Aptugensis, a quo Caecilianus fuerat ordinatus, 
cui Felici traditionis crimen intenderant. absoluto autem Cae- 
ciliano cum perficiendae instaretur unitati, quaestionem de 
isto Felice commouerant, eo modo posse arbitrantes Caecilia- 
num iam purg&tum alienis criminibns inretiri. etiam haec 
ergo causa Felicis discussa est proconsulari iudicio, ubi liqui- 
dissime innocentia Felicis apparuit. sed quoniam quidam In- 
gentius, qui eodem iudicio aduersum Felicem falsum se fecisse 
confessus est, nec puniri facile debuit, ubi causa episeopi 
uertebatur, nec facile a proconsule dimitti potuit tanti crimi- 
nis reus nisi imperatore consulto, quo instante illa omnia 
gerebantur, rettulit inde pro consule et rescripsit imperator, 
ut ad eius comitatum idem Ingentius mitteretur, uolens ma- 
iores istorum, a quibus cotidie interpellabatur, in praesentia con- 
futari, nihil tamen dubitans de purgatione, immo eam uerbo- 

14 cf. Breuic. III 23, 41 aqq. Optat. I 27 

5 poena acripsi poenam codd. v alt. et om. cv detestabilem Bmlib 
indulgentiam Bb 9 describenda scripsi scribenda codd. V 12 qni C 
14 Aptngnensis v 15 intenderat ACc 16 inrtauretur BmlCml in- 
stauraretur Bm2b 18 iam] ut BmlC, del. Bm2, om. b 20 quidem 
BCb 21 eodem scripsi eidem codd. v 25 retulit BCbcv proconsul 
Bbco 26 cominitatum Bml 27 confutare Bml 



post gesta 31, 54—32, 55 



157 



rum quoque suorurn manifestatione confirmaus, sicut rescriptum 
eius ostendit. haec nos omnia documenta causae Felicis in 
manibus habebamus et disposueramus tradere recitanda. in 
quo ipsi nos praeuenerunt et easdem imperatoris litteras 
s de Ingentio ad se mittendo priores protulerunt et recitauerunt, 
iam fortasse nobis ea non recitaturis, quia sufficere putabamus 
etiam causam Caeciliani ita peractam esse, ut nihil amplius 
eiigi uideretur. sed aduersariis nostris id agentibus, ut perse- 
cutio, quam maiores eorum apud imperatores nostris maioribus 

10 fecerunt, et eorum calumniae superatae cumulatius apparerent, 
quid faceremus nisi oblata libenter accipere et gratias doraino 
in omnibus agere? Constantini ergo litteras ipsi protulerunt, 
ipsi rocitauerunt. incredibile uidetur esse quod dico, sed gesta 
testantur: conscriptae sunt eorum prosecutiones, tenentur su- 

15 scriptiones. ipsi, inquam, recitauerunt Constantinum suscripsisse, 
quod Aelianus pro consule in causa Felicis (audientiam) prae- 
buerit conpetentem et quod a crimine traditionis innocentem 
Felicera fuisse constiterit, sed Ingentium ad comitatum suum 
propterea mitti uoluisse. ut his, inquit, qui in praesen- 

aitiarum agunt et diurnis diebus interpellare non 
desinunt. praesentibus et coram adsistentibus ap- 
parere et intimari posset frustra eos Caeciliano 
inuidiam conparasse et aduersus eum uiolenter 
insurgere uoluisse. ipsi recitauerunt. quis nostrum hoc au- 

25 deret optare. ut, quos iniquitas fecerat nostros accusatores, 
eos ueritas nostros faceret defensores? sic et illum Balaam, 
quem temporibus antiquis ad maledicendum dei populum con- 
duxit iniquitas, benedicere conpulit ueritas. 

15 Be8criptum Constantini ad Probianum; cf. Breuic. III 23, 41. 
Cresc. III 70, 81 27 cf. Num. 23 

1 qnoque om. c 2 causa codd. 6 nos 6 rccitaturus limlC recita- 
tori b 10 fecerunt Bbv fecerant s. I. Am2. om. Cc 15 scripsisse v 
16 elianus ACc alienus Bb proconsul Bm2bcv nudientiam om. codd. 
19 hiis b 20 diumis scripsi diuturnis codd. v 21 apparere] apponere 
BmlC appoDi Bm2b 22 posait v 23 conparare AttguMinus 11. cc. 
aduersos A 25 faceret Bb 



158 



VIIII. Contra partem Donati 



XXXIII. 56. Sicut autem ordo consulum ostendit, quem 
tunc considerare temporis angustia non sinebat — neque 
enim praesto erant libelli, qui consulares uocantur, aut quis- 
quam eos rem tam inanem crederet obiecturos, ut respondere 
nos uellent, quid misso Ingentio gestum fuerit uel utrum om- 5 
nino sit missus Ingentius, cum et innocentiam Felicis procon- 
sularis sententia declarauerit et eandem sententiam responsio 
imperatoris ab ipsis prolata et recitata firmauerit, et magis 
utique ipsi protulissent, si quid misso Ingentio pro se gestum 
fuisse confiderent — , sicut ergo consulum ordo declarat, primo io 
Caecilianus episcopali iudicio Miltiadis est absolutus, deinde 
non post longum tempus Pelicem proconsulari iudicio constitit 
innocentem, ac sic postea Caecilianus etiam ab imperatore 
inter partes cognoscente purgatus est, deinde post aliquot 
annos aduersarii eius ignominiosa illa indulgentia relaxati sunt. i& 
nam Miltiades iudicauit Constantino ter et Licinio iterum con- 
sulibus VI Nonas Octobres. Aelianus pro consule causam 
Pelicis audiuit Uolusiano et Anniano consulibus XV Kal. Mar- 
tias, id est post menses ferme quattuor. Constantinus ad 
Eumalium uicarium de purgatione Caeciliani scripsit Sabino ao 
et Rufino consulibus IIII Idus Nouembres, id est post bien- 
nium et menses prope octo. et idem imperator ad Ualerium 
uicarium de illorum exilio soluto et eorum furore deo uindici 
dimittendo litteras dedit Crispo et Constantino iterum consu- 
libus III Nonas Maias, id est post quartum aunum et mensem 25 

16 anno 313 18 anno 314 20 anno 316; cf. Creec. III 71, 82 

24 anno 321 

2 temporibus BC 7 declanerit c 12 longam Bml 13 si C 14 con- 
gnoscente B aliquot (ali s. I. ml) B quot ACc quatuor v annos 
aliquot 6; c/. p. 91, 9 16 militiades Bml milciades b iterum] immo ter 

17 sexto bv octobris Bm2b elianus codd. proconsul Am2Bm2bcv 

18 aniano quintodecimo Kias (ont. consulibus) b quinto decimo calendas v 
martii c 20 enm alium Bbc uincarium Bml 21 Ruffino v quarto bv 
nouembris Bbc nouembrs C 22 ualerianum BCb (immo Uerinum, nisi 
Ualeriua allerum nomen est; cf. 31, 54. Breuic. III 22, 40. 24, 42) 
23 soluti ABmlC furori ABmlC 24 dederit ABmlC dederat c 

25 tertio bv maii c annum quartum b 



post gesta 33, 56—34, 57 



159 



ferme sextum. unde sine ullis ambagibus liquidissime constat 
siue misso ad comitatum Ingentio siue non misso nihil postea 
contra Caecilianum fuisse iudicatum, immo eum iudiciis quo- 
que imperialibus uictorem aduersariorum et persecutorum suo- 
s ram postea declaratum. 

XXXIIII. 57. Eat nunc pars Donati totiens inprobata, totiens 
calumniosa, totiens mendax, totiens confutata, totiens modis 
oranibus superata atque confusa: adhuc iactet iudicem a nobis 
fuisse corruptum. quasi uox alia uictis esse consueuit! pror- 

10 sus iudex corrumpendus fuit, ut quod ipsi bene egerant illius 
infirmaret auctoritas. sed nec male illos egisse dixerim; immo 
uero optime egerunt, qui contra suos errores pro ueritate tanta 
dixerunt. nam si causa eorum consideretur, re uera contra 
ipsos, si autem prosecutiones eorum legantur, magis secundum 

15 ipsos iudicauit. an uero in ea causa ille qui medius erat 
aduersaretur nobis, in qua illi qui ex aduerso stabant dixerunt 
protulerunt recitauerunt tanta pro nobis? quid emere a iudice 
deberemus, quando ab aduersariis illa non emimus quae iudi- 
cem cogerent, etiamsi ab ipsis accepisset pecuniam, pro nobis 

20 ferre sententiam? quamquam si non eum nossemus deum 
timentem et iuatitiae dilectorem et ab omnibus huiusmodi 
sordibu8 alienum, nos in illum talem suspicionem dirigere 
deberemus, qui [nimia patiential cum eos uideret premi ueri- 
tate nec eis uideri uellet aduersus, nimium patienter pertulit 

25 homines per inania uagantes et tam multa superflua dicentes 
et ad eadem totiens conuicta redeuntes, ut gesta tantis uolu- 
minibus onerata paene omnes pigeret euoluere et quemadmodum 
acta causa sit legendo cognoscere. quod illi utrum magis 
inopia ueritatis an industria calliditatis egerint nescio. hinc 

30 tamen solum causam tam pessimam utcnmque adiuuare potue- 

2 commitatum BmlC 4 imperalibus Bml uictorum c 6 eat] 
£t B et Cmlb 8 seperata Cml 9 consueuerit cv 11 illos male c 
illo 0 17 pro nobis tanta b 21 pr. et v ut ABmlCc aut 
Bm2b delictorem Am2 28 nimia patientia deleui 30 pessi- 
mum Bml 



160 



VIIII. Contra partem Donati 



runt, quam potius deserere debuerunt. denique si in illos qui 
egerunt intendant ceteri accusationem eosqne potius asserant 
a nobi8 fuisse corruptos, ut tot prosecutionibus uel a se pro- 
latis lectionibus sic adiuuarent causam nostram, sic perimerent 
suam, nescio quemadmodum se possint defendere et ab ista 5 
suspicione purgare, nisi forte dicant: 'si corrupti essemus, 
causam tam malara et per nos et per illos conuictam cito 
etiam finiremus. nunc uero uel inde credite nos ex animo 
adfuisse et aliquid prodesse uoluisse, quod multum loquendo 
egimus, ne quod actum est facile legeretur et nos esse uictos 10 
cito cognosceretur'. si hoc ab eis non fieret, nec ipsis nec nobis 
iurantibus forsitan crederetur illa, quae pro nobis contra se 
et tam multa dixerunt et tam multa legerunt, gratis eos 
nobis omnia praestitisse. nec tamen ipsis, sed deo potius hinc 
agimus gratias. ut enim illa omnia uel loquendo uel legendo 15 
pro causa nostra promerent atque propalarent, ueritas eos 
torsit, non caritas inuitauit 

XXXV. 58. Quapropter, fratres, si tamen non irascimini 
quia fratres uocamus — illi enim, cum hoc a nobis audirent, 
iniuriam sibi fieri apud acta dixerunt nec mandato nostro » 
ammoniti, ubi hoc ex propheta testiraonium positum est, 
recolere potuerunt deum praecepisse: dicite 'fratres nostri 
e8tis' <his> qui uos oderunt et qui uos detestantur, 
nt nomen domini honorificetur et appareat illis 
in iucunditate, ipsi autem erubescant — , ergo iam, »5 
fratres, appareat uobis nomen domini in iucunditate, quod super 
nos inuocatum est et cuius utrique sacraraenta portantes non 
inraerito dicimur fratres. iam pacem amate, consuetudinem 

22 Esai. 66, 5; cf. Caes. 2 

2 a8sernnt CmJ 7 et per illos et per nos (tr. ml) B 8 funiremus 
Cml 9 affuisse bc 10 laberetur mg. B, et b 11 fieret] si erit cml 
12 contra se pro nobis b 21 ailmoniti Bm2b 22 dominnm b 
nostra Bml 23 liis v, om. codd. 25 iocunditate Am2BCbc 26 iocun. 
ditate BCbc 28 dicimus C 



post gesta 34, 57—35, 58 



161 



Yitigiosam et calumniosam iam saltem conuictam confusamque 
relinquite nec ipsos odieritis, quando ad nos correcti transeunt, 
sed quando in errore nefario permanentes uos adhuc usque 
seducunt. nec sibi ipsi magni uideantur, quod eis honorem in 

sunitate deferimus quem possideant liberandi; hunc enim ha- 
bentes extra unitatem magis sunt inde damnandi. signa quippe 
militaria perniciosius ab usurpatoribus habentur quam si omnino 
non haberentur, nec tamen eis correctis et in castra imperatoris 
redactis illa frauguntur aut abolentur, sed eos, quos antea 

10 prodebant atque puniebant, iam ornare incipiunt et munire. 
quid adhuc adtenditis ad eorum insanas querellas et uana 
mendacia? nocte causa finita est, sed ut nox finiretur erroris; 
nocte dicta sententia est, sed fulgens lumine ueritatis. inclusos 
se tamquam in carcere fuisse conquesti sunt; ibi et nos era- 

15 mus: aut utrisque facta est iniuria aut utrisque adhibita dili- 
gentia. sed quomodo dicamus iniuriam, quando in tam spati- 
oso et lucido et refrigeranti loco nos fuisse recolimus? aut 
quomodo erat carcer, ubi erat et iudex? postremo clausum 
fuisse nos nesciebamus, qui simul intus eramus. ipsi unde 

20 sciunt, nisi quia fugere fortasse uoluerunt? sed quis non 
uideat, quod ista inania et ridenda potius quam refellenda de 
tali cognitore non dicerent, si pro sua causa possent ualidum 
aliquid inuenire quod dicerent? scimus quam multi uestrum 
et forte omnes aut paene omnes dicere soleatis: 'o si in unum 

25 locum conuenirent, o si aliquando conferrent atque illis dispu- 
tantibus ueritas appareret!' ecce factuin est, ecce conuicta 
est falsitas, ecce apparuit ueritas. quid adhuc fugitur unitas, 
quid adhuc contemnitur caritas? quid nobis <opus> est per 
nomina hominum diuidi? qui nos creauit unus est deus, qui 

1 calumniosam et litigiosam (tr. ml) A,v et litigiosam calumniosam 
(calumniam Bm2b) BCb 2 oderitis Bm2bcv; cf. Boensch, It. 2 p. 282 
8 castra (alt. a s. ras.) B 10 et] atque c 11 quaerellas ACml 
quaerelas Cm2 querelas cet. v 12 noi] nos ABmlC 14 fuissent Bm2b 
15 dilengentia C 18 clausum (scil. locum) ABmlCcml clausos cet. v 
22 non s. I. b 28 opus addidi; cf. Cresc. III 35, 39 extr.: non milii 
opus est inde separari 29 hominum nomina v 

VBl Angust. c. Don. m. 1 1 



162 VIIII. Contra partem Donati post gesta 35, 58 

nos redemit unus est Christus, qui nos consociare debet unus 
est spiritus. iam nomen domini honoretur et appareat uobis 
in iucunditate, ut agnoscatis fratres uestros in ipsius unitate. 
iam in prosecutionibus episcoporum uestrorum qui nos sepa- 
rabat error est uictus: aliquando in cordibus uestris uincatur 5 
et diabolus et gregi suo collecto atque pacato sit propitius 
qui hoc praecepit Christus. 

7 cf. Eph. 2, 14 

2 uobis appareat b 3 iocunditate BCbc 4 separabit BC 5 error 
est] errores BmlCml errore Cm2 uestros BmlCml nincantur Bml 
7 praecipit bv EXPL. LIB. BEATI AUG. (ANGVST. C) CONTRA 
PARTEM DONATI POST (POS B) GESTA ABCDO GRATIAS SEMPER 
A DO GRAS AMEN BC EXPL LIB. BI. A. EPI CT PARTE DO- 
NATI P' GESTA b in c nihil subscriptum 



ATGYSTIlil RETRiCTlTIOMVM LIB. II CiP. LXVI (XL) 

(PAO. 178, 5 ED. KNOELL). 

POST CONLATIONEM CONTRA DONATISTAS LIBER 

UNUS. 

5 1. Librum etiam scripsi grandem satis, quantum existimo, 
diligenter ad ipsos Donatistas post conlationem, quam cum 
episcopis eorum habuimus, ne ab eis seducerentur ulterius. 
ubi respondi etiam quibusdam uanitatibus eorum, quae ad nos 
peruenire potuerunt, quas uicti, ubi poterant et quomodo 

io poterant, iactabant, praeter illa, quae dixi de gestis conlationis, 
unde, quid actum sit, breuiter nosceretur. multo autem bre- 
uius id egi in quadam ad eosdem mrsus epistula, sed quia 
in concilio Numidiae omnibus, qui ibi eramus, hoc fieri placuit, 
non est in epistulis meis. sic quippe incipit: Silvanus senex, 

is Ualentinus, Irmocentius, Maximinus, Optatus, Augustinus, 
Donatus et ceteri episcopi e concilio Zertensi ad Donatistas. 
2. Hic liber sic incipit: Quid adhuc, Donatistae, seducimini? 

U epist. 141 



11' 



X. 

SERMO 

AD CAESARIENSIS ECCLESIAE PLEBEM. 



r = cod. Gratianopolitanus 152 saec. XIII 
/ = editio Probeniana, Basileae 1569 
v = editio Migniana 



1. Alacritatem caritatis uestrae quanto gaudio suscipiamus 
agnoscitis. exultamus enim in domino deo nostro de quo apo- 
stolus ait: ipse est enim pax nostra, qui fecit utraque 
unum. agimus ergo eidem domino et saluatori nostro Iesu 
5 Christo gratias, qui praestitit nobis, ut, antequam habeamus 
fratris nostri Emeriti uoluntatem, iam cognouerimus quantum 
diligit unitatem. quae tamen principia deus uoluerit ut de ore 
ipsiuB audiremus accipite. mox ut ingressus est istam eccle- 
siam, illo loco stans ubi primum coepimus cum eo colloquium, 

10 inspirante domino, qui et cor instruit et linguam regit, ait 
nobis: non possum nolle quod uultis, sed possum 
uelle quod uolo. uidete quid promiserit qui se dixit non 
posse nolle quod uolumus. si enim non potest nolle quod 
uolumus, scit quid uelimus; hoc enim uolumus quod et uos 

i5 uultis, hoc omnes uolumus quod uult deus. quid autem 
uelit dominus occultum non est. legitur enim testamentum 
eius qui no3 sibi fecit coheredes; in eo recitatur: pacem 
meam do uobis, pacem meam relinquo uobis. siue 
ergo cito siue sero, non potest nolle quod uolumus. moras 

*> autem aliquas nobis facit secunda sententia: possum uelle 
quod uolo. sic enim dixit: non possum nolle quod uul- 
tis, sed possum uelle quod uolo. potest uelle quod uult, 
sed non potest nolle quod uolumus. illud enim quod se dicit 
posse uidemus. nam uult modo quod uult, ipsum autera quod 

» modo uult non uult deus. quid enim modo uult? esse in dis- 
sensione a catholica ecclesia, esse adhuc in communione partis 

3 Eph. 2, 14 17 cf. Rom. 8, 17 Ioh. 14, 27 

Incipit sermo Super eadem gesta r Super gestis cum Emerito, 
Sermo / 1 uestrae charitatis fv 5 qui] hic fv 6 cognouimus r 
15 dens) dominus fv 25 pr. modo] non /, om. v 



168 



X. Sermo ad Caesariensis 



Donati, esse adhuc in schismate, esse adhuc inter illos qui 
dicunt: ego sum Pauli, ego uero Apollo, ego uero 
Cephae. sed hoc non uult deus, dum increpat apostolus: 
diuisus est Christus? potest ergo uelle quod uult, sed 
ad tempus, sed ad horam uerecundiae, non ad rationem sapi- 5 
entiae potest uelle quod uult. nam modo hoc est quod uult 
et potest uelle quod uult. sed quia non potest nolle quod 
uolumus, nolit ocius quod uult et faciat quod uolumus. non 
uos ergo permoueat, fratres, aliqua morula, dum quod uult 
uult, sed orate ut faciat quod promisit, ut non possit nolle 10 
quod uolumus. — et ab omnibus acclamatum est: aut hic 
aut nusquam. — qui corda uestra declarastis uocibus, adiu- 
uate nos et orationibus. potens est dominus, qui praecipit 
unitatem, mutare in melius uoluntatem. quod autem acclamauit 
caritas uestra: aut hic aut nusquam, uocem in illum 15 
uestrae caritatis agnouimus et amamus. hoc etiam nos non 
nunc primum, sed semper cogitamus, semper optamus. idem 
est et animus, quod praecipue neoessarium est, fratris et 
coepiscopi nostri, episcopi uestri Deuterii. olim nobis notus 
est animus eius. nobiscum preces de hac re domino fudit cum 20 
concilio, ubi hoc illis qui foris sunt promisimus et obtulimus. 
iam de hac re subscriptiones nostrae retinentur. numquam 
enim nos ita honorem nostrum fouemus, ut unitati inuideamus. 
minores simus honore, cum simus maiores dilectione. noui- 
mus quemadmodum inuitanda sit infirmitas, ut perficiatur 25 
unitas. 

2. Nec ideo dicimus haec, fratres, quasi illi, qui sub schis- 
mate remanserint, aliquam spem habeant ad dominum. multi 
enim disputant parum intellegentes quid loquantur et dicunt: 

2 I Cor. 1, 12 4 1 Cor. 1, 13 21 cf. Breuic. I 5. Em. 5 sqq. 
(ep. 128) 

1 scismate T (passim) 3 cephae T 5 uerecundiae] sed ad uere- 
cundiae/» 8 ocius scripsi, cf. Petil. 1114, 33: quid ocius dici potest? 
deus rfo, demum coni. v 11 clamatnm I* 19 uobis r 21 consilio / 
24 minores simus coni. v, cf. Em. 7 m. sumns Ifv 



ecclesiae plebera 1—2 



169 



'si schismatici sunt, si haeretici sunt, quare sic illos suscipiunt?' 
audite, fratres rnei. si (sic> eos susciperemus, iam istum susci- 
peremus fratrem nostrum Emeritum, siue bonum siue malum, 
tamen fratrem. quod ideo dico, quia et ipse nouit per prophe- 

5 tam nobis dictum esse quod illis etiam in collatione diximus: 
dicite 'fratres nostri estis' his qui uos oderunt. 
oderunt nos, credimus liniendum esse quod odiunt: tamen 
quamdiu odit 'frater' audit. donec finiatur odium, erit nomen 
in testimonium. non ergo sic illos suscipimus ut sunt — absit 

10 a nobis; nam haeretici sunt — , suscipimus autem catholicos: 
mutantur, suscipiuntur. sed propter malum quod habent non 
in eis possumus persequi bona quae agnoscimus. malum enim 
dissensionis, schismatis, haeresis malum suum habent, bona 
uero quae in illis agnoscimus non sunt sua. domini nostri 

15 habent bona, ecclesiae habent bona. baptismus non est ipsorura, 
sed Christi. inuocatio nominis dei super caput ipsorum, quando 
ordinantur episcopi, inuocatio illa dei est, non Donati. non 
eum suscipio episcopum, si, quando est ordinatus, super 
caput eius Donatus est inuocatus. in errante et deserente 

a) milite crimen est desertoris, character autem non est desertoris, 
sed imperatoris. sed frater uoster non deseruit, ubi adhuc 
numquam fuit, siquidem in illo desertoris error est natus, 
quando est a desertore signatus. qui primo schisma fecit, qui 
se ab ecclesia catholica separauit, cum his quos secum traxit 

25 desertor fuit. ceteri a desertoribus signati sunt, non tamen 
signo desertoris, sed signo imperatoris ; non enim desertor 
characterem suum fixit. quid est quod dico: desertor charac- 
terem suum non fixit? Donatus non baptizauit in nomine 
Donati. nam si Donatus, quando schisma fecit, in uomine 

30 Donati baptizaret, desertoris characterem infigeret. ego quaudo 
Uocarem ad unitatem, si inuenirem desertoris characterem, 
exterminarem delerem abolerem abicerem non approbarem respu- 

6 Esai. 66, 5; cf. Post gesta 35, 58 et mandatum catholicorum 3 sub 
fin. apud Mansi, Conciliorura collectio tom. IV, pag. 74 

2 sic addidi 7 tamen et fv 20 caracter r (passim) 



170 



X. Sermo ad Caesarieusis 



erem anathemarem damnarem. nunc uero ipse desertor charac- 
terem fixit imperatoris sui. deus et dominus noster Iesus 
Christus quaerit desertorem, delet erroris crimen, sed non 
exterminat suum characterem. ego quando uenio ad fratrem 
meum et colligo errantem fratrem meum, attendo fidem in 5 
nomine patris et filii et spiritus sancti. iste est character 
imperatoris mei. de isto charactere militibus suis uel potius 
comitibus suis, ut hunc inprimerent eis, quos congregabant 
castris eius, praecepit dicens: ite, baptizate omnes gen- 
tes in nomine patris et filii et spiritus sancti. 10 
istum characterem a domino dictum omnibus credentibus 
inprimendum quia nouerat Paulus, expauescit ad eos qui 
uolebant esse Pauli et dicit eis: 'numquid Paulus pro 
uobis crucifixus est? quid uultis esse mei et non 
magis domini mei? quid uultis esse mei et non potius 15 
cuius ego sum? agnoscite, aduertite characterem uestrum: 
numquid in nomine Pauli baptizati estis?' sic ergo 
eos colligimus, ut non sibi blandiantur illi quos non colligimus. 
et ipsi colligantur, non inflentur; ueniant, suscipientur. non 
in eis odimus quod dei est, non odimus et ipsos, quia dei 20 
sunt et quod habent dei est. dei sunt, quia homines sunt et 
omnis homo creatura dei est; dei est quod habent nomen patris 
et filii et spiritus sancti: baptismus trinitatis dei est, dei est 
euangelium quod habent, dei est fides quam haben^. 

8. Et quid non habent, ait mihi aliquis, qui haec habent? 25 
tu dicis: habent baptismum Christi? dico. tu dicis: habent 
fidem Christi? dico. si ergo haec habent, quid non habent? 
quid est baptismus? sacramentum. audi apostolum: si sciero 
omnia sacramenta. multum est scire omnia dei sacramenta ; 
quantacumque sciamus saciamenta, quis nouit dei omnia sacra- 30 
menta? quid ait apostolus? si sciero omnia sacramenta, 

9 Matth. 28, 19 13 I Cor. 1, 13 17 ibid. 28. 31 1 Cor. 13, 2 

1 anathematizarem fo 9 omnes om. fo (rcdvta td e&vtj) 19 susci- 
piantur fv 21 dei eet. et dei sunt v 28 baptismum / 



ecclesiae plebeni 2—4 



171 



si habeam omnem prophetiam, adde adhuc: et omnem 
scientiam. 'sed de fide dixeras'. audi adhuc: si habeam 
omnem fidem. difficile est habere omnem fidem, quomodo 
difficile est noscere omuia sacramenta. et quid est quod dicit: 

5 'omnem' ita ut montes transferam, caritatem autem 
non habeam, nihil sum? intendite, fratres, intendite, 
obsecro uos, apostoli uocem et uidete, quare cum tantis labo- 
ribus et periculis fratres nostros quaeramas. caritas eos quaerit 
de cordibus nostris. propter fratres meos et propinquos 

lomeos, dicit psalmus, loquebar pacem de te, ad sanctam 
Hierusalem loqueus. uidete ergo, fratres mei, quid dixit apo- 
stolus: si babuero omnia sacramenta, omnem scien- 
tiam, prophetiam, fidem — qualem fidem? — ita ut 
raontes transferam, caritatem autem non habeam, 

lsnihil sum. non dixit: 'illa omnia nihil sunt,' sed: si cari- 
tatem non habeam, nihil sum. quis enim demens diceret: 
nihil sunt dei sacramenta? quis demens diceret: nihil est pro- 
phetia, nihil scientia, nihil fides? non illa nihil sunt, sed cum 
illa magna sint, ego magna habens si caritatem non habeam, 

so nihil sum. magna illa sunt et magna habeo et nihil sum, si 
caritatem non habeo, per quam mihi prosunt quae magna sunt. 
si enim non habeo caritatem, illa inesse possunt, prodesse non 
possunt. 

4. Attende ergo, frater, attende, obsecro te. dicis mihi: 
uquid me quaeris? respondeo: quia frater raeus es. respondes 
mihi et dicis: si perii, quid me quaeris? et ego respondeo: 
si non perisses, non quaererem. quid me quaeris? dicis mihi: 
si perii, quid me quaeris? cum ego respondeam: quaero quia 
peristi. et quare quaero, quo fructu quaero? ut aliquando 
30 dicatur mihi: frater tuus mortuus erat et reuixit, 
perierat et inuentus est. respondes et dicis mihi: sed 
habeo sacramentum. habes, agnosco; propter hoc te quaero. 

1. 2. 5. 12. 15 I Cor. 13, 2 9 Ps. 121, 8 30 Luc. 15, 32 
4 nosse fv 



172 



X. Sermo ad Caesariensis 



magnam causam addidisti, quare diligentius te quaeram. ouis 
es enim de grege domini mei. cum signo errasti; ideo quaero 
magis, quia ipsum signum habes. quare unam ecclesiam non 
possidemus? unum signum habemus; quare in uno ouili non 
sumus? ideo te quaero, ut hoc sacraraentum sit tibi in salutis 5 
adiutorium, non in damnationis testimonium. nescis quia deser- 
tor de charactere damnatur, de quo militans honoratur? ideo 
te quaero, ut non pereas cum signo. salutis enim signum est. 
si habeas salutem, si habeas caritatem. hoc enim signum salu- 
tis extra tibi inesse potest, prodesse non potest. ueni, ut prosit 10 
tibi quod habebas, non ut accipias quod habebas, sed ut pro- 
desse tibi incipiat quod habebas et accipias quod non habebas. 
habebas enim signum pacis, ipsara pacem non habebas. in 
domo illa, id est in te, discordia habitabat et in liraine titulos 
pacis figebat. agnosco titulos, sed quaero habitantem. lego 15 
titulum pacis: baptismus in nomine patris et filii et spiritus 
sancti. titulus pacis est, lego; quis habitet, quaero. fratrem 
meum attendo, titulum pacis agnosco. ipsum et ego habeo, 
intrare uolo. quid est 'intrare uolo'? fratrem me accipe, ut 
simul oremus patrem. 'non tecum oro\ tituli pacis sunt, et 20 
mihi discordia contradicit? plane laborabo adiuuante domino 
eicere discordiam male possidentem et introducere pacem tam- 
quam legitimum possessorem. cum ergo discordiam excludo, 
pacem introduco, titulos pacis quare depono? dico plane domino 
raeo: '0 Christe, qui es pax nostra, qui fecisti utraque unum. 25 
fac nos unum, ut recte cantemus: ecce quam bonum et 
quam iucundum habitare fratres in unum. introduc 
concordiam, pelle discordiam; introduc te ipsum in titulos tuos. 
tu mane, non alter possideat et de titulis tuis fallat. tu muta 
istum contradictorem, qui una hora in cruce mutasti latronem.' 30 

23 cum ergo cet.] cf. Cresc. U 10, 12 sub fin. 25 cf. Eph. 2, 14 
26 Ps. 132, 1 30 cf. Luc. 23, 40-43 

1 te diligentius fv 2 es] est v 11 habeas sic sexies deinceps 1 
pr. ut om. V accipias quod non habeas /W 16 baptismum fv 
17 habitat fv 27 iocundum T 29 tuis titulis fv 



ecclesiae plebcm 4—5 173 

5. Et certe uideamus quid habes.'habeo,'inquis, 'sacramentutn, 
habeo baptismum'. si dicam tibi 'proba', ostendis mihi quid 
acceperis, dicis quid confessus fueris, dicis quid teneas. agno- 
8Co, non muto, non exsufflo; absit ut, cum quaero salutem 
5 desertoris, faciam iniuriam imperatori. ergo probasti mihi quod 
habeas sacramentum; exponendo sacramentum probasti mihi te 
habere fidem. proba mihi quod habeas caritatem : tene unitatem. 
nolo mihi dicas 'habeo caritatem': proba.unum patrem habemus: 
simul oremus. quid tu dicis, quando oras, rogo te? 'pater 

lonoster qui es in caelis.'deo gratias. secundum magisterium 
domini nostri addidisti: qui es in caelis. singulos enim 
patres habebamus in terris, unum inuenimus simul in caelis. 
pater noster qui es in caelis: ipsum inuocas patrem. 
pater noster unam coniugem habere uoluit, qui ergo adoramus 

15 unum patrem, quare non agnoscimus unam matrem? si natum 
te dicis de alia, et de sinu alieno ipsa te peperit. quod dixi, 
non omnes intellegere potuistis. nouimus per legitimas con- 
iuges factum esse, ut etiam, qui non de legitimis coniugibus 
nascerentur, in eadem hereditate sociarentur. hoc uoluntas con- 

20 iugis fecit. nam Ismahel exheredatus est. ipsum Sara pepererat, 
etsi de utero alieno. Sara pepererat utero alieno, uoto suo. ipsa 
enim dixit: uolo enim de ista mihi filios facias, et ideo 
fecit Abraham. uxor enim non habet potestatem cor- 
poris sui, sed uir; similiter uir non habet potesta- 

25tem corporis sui, sed mulier. nam filius esset, si non 
superbisset; superbus est exheredatus Ismahel. erexit enim ancilla 
ceruicem, ut diceretur: eice ancillam et filium eius;non 
enim heres erit filius ancillae cum filio meo Isaac. 
nam uis nosse quid ualeat pax, quid ualeat concordia, quid 

30 ualeat humilitas, et quid impediat superbia? Ismahelem exhe- 

9. 11. 13 Matth. 6, 9 16 de smu alitno] cf. De bapt. I 15, 23 
22 Gen. 16, 2 23 I Cor. 7, 4 27 Gen. 21, 10 

1 inquis scripsi inquit Ffv 4 eiufflo / 6 eiponendo] ego non do 
coni. v 10 coelis r/v 14 uoluit habere fv 20 hismahcl If 
26 Hisnnhel/ 27 diceret fo 28 yaaac P 30 Hismahelem / 



174 



X. Sermo ad Caesariensis 



redauit, filios autem ancillarum de Iacob, quia et illi ut nasce- 
rentur coniugia iusta uoluerunt, filios ergo ancillarum de Iacob 
nouimus in unam hereditatem aduocatos. simul numerati sunt 
omnes patriarchae duodecim; nullum ab altero uteri diuersitas 
separauit, quia omnes caritas sociauit. quid interest ergo ubi 5 
baptismum acceperis? baptismus meus est, dicit tibi Sara, 
baptismus meus est, dicit tibi Rachel. noli superbire, ueni ad 
hereditatem, maxinie quia ipsa hereditas non est illa terra quae 
data est filiis Iacob. filiis Israel data est terra; quanto a plu- 
ribus possidebatur, tanto plus angustabatur. hereditas nostra 10 
pax uocatur; testamentum lego: pacem meam do uobis, 
pacem meam relinquo uobis. simul teneamus quod diuidi 
non potest. non eam angustat numerosus possessor, quanti- 
cumque uenerint, sicut promissum est: sic erit semen 
tuum tamquam stellae caeli et sicut arena quae 15 
est ad labium maris. in semine tuo benedicentur 
omnes gentes. et uidi, inquit in Apocalypsi, multos in 
stolis albis et habentes palmas, quos numerare 
nemo potest, uenientes ex omnibus gentibus. ueni- 
ant, pacem teneant. angusta non fit nostra possessio; angustias *> 
non facit nisi sola dissensio. ecce, fratres mei, ut angustias 
adhuc patiamur, dissensio facit fratris nostri: consentiat in 
pace, et facta est latitudo. 

6. Sed quid faciamus, nisi fraternam infirmitatem feramus 
et non deficiamus? sudor iste meus credimus quod erit fruc- » 
tuosus. dominus deus noster, qui uoluit ut ueniremus ad uos, 
qui iussit ut eum quaereremus, qui fecit ut eum interim facie 
tenus inueniremus, adiutos orationibus uestris faciet nos inue- 
nire cor eius, laetari de concordia eius, gratias agere deo de 
salute eius, quam non potest habere nisi in ecclesia catholica. » 
extra catholicam ecclesiam totum potest praeter salutem: potest 
habere honorem, potest habere sacramenta, potest cantare alle- 

11 Ioh. 14, 27 14 Gen. 22, 17—18 17 Apoc. 7, 9 

17 apohchalisi (h del.) r 20 fit coni. v sit rfv, cf. Em. 5 (epist. 128) 
27 quis fecit / 31 ecclesiam catholicam fv 32 sacramentnm fv 



ecclesiae plebem 5—7 



175 



luia, potest respondere 'amen', potest euangelium tenere, potest 
in nomine patris et filii et spiritus sancti fidem habere et praedi- 
care, sed nusquam nisi in ecclesia catholica salutem poterit inue- 
nire. transeunt enim omnia ista, fratres mei. modo putat quia 
5 magnus erit apud suos, si non consenserit et dictus fuerit martyr ' 
partis Donati. absit! tollatur in nomine domini de corde eius iste 
typhus. nouit et ipse, legit et ipse: si tradidero corpus 
meum ut ardeam, caritatem autem non habeam, 
nihil mihi prodest. ego non dico: si aliquas iniurias 

10 quasi iactet se passum esse pro parte Donati aut aliqu3 damna 
terrena, nihil ei prodest. ego plus dico: si patiatur foris ini- 
micum Christi, non catholicum fratrem suum quaerentem 
salutem eius, sed inimicum Christi si foras patiatur et dicat ei 
foras ab ecclesia Christi inimicus Christi: 'pone thus idolis, 

is adora deos meos', et non adorans occidatur ab inimico Chiisti, 
sanguinem fundere potest, coronam accipere non potest. 

7. Ipsi nouerunt, quando in collatione nostra fuerunt quam 
Carthagine habuimus, quomodo confessi sunt, quia parentes 
eorum fecerunt persecutionem Caeciliano episcopo. tunc a 

acatholica discordantes schisma fecerunt. persecuti sunt illum 
parentes ipsorum, id est primi qui fecerunt partem Donati 
persecuti sunt Caecilianum. perduxerunt illum persequendo 
usque ad iudicium iraperatoris, miserunt crimina ipsius impe- 
ratori, quae uera non existebant. iussit audiri causam imperator. 

«' audita est apud episcopos, falsa illa crimina inuenta sunt, 
absolutus est Caecilianus. nec illi a persequendo destiterunt, sed 
imperatorem saepe interpellauerunt, ubi postea iudicem causae 
constituerunt et ipse inter partes audiuit et cognouit. cognouit 
imperator, innocentem Caecilianum iudicauit. et cum hoc obi- 

m ceremus, contenderunt nobiscum et dixerunt, quia Caecilianum 
damnarit imperator in exilium. quod falsum est. sed tamen 
uidete quid dixerunt, quia persequentibus maioribus suis ad- 

7 I Cor. 13, 3 

2 et habere et fv 7 typus V 13 foras] foris fv, at cf. De bapt. 
I 17, 26 20 catholico T 27 interpellarunt fv 



176 



X. Sermo ad Caesariensis 



ductus est ad imperatorem Caecilianus et missus in exilium. 
gesta legimus, prosecutioues ipsius sunt, manus ipsius tenentur 
subscribentis uerbis suis. intendite, obsecro uos, diiudicate 
modo causam nostram. certe persecuti sunt maiores sui Cae- 
cilianum, certe ad imperatorem perduxerunt, certe ut damna- 5 
retur fecerunt. nolo dicere quia non est damnatus, nolo dicere 
quia innocens est pronuntiatus, sed hoc sit quod dicunt. quando 
eum persequebantur, quando damnari fecerunt, tunc quid erat 
Caecilianus? qnando persecutionem patiebatur a maioribus 
istorum, quid erat? dicatur mihi: quid erat? christianus erat? 10 
catholicus erat? aut quid erat? non dicunt 'non erat catho- 
licus", sed 'criminosus'. possunt ergo pati persecutionem a sanctis 
homines criminosi. prorsus hoc accipiamus: criminosus erat 
Caecilianus qui persecutionem patiebatur. sic enim non dico 
'mentiebantur', sed 'fallebantur', ut et nos illis consentiamus: 15 
'criminosus erat'. qui faciebant quid erant? quod uis elige. si 
iniqui erant, desere iniquos, ueni ad nos; si autem sancti 
erant, potest ergo fieri ut sancti persequantur iniustum. noli 
nobis irasci, si persequimur, noli dicere: iniusti estis qui per- 
sequimini. iam enim ostendistis, quia iieri potest ut et iusti 20 
persequantur iniustum. fieri potest aut non potest? unum de 
duobus dicatur mihi. si fieri non potest, quare uestri persecuti 
sunt Caecilianum? si autem fieri potest, quid miraris? quid 
laudas poenam et non ostendis causam? beati, ait dominus, 
qui persecutionem patiuntur. adde: propter iusti-s» 
tiam, et separasti latrones, separasti maleficos, separasti 
adulteros, separasti impios, separasti sacrilegos, separasti hae- 
reticos. tales persecutionem patiuntur, sed uon propter iusti- 
tiam. 

8. Et tamen qualem persecutionem patitur frater noster, qui 30 
adductus est ad nos? ipsa est persecutio gloriosior; de illa 
prorsus profiteor. reprehendat qui uult: talem persecutionem 

24 Matth. 5, 10 

2 tenentur lf tenetur v 7 dicant v (non f) 11 erat ante aut 
om. f 16 quij quid / 



ecclesiae plebem 7—9 



177 



profiteor. psalmum lego: detrahentem proximo suo oc- 
culte, hunc persequebar. si recte persequor occulte pro- 
ximo detrahentem, non rectius persequor dei ecclesiam publice 
blasphemantem, quando dicit 'non est ipsa", quando dicit 

5 'nostra est quae in parte est', quando dicit 'illa meretrix est'? 
ergo blasphemantem ecclesiam non persequar? persequar plane, 
qnia membrum sum ecclesiae, persequar plane, quia filius sum 
ecclesiae. ipsius uoce ecclesiae utor, ipsa ecclesia per me dicit 
in psalmo: persequar inimicos meos et comprehendam 

loillos, et non conuertar donec deficiant. deficiant in 
malo, proficiant in bonum. fratres, ne putetis aliquid nonum 
factum esse fratri nostro. pars Donati quando praeualebat 
Constantinae, laicum nostrum catechumenum natum de paren- 
tibus catholicis Petialius tenuit, uim fecit nolenti, scrutatus 

15 est fugientem, inuenit latentem, extraxit pauentem, baptizauit 
trementem, ordinauit nolentem. ecce qualem uiolentiam fecit 
in nostro! rapuit ille ad mortem: nos non trahimus ad salutem? 

9. Haec locutns sum caritati uestrae propter illud quod 
dixistis: aut hic aut nusquara. hoc enim et nos uolumus, 

» ut 'hic hic' &ei in pace, 'hic hic' sed in unitate, 'hic hic' sed 
in caritatis societate. tunc bene 'hic\ nam <si non sic>, melius 
'nusquam' quam 'hic'. sed praestet dominus, ut 'hic' potius 
quam 'nusquam'. si non 'hic', absit ut non alibi, absit. hic 
aut alibi. audistis, audiuit. quid in eius animo deus egerit, 

25 ipse nouit. nos enim aurem forinsecus percutimus, ille nouit 
intus loqui, ille intus praedicat pacem nec cessat praedicare, 
si audiatur. aderit misericordia eius adiuuantibus orationibus 
uestris, ut sit fructuosus labor noster. tamen si hodie com- 
municare noluerit, quamuis fatigari non debeamus, sed instare 

1 Pe. 100, 5 9 Ps. 17, 38 19 pag. 168, 11 

13 cathecuminum J* 14 Petialiua] Petilianus / Petilianum v coll. 
Petil. II 104, 239 sub fin. {sed scrutatus non eorrexit!) 16 uilen- 
tientiam T 17 illa v num trahemus? 20 ut hic, hic; sed in 
onitate, in pace: hic, hic; sed in charitatis societate sic fv 21 si non 
sic addidi 22 numquam (post melius) / 25 forisecus r 

UU. August. o. Don. III. 12 



178 x - Sermo ad Caesariensis ecclesiae plebem 9 



quantum possumus debeamus, nec sic tamen fatigari debemus. 
differre possumus, auferre instantiam nostram nec possumus 
nec debemus. aderit ille qui huc illum ad nos perduxit, ut 
nos faciat cum illo in unitate uobiscum et in sua pace gau- 
dere. 5 

2 differri fv, cf. Gaud. 1 U, 15 (Emeritus) dilatus perseuerauit 4 gau- 
dere] add. Eiplicit Sermo. Incipiunt gesta. r 



XI. 

GESTA CVM EMERITO 
DONATISTARVM EPISCOPO 



12« 



r = cod. Gratianopolitanus 152 saec. XIII 
/ = editio Frobeniana, Basileae 1569 
v = editio Migniana 



1. Gloriosissirais imperatoribus Honorio duodecimo et Theo- 
dosio octauo consulibus duodecimo Kalendas Octobres Caesareae 
in ecclesia maiore cum Deuterius episcopus metropolitanus 
Caesariensis una cum Alypio Tagastensi, Augustino Hipponiensi, 

5 Possidio Calamensi, Rustico Cartenitano, Palladio Tigabitano 
et ceteris episcopis in exedram processissent praesentibus pres- 
byteris et diaconibus et uniuerso clero ac frequentissima plebe, 
adesset etiam Emeritus partis Donati episcopus, Augustinus 
episcopus ecclesiae catholicae dixit: Fratres carissimi, qui ab 

10 initio catholici fuistis et quicumque ad catholicam ex Donati- 
starum errore uenistis et pacem huius sanctae ecclesiae catho- 
licae cognouistis et ueraci corde tenuistis et qui adhuc forte 
de catholicae unitatis ueritate dubitatis, audite nos sollicitos 
pura dilectione pro uobis. quando uenit ad hanc ciuitatem 

io die nudiustertiana frater noster Emeritus Donatistarum adhuc 
episcopus, perlatum est ad nos subito eum esse praesentem. 
et quoniam caritate quam deus uidet desiderabamus eius prae- 
sentiam, ad eum uidendum continuo conuolauimus. inuenimus 
eum stantem in platea; facta inuicem salutatione admonuimus, 

M quod durum esset ac turpe eum in platea remanere, ut ad 
ecclesiam nobiscum ueniret. at ille nobis sine ulla recusatione 
consensit; ubi nos putauimus eum ita communionem catholi- 
cam non recusaturum, quemadmodum uel spontaneum obtulit 
aduentum uel ad ecclesiam uenire minime dubitauit. illo autem 

a in peruersitate haeretica quamuis intra ecclesiam catholicam 

1 anno 418 

De praeacriptione codicis r cf. 1'raefatio De Gestis cum Enierito Donati- 
starum episcopo, Liber unus / 1 duodecimum fo teodosio r 2 octa- 
uum/p Octobresserips!'-bris//u Caesariae/ 3 maiori rfu{at maiore 1' 
in Retract. capitulo) 4 Cacsareensis v Alipio Ff Tbagastensi v 
ipponiensi 2* Hipponensi fv 6 presbiteris r 7 diaconis / 9 kmi 1' 



182 



XI. Gesta cum 



diutius remorante allocutus sum dilectionem uestram, sicut 
meminisse dignamini. multa dixi, quae audistis et quae sine 
dubio quantum potestis etiam meministis, multa de pace, 
multa de caritate, multa de sanctae ecclesiae catholicae quam 
deus promisit et praestitit unitate. in quo meo sermone et & 
uos alloquebar et illum exhortabar et, quantum in me poterant 
uiscera caritatis, omnes in periculo animae suae constitutos 
in illo meo sermone parturiebam et parere domino cupiebam. 
hoc enim et beatus Paulus apostolus dixit quibusdam: filioli 
mei, quos iterum parturio, donec Christus formetur 10 
in uobis. sed etiam post sermonem nostrum cum adhuc in 
illa sua perduraret pertinacia, nec sic desperandum putauimus; 
sed nec de quoquam, quamdiu uiuit in hoc corpore, homine 
desperandum putamus. neque enim sic dixi nudiustertius me 
non desperasse, ut hodie audeam desperare. i& 

2. Sed ad hunc articulum causa perducta est, ut, quoniam 
uenit et quantum cognouimus sponte uenit, non sit huic ec- 
clesiae infructuosus eius aduentus. aut enim, quod magis 
optamus et cupimus, etiam de illius salute uobiscum in ca- 
tholica pace gaudebimus, aut si, quod abominamur et dete- » 
stamur, ipse in illa pertinacia perdurauerit, debetis uos eius 
praesentia melius nosse, quid intersit inter catholicam pacem 
et haereticam dissensionem. partis enim Donati episcopus est, 
sed Donatistis huius ciuitatis ordinatus; quos Donatistas in 
nomine Christi in gremium catholicum iam magna ex parte » 
suscepimus, ita ut paene omnes communioni catholicae socia- 
tos esse gaudeamus. sed quoniam et qui iam comraunicarunt 
non quidem uniuersi, sed quidam uidentur de ipsa, ut paulo 
ante dixi, catholica ueritate dubitare, quidam uero non saltem 
dubitant, sed adhuc corde positi in parte Donati praesentiam to 
nobis exhibent corporalem, siue uiri siue feminae carne intus, 
spiritu foris, bonum esse aestimamus episcopum ipsorum in- 
terrogare, ut, si habet aliquid quod pro ipsa parte adhuc 

9 Gal. 4, 19 

24 scd] et coni. v a Donatistis / 27 communicauerunt fv 



Emerito 1—3 



183 



dicat, post factam apud Carthaginem omnibus notam collatio- 
oem si habet aliquid quod adhuc dicat, dicat sine praeiudicio 
partis Donati, quod tamen prodesse existimet uobis, in quorum 
ciuitate pro uestra in Christo salute se existimat ordinatum, 
5 et nos respondebimus sine praeiudicio catholicae, quoniam 
modo nullas partes defensionis imposuit, quod tamen, sicut 
existimamus et uolumus, prodesse uobis possit praesentibus 
contra praesentem, ut, si seductus est, non seducat, si autem 
nos seducebamus, ipso praesente, qui foris fortasse multa 

10 iactitat, arguamur refellamur conuincamur doceamur. hoc 
propterea dixi, ne ideo loqui nolit, quia potest dicere: 'nullas 
mihi modo pars mea partes defensionis imposuit.' non enim 
post ipsam collationem non loquebatur aut post illam colla- 
tionem non ad istam ciuitatem uenit aut de ista prouincia 

i5 aliquando discessit aut credimus eum omnino post illam col- 
lationem nulli homini uerbum pro parte Donati fecisse. noui 
quae uobis dicebantur — uos alloquor qui ex ipsa uenistis — , noui 
quid dicebatur uobis, nos cognitoris emisse sententiam. noui 
dictum esse uobis, quod ille fuerit communionis nostrae et 

2u propterea istos loqui omnia quae uellent minime permisit et 
eos potestate potius oppressit quam probitate quod loque- 
bantur non accepit. ista omnia iactata sunt post collationem 
siue ab ipso siue ab hominibus communionis illius. quid inter- 
est a quo uos perturbemini, quos uolumus in catholica pace 

'3 esse tranquillos? si absens esset, dicerem de illo uobis: qui 
autem conturbat uos, portabitiudicium, quicumque 
est ille. haec enim quae dixi beati Pauli uerba sunt aduer- 
sus absentes, a quibus simplices turbabantur. nunc autem 
praesens est: modo nobis dignetur dicere quare uenerit. 

30 3. Frater Emerite, praesens es. collationi <no>biscum inter- 

25 Gal. 5, 10 

6 nullas scripsi, cf. lin. 11 nnllus Ifo 7 aestimamus ti (non f) 
17 nos] eoa rf ipsa parte fv 21 probitate i/ ueritate v 29 ad- 
uenerit fo 30 collationi nobiscum coni. v collationibns cum i" colla- 
tionibns fv 



184 



XI. Gesta cum. 



fuisti. si uictus es, quare uenisti? si autem te uictum esse 
non putas, loquere unde tibi uictor esse uidearis. tunc enim 
uictus es, si ueritate uictus es. si autem uideris uictus pote- 
state et uicisti ueritate, non est hic potestas qua uictus uide- 
ris ; audiant ciues tui unde te uictorem praesumis esse. at si 5 
nosti aduersus te uictricem fuisse ueritatem, quid adhuc re- 
spuis unitatem? Emeritus episcopus partis Donati diiit: Gesta 
indicant si uictus sum aut uici, si ueritate uictus sum aut 
potestate oppressus sum. Augustinus episcopus ecclesiae ca- 
tholicae dixit: Quare ergo uenisti? Emeritus episcopus partis 10 
Donati dixit: Ut hoc dicerem quod requiris. Augustinus epi- 
scopus ecclesiae catholicae dixit: Requiro quare ueneris. hoc 
non quaererem, si non uenisses. Emeritus episcopus partis Donati 
dixit notario qui excipiebat: Fac. 

4. Cumque reticeret, Augustinus episcopus ecclesiae catho- 15 
licae dixit: Si ergo sub ueritate tacuisti, non sine causa ue- 
nisti, nisi quia istos decipere uoluisti. cumque diu reticeret, 
Augustinus episcopus ecclesiae catholicae dixit: Uidetis, fratres, 
diu tacentem; moneo ut optetis resipiscentem, obsecro ne 
sequamini pereuntem. uerumtamen quoniam gesta collationis 20 
nostrae commemorauit, ubi apparere posse dixit, utrum ueri- 
tate sit uictus an potestate oppressus, multa sunt quidem 
ubi superfluis et moratoriis proseeutionibus gesta cumularunt, 
nihil aliud magnis uiribus agentes, nisi ut nihil ageretur; sed 
domino praesidente et causam suam agente uentum est quo 25 
noluerunt, dicta causa atque definita est. sed si omnia geata 
uobis legere uelimus, quamquam praesentibus uobis fratrem 
et coepiscopum meum Deuterium obstringo, ut, quemadmodum 
fit apud Carthaginem, apud Tagastem, apud Constantinam, 
apud Hipponem, apud omnes diligentes ecclesias, sic etiam 30 
deinceps facere non pigrescat, ut annis omnibus per ieiuniorum 
dies, id est quadragesima ante pascha, quando uobis maxime 
ieiunantibus plus uacat audire, eadem gesta collationis per 

20 collationis v communionis Tf 21 commemorauerit / 29 Tha- 
gastem v 30 hypponem r 



Emerito 3-5 



185 



annos singulos uniuersa a capite in finem recitentur ex ordine, 
tamen, ut dicere coeperam, quia non omnia uobis modo legere 
possumus, dignamini prius audire ante collationem quas litte- 
ras dederimus ad cognitorem, ubi promisimus uel quemadmo- 
5 dum suscipi uellemus si uicti fuissemus, uel qnemadmodum 
eos susciperemus si uincereraus, ut uideretur non in conten- 
tione, sed in humilitate esse uictoria. 

5. Alypius episcopus ecclesiae catholicae epistulam recitauit: 
Honorabili ac dilectissimo filio, uiro clarissimo 

10 et spectabili, tribuno et notario Marcellino Aure- 
lius, Siluanus et uniuersi episcopi catholici. Edicto 
spect abilitatis tuae, quo nostrae collationis tran- 
quillitati quietique seruandae et ueritati mani- 
festandae ac muniendae consultum est, in omnibus 

lsnos consentire, sicut admonere dignatus es, per 
has litteras intimamus. illo etiam ueritate confisi 
nos uinculo condicionis obstringimus, ut, si nobis 
hi cum quibus agimus demonstrare potuerint, cum 
secundum dei promissa populi christiani usque 

aiquaque crescendo iam magnam partem orbis im- 
plessent et in ceteram dilatarentur implendam, 
subito ecclesiam Christi nescio quorum quos isti 
accusant peccatorum perisse contagione et in sola 
parte Donati remansisse, si hoc, ut dictum est, 

25 demonstrare potuerint, nullos apud eos honores 
episcopatus requiremus, sed eorum sequemur pro 
sola salute consilium, quibus tanti gratiam bene- 
ficii pro cognita ueritate debebimus. si autem 

9 August. epist. 128,1—3 (ed. Goldbacher), Bignaui cf. Breuic. 15 

1 ex ordine recitentur fo 2 tamen post capite exhibet 1' 8 Ali- 
pius F/ epistolam Tfv 11 Dicto / 14 ac muniendae] muniendae- 
que y 16 litteras om. f illa lf 18 hi] hoc Vf 20 impleuissent fv 
implerent y 21 cetera— implenda y 23 contagio y 24 remansisse 
parte Donati fvy 26 episcopatusj cpiscopalis muneris y 27 sola 
aeterna salute vy 



186 



XI. Gesta cum 



nos potius ualuerimus ostendere ecclesiam Christi 
omnium non solum Africanarum, sed etiam trans- 
marinarum prouinciarum, multarum gentium spatia 
feracissima populorum copia iam tenentem et sicut 
scriptum est toto mundo fructificantem atque 6 
crescentem, nullorum hominum sibi commixtorum 
peccatis perire potuisse, si denique ipsorum, quos 
tunc accusare uoluerunt potius quam conuincere 
ualuerunt, quaestionem definitara, quamuis non 
in eis ecclesia consistat, et Caecilianum innocen-io 
tem, illos autem uiolentos et calumniosos esse 
iudicatos ab eo imperatore, ad cuius examen cri- 
rainationessuasultroaccusandomiserunt, postrerao 
si, quidquid de peccatis quorumlibet hominum 
dixerint, uel humanis documentis uel diuinis pro- 15 
bauerimus aut eorum innocentiam falsis crimini- 
bus appetitam aut Christi ecclesiam, cuius com- 
munioni cohaeremus, nullis eorum delictis esse 
destructam, sic eius nobiscum teneant unitatem, 
ut non solum uiam salutis inueniant, sed nec ho- a> 
norem episcopatus amittant. neque enim in eis 
diuinae sacramenta ueritatis, sed commenta hu- 
mani detestamur erroris, quibus sublatis frater- 
num pectus complectemur christiana nobis cari- 
tate coniunctum, quod nunc dolemus dissensione 35 
diabolica separatum. poterit quippe unusquisque 
nostrum honoris sibi socio copulato uicissim se- 
dere eminentius, sicut peregrino episcopo iuxta • 
considente collega. hoc cum alternis basilicis 



5 cf. Col. 1, 6 

2 affricanarum r eed] uerum fvy 3 multarumque vy 9 quae- 
Btionem demonstrauerimus esse finitam y 10 ecclesia] ecclesiae causa vy 
11 autem om. r 14 quidquid] quid 1J 24 amplectimur y 29 con- 
eidentem collegam // 



Emerito 5—6 



187 



ntrimque conceditur utroque alterum cum honore 
mntuo praeueniente, quia, ubi praeceptio caritatis 
dilatauerit corda, possessio pacis non fit angusta, 
ut uno eorum defuncto deinceps iam singulis 

5singuli pristino more succedant. nec nouum ali- 
quid fiet; nam hoc ex ipsius separationis exordio 
in eis, qui damnato nefariae dissensionis errore 
unitatis dulcedinem uel sero sapuerunt, catholica 
dilectio custodiuit. aut si forte populi christiani 

losingulis delectantur episcopis et duorum consor- 
tium inusitata rerum facie tolerare non possunt, 
utrique de medio discedamus et ecclesiis singulis 
damnata schismatis causa in unitate pacifica con- 
stitutis ab episcopis singulis in ecclesiis singulis 

15 annuentibus unitati factae per loca necessaria 
singuli constituantur episcopi. 

6. Et cum legeret, Augustinus episcopus dixit: Dicam cari- 
tati uestrae et commemorem rem dulcissimam et suauissimam, 
quam domino adiuuante sumus experti. cum ante ipsam colla- 

m tionem inter nos aliqui fratres de hac re colloqueremur, quia 
pro pace Christi episcopi debent esse aut debent non esse, 
quod uobis fatendum est, circumspicientes omnes fratres et 
coepiscopos nostros, non facile nobis occurrebant, qui hoc 
uellent suscipere et de hac humilitate domino sacrificare. 

25dicebamus, ut fieri solet, 'ille potest, ille non potest, ille 
consentit hoc, ille non tolerat', loquentes pro suspicionibus 
nostris magis, qui corda illorum uidere minime poteramus. 
quando autem uentum est ut hoc palam fieret, in concilio 

1 utrimqne] utrumque Tf utroque— praeuenientc] uterque ab alter- 
utro honore mutuo praeuenitur y 2 perceptio y, cf. Caes. 5 sub finem 
6 ei] ab y 7 discissionis fvy 9 christiani populi y 12 secedamus y 
in singulis y 14 episcopis (eplf) scripsi his r/, cf. Breuic. I 5: utris- 
que de medio recedentibns singuli conatituerentur episcopi ab eis episcopis 
ordinandi, qui in suis plebibus singuli inuenirentur ab — annuentibus] 
ab his, qui singuli in ecclesiis singulis inuenientur vy 15 unitate 
facta v 27 magis ante pro exhibent fv 



188 



XI. Gesta cum 



uniuersorum tam frequenti paene trecentorum episcoporum 
sic placuit omnibus, sic exarserunt omnes, ut parati essent 
episcopatum pro Christi unitate deponere et non perdere, sed 
deo tutius commendare. duo ibi uix inuenti sunt quibus dis- 
pliceret, unus annosus senex, qui hoc etiam dicere liberius & 
ausus est; alter uoluntatem suara tacito uultu significauit. 
sed posteaquam illum senem liberius hoc dicentem obruit 
omnium fraterna correptio, illo mutante sententiam uultum 
etiam ille mutauit. audite ergo, quibus modis etiam ipsa ex- 
hortatio facta est propter illum qui ait: qui se humiliatio 
exaltabitur. 

7. Item legit: Quid enim dubitemus redemptori 
nostro sacrificium istius humilitatis offerre? an 
uero ille de caelis in membra descendit humana, 
ut membra eius essemus, et nos, ne ipsa eius mem- 15 
bra crudeli diuisione lanientur, de cathedris de- 
scendere formidamus? propter nos nihil sufficien- 
tius quam christiani fideles et oboedientes sumus; 
hoc ergo semper simus. episcopi autem propter 
christianos populos ordinamur; quod ergo christi- 20 
anis populis ad christianam pacem prodest, hoc 
de nostro episcopatu faciamus. Augustinus episcopus 
dixit: Propter nos hoc debemus esse quod uos. quid debes 
esse tu cuicumque loquor uestrum? christianus fidelis oboediens. 
hoc tu propter te, hoc et ego propter me. ergo, quod tu » 
propter te et ego propter me, semper esse debemus, quod 
autem sum propter te, sim si tibi prodest, non sim si tibi 
obest. ecce quod dictum est attendite. item legit: Si serui 
utiles sumus, cur domini aeternis lucris pro no- 
stris temporalibus sublimitatibus inuidemus? epi- 30 
scopalis dignitas fructuosior nobis erit, si gregem 

10 Luc. 18, 14 12. 28 August. epist 128, 3 

6 alter / aliter A> 14 humana membra descendit/r membra humana 
descendit y 18 obedientes simus / 19 semper sumus // 



Emerito 6—7 



189 



Christi deposita magis collegerit quam retenta 
disperserit. cumque recitaret, Augustinus episcopus diiit: 
Fratres mei, si dominum cogitamus, locns iste altior specula 
uinitoris est, non fastigium superbientis. si, cum uolo retinere 
sepiscopatum meum, dispergo gregem Christi, quomodo est 
damnum gregis honor pastoris? item legit: Nam quafronte 
in futuro saeculo promissum a Christo sperabimus 
honorem, si christianam in hoc uaeculo noster 
honor impedit unitatem? haec propterea prae- 
lostantiae tuae scribenda curauimus et ut per te 
innotescant omnibus postulamus, ut in adiutorio 
domini dei nostri, quo admonente ista promittimus 
et quo adiuuante nos implere posse confidimus, 
etiam ante collationem, si fieri potest, corda 
15 hominum uel infirma uel dura pia caritas autsanet 
ant edomet ac sic iam pacificis mentibus non 
resistamus manifestissimae ueritati et disputatio- 
nem uel praecedamus concordia uel sequamur. 
neque enim desperare debemus, si recolunt esse 
sopacificos beatos, quoniam ipsi filii dei uocabun- 
tnr, multo dignius et facilius eos uelle, ut pars 
Donati uniuerso orbi christiano reconcilietur quam 
uniuersus orbis christianus a parte Donati reba- 
ptizetur, cum praesertim de Maximiani sacrilego 
»et damnato schismate uenientes, quos etiam terre- 
narum potestatum iussionibus insectando emen- 
dare curarunt, tanta diligentia quaesierunt, ut 
nec baptismum ab eis datum rescindere auderent 
et quosdam eorum damnatos sine ulla honoris 
30 diminutione susciperent, quosdam uero in illius 

6 August. epist. 128, 3—4 20 cf. Matth. 5, 9 

1 magis deposita y 10 et ut] ut et y, puncto post omnibus posito 
17 disputationem nostram/tiy 19 beatos esse pacificos y 27 dilectione 
(cf. 12 init.) quaesierint y 29 honoris eorum deminutione y 



■ 



190 



XI. Gesta cum 



discissionis societate impollutos esse censerent. 
quorum inter se concordiae non inuidemus, oed 
eos oportet aduertere, quam pie ramum a se frac- 
tum tanto studio radix catholica inquirit, si ramus 
ipse similiter a se paruum fragmen incisum sic 5 
colligere laborauit. et alia manu: optamus te, fili, 
in domino bene ualere. 

8. Quo recitato Augustinus episcopus dixit: Audite qui 
nescitis, audite, obsecro uos. deo gratias, quia ipso praesente 
loquor. causam istam Maximianistarum, quam uolo modo 10 
uobis exponere, ubi omnium calumniarum suarum tamquam 
malarum mercium nauem fregerunt, causam ergo istam Maxi- 
mianistarum cum totiens obiecissemus in nostra collatione. 
nihil aduersus eam dicere potuerunt, id est aduersus obiec- 
tionem nostram totiens insertam, totiens repetitam, totiens 15 
eorum frontibus illisam nihil omnino respondere potuerunt, 
quia quod responderent non inuenerunt. audite ergo illam 
diligenter. ecce hic est, audit me. si mentior, redarguat, pro- 
bare me compellat. gesta quidem ipsa hic non suut, sed ibi 
sit causa. feramus quaslibet dilationes, ut ad documenta neces- 20 
saria ueniamus, si probauero quod dico. si tamen inde dubitat 
aut, quod absit, dubitare se fingit, quod pace eius dixerim, 
non communicet, si non probauero. si autem scit iam me 
uerum dicere et nouit propterea respondere noluisse, quia 
quod responderet non potuit inuenire, rogo uos, ut ipsi iudi- & 
cetis quid sit tolerabilius, in honore suo suscipere a se dam- 
natum an fratrem agnoscere non aliquando a se conuictum. 
intendite, obsecro, audite narrationem. 

9. Maximianus quidam diaconus fuit Carthaginiensis in 
parte Donati. siue merito superbiae suae siue, ut ipsi putant, 30 
merito iustitiae suae offendit episcopum suum, id est Primia- 
num Carthaginiensem, siue inique, si superbus meliorem, siue 
iuste, si probus inprobiorem. excommunicatus est a Primiano. 

1 essel fuisse y 3 tanto studio ramum a se fractum y 6 labora- 
uerit rml 29 Caithaginensis et 32 Carthaginensem r/v 



Emerito 7—9 191 

perreiit ad episcopos uicinos, concitauit inuidiam Primiano, 
accusauit eum apud illos. uentum est ad Carthaginem. uolue- 
rnnt qui uenerunt multi episcopi Donatistae ad se uenire 
Primianum, sicut uoluerunt maiores istorum ad se uenire 
5 Caecilianum. factione cognita noluit ad istos uenire Primianus, 
sicut ad illos noluit uenire Caecilianus. damnatus est ab istis 
absens Primianus, sicut ab illis damnatus est absens Caecilia- 
nus. qualem imaginem rerum uoluit deus ante oculos nostros 
recenti tempore ponere, quoniam nimis antiqua iam delebat 

loobliuio! damnatus est absens. ab aliis episcopis partis Donati 
Primianus communioni est restitutus, immo quia eum non 
deposuerunt, in sua sede firmatus est. damnati sunt Maximia- 
nistae, sicut a peregrinis episcopis et transmarinis absoluto 
Caeciliano meruit damnari Donatus. damnatus est Maximianus 

i5 cum duodecim ordinatoribus suis. factio quidem ipsa plurimos 
continebat; centum erant fortassis episcopi. sed ne maior 
praecisio fieret, isti noluerunt paucis deiectis multis imponere 
disciplinam. damnarunt solos qui affuerunt ordinationi Maxi- 
miani, quando contra episcopum suum illicite est leuatus 

» episcopus ; ceteri in ipsa factione constituti, si redire ad eccle- 
siam uellent, in suis permitterentur honoribus. uerbis quidem 
suis ostendebant eos foris esse ab ecclesia; quem enim hor- 
taris ut intret, foris est. constituto ergo die, intra quem diem 
si redirent nihil eis obessent quae aduersus Primianum dice- 

» bantur, decreto Bagaiensi firmauerunt, damnatus est Maximia- 
nus cum duodecim. coepit agi, ut damnati de basilicis pelle- 
rentur. interpellantur iudices, interpellantur proconsules, in 
iudicium allegatur episcopale Bagaiense concilium. dicuntur 
haeretici, demonstrantur damnati, impetrantur iussiones, au- 

* xilia congregantur, uenitur ad eiciendos de basilicis homines 
damnatos et in sua pertinacia constitutos. illis condemnatis 
populi qui fauebant restiterunt, ubi non potuerunt uicti sunt, 
in locum eorum qui uicti sunt et expulsi alii ordinati sunt. 

17 uoloerunt v 19 eleuatus fv 24 eis nihil fv 25 bagalensi r 
firraarunt fv 28 bagalenee T 



192 



XI. Gesta cura 



ex quibus duos uouimus, ut de ceteris taceamus, unum Feli- 
cianum (Mustitanum), alterum Praetextatum Assuritanum, quos 
post annos duos aut tres per Optatum Gildonianum post 
multas illis illatas persecutionea iudiciariis prosecutionibus et 
tota acrimonia potestatum in suis bonoribus susceperunt. post 5 
damnationem suam, post eiectionem, post persecutiones sus- 
ceperunt illos in honoribua suis, adiunxerunt sibi socios atque 
collegas. nam in loco unius ipsorum Praetextati Assuritani 
alium iam ordinauerant nomine Rogatum, qui modo catholicus 
est, cui exercitus istorum, id est agmen circumcellionum, 10 
linguam et manum praecidit. illi autem, qui per ipsum tem- 
pus, quo illi damnati foris erant, ferme per triennium bapti- 
zati sunt a damnatis, baptizati sunt foris ab ecclesia istorum, 
sic sunt suscepti. nemo dixit c non habes baptismum, quia 
foris es baptizatus': et rebaptizatur qui uenit de Epheso de i& 
Smyrna de Thessalonica de ceteris ecclesiis, quas suo labore 
apostoli plantauerunt et ad quas legimus missas apostolorum 
epistulas, quas audimus in ecclesia recitari. 

10. Sententia tenetur, et quantum audiuimus ab ipso fratre 
nostro, quem deus faciat pacatum fratrem nostrum, ab isto » 
Emerito est dicta sententia ubi illi damnati sunt. legatur ipsa 
sententia ubi illi damnati sunt, et iegatur sententia ubi Cae- 
cilianum damnauerunt maiores istorum, et uideamus qui rei 
peiores facti sunt, qui grauiore sententia puniti, qui strepitu 
maiore damnati. ibi dixit: licet enim uiperei seminis 25 
noxios partus uenenati uteri alueus diu texerit et 
concepti sceleris uda coagula in aspidum membra 
tardo se calore uaporauerint, tamen conceptum 

25 Sententia concilii Bagaiensis 

2 Mu8titanum suppleui praetestatum r 4 persecutionibus / 
8 praetestati I' 9 ordinauerunt fv 16 smirna V 18 epistolas Pfv 
21 dictata/», c/. Cresc. III 19, 22 dictator uel dictor illius sententiae 
25 Aug. sententiam concilii Bagaitani ex memoria recitat; cf. infra 
11 nomina omnium mihi non occurrunt 27 uda] unda r 28 tardiose 
calor euaporaucrit T 



Emerito 9—10 



198 



uirus euanescente umbraculo occultari nonpotuit. 
nam etsi sero publicum tamen parricidium et fa- 
cinus suum feta scelerum uota pepererunt, quod 
ante praedictum est: 'parturiit iniustitiam, con- 
s cepit dolorem et peperit iniquitatem.' sed quoniam 
serenum iam fulget e nubilo nec est confusa cri- 
minum silna, cum ad poenam designata sunt no- 
mina — indulgentia enim antehac fuerat — , dum 
clementiae dimittimus lineam, inuenit causa quos 

lopuniat. et inter cetera: loquamur, carissimi fratres, 
schismatis causas, quia iam non possuraus tacere 
personas. Maximianum fidei aemulum, ueritatis 
adulterum, ecclesiae matris inimicum, Dathae, 
Chorae et Abiron ministrum. haec uerba sunt partis 

io Donati in Maximianistas isto ut audiuimus dictante prolata. 
scitis autem qui sunt Dathan, Chore et Abiron. ipsi primo 
schisma fecerunt, quibus poena usitata non suffecit: uiuos 
aperta terra deuorauit. Dathae, Chorae et Abiron mini- 
strum, uerba ipsius sunt, de pacis gremio sententiae 

sofulmen eicussit, audite adhuc: et quod adhuc eum, 
inquit, dehiscens terra non absorbuit, ad maius 
iudicium superis reseruauit. raptus enim poenam 
sui compendio lucrauerat funeris; usuras nunc 
grauioris colligit faenoris, cum mortuus interest 

3 uiuis. uerba sunt ipsius Maximianum damnantis uel potius, 
ut ipse dicit, 'ore ueridico' fulminantis. et tamen collecti sunt; 
aspides uiperae parricidae nec exsufflatur baptismus, quem 
dedit aspis uipera parricida. audistis, quantus ignis exarserit 
eloquentiae, quando inuenit faenum quod posset incendere. 

4 Ps. 7, 15 10. 18. 20 Sententia concilii Bagaiensiu 17 cf. 
Num. 16, 32 26 cf. pag. 195, 3 j 

1 unbraculo r 2 facinns et parricidium v et Aug. alias 8 indul- 
gentia scripsi indulgentiae Tfv, cf. Cresc. III I 31, 38 10 kami £ 
13 et 18 Dathan / 16 sint fv 21 sorbait alias 22 indicium] sup- 
plicium alias poenam om, r 23 sui] suam alias 27 exsuflatnr F 

UH. Aognst. c. Don. III. 13 



194 



XI. Gesta cum 



frater Emerite, amplexus es fratrem tuum Feliciamim tui oris 
fulmine condemnatum: agnosce fratrem tuum Deuterium tibi 
etiam genere sociatum. 

11. Quotienscumque, fratres mei, causam istam Maximiani- 
starum, quam sicut potui uobis exposui, eis cum in collatione 5 
ageremus obiecimus, plus inde tacuit quam modo in omnibus 
tacet. non se occultent tergiuersatoria non defensione sed fuga. 
dicunt enim, quod dilationem illis dederint et intra dilationem 
illos 8usceperint. hoc falsum est; duodecim cum Maximiano 
damnati sunt, ceteri autem non aderant ordinationi eius, quando iu 
ei manus imposita est, illis dilationem dederunt; nam uerba 
ipsius ista sunt: nec solum hunc, inquit, sceleris sui 
mors iusta condemnat; trahit etiam ad consortium 
criminis plurimos catena sacrilegii, de quibus 
scriptum est: 'uenenum aspidum sub labiis eorum i* 
quorum os maledictione et amaritudine plenum 
est. ueloces pedes eorum ad effundendum sangui- 
nem. contritio et infelicitas in uiis eorum, et uiam 
pacis non cognouerunt. non est timor dei ante 
oculos eorum'. nollemus quidem tamquam proprii'20 
corporis secare iuncturam. sed quoniam tabescentis 
uulneris putredo pestifera plus habet in abscisione 
solaminis quam in remissione medicaminis, inuenta 
est causa salubrior, ne per cuncta membra pesti- 
lens irreperet uirus, ut compendioso dolore natum K 
decidat uulnus. famosi ergo criminis reos esse no- 
minat duodecim, inter quos et Pelicianum et Praetextatum, 
sed nomina omnium mihi non occurrunt; et sic infert: qui 
funesto opere perditionis uas sordidum collecta 
faeculentia sordidarunt, sed et clericos aliquando 30 

12. 28 Sententia concilii Bagaiensis 15 Ps. 13, 3 

2 fratrem tuum om. r 9 illos snos v enim cnm fv 20 e proprii 
alias 21 secare iuncturam] iunctura praecidi alias 24 aalubris / 
25 inrepat alias 26 esse] ecce t> 27 praetestatum T 28 infert 
sic fv 30 sordidarunt rf glutinarunt v et Aug. aliat 



Eraerito 10—12 



195 



ecclesiae Carthaginis, qui, dum facinori intersunt, 
illicito incestui praebuerunt lenocinium, dei prae- 
sidentis arbitrio uniuersalis concilii ore ueridico 
damnatos esse cognoscite. eos autem, quos sacri- 
5 legi surculi non polluere plantaria, hoc est qui a 
Maximiani capite proprias manus uerecundo fidei 
pudore retraxerunt, ad matrem ecclesiam redire 
permisimus. uolebant pumicare faciem suam, qnia sacrilegis 
ignoscebant et aperte schismaticis uiam redeundi concedebant. 

iu quid est hoc, rogo. modo mihi dignetur exponere, quomodo 
eos sacrilegi surculi non polluere plantaria. quare illis dila- 
tionem das, si nullam partem in Maximiani schismate habere 
potuerunt? si autem socii sunt factionis, quamuis non fuerint 
praesentes ordinationi, quomodo illos non inquinat Maximianus, 

io et totum orbem terrarum semel absens damnatus, tertio prae- 
sens absolutus inquinat Caecilianus? non inquinat Afer Afros, 
uiuus uiuos, notus notos, particeps socios, et Caecilianus 
inquinat transmarinos, inquinat longe positos, (inquinat igno- 
tos,) inquinat nondum natos? tecum sedit a te damnatus, et 

a non te inquinauit Felicianus? ego illum non uidi, tu illum 
nosti; ego illum innocentem credo, tu istum nocentem dam- 
nasti. aiit si fateris innocentis te fuisse receptorem, fateris te 
innocentis fuisse damnatorem. 
12. Et tamen, ftatres mei, non inuidemus concordiae eorum. 

a inter se suscitata odia diabolica finierunt, quomodo putant, 
in pacem redierunt. sed hoc dico: si ramus fractus quaesiuit 
paruum a se fractum, qua diligentia debet arbor ipsa quae- 
rere ramum ex se fractum? ideo sudamus, ideo laboramus, 
ideo inter eorum arma et cruentas furias circumcellionum 

16 cf. Gaud. I 39, 54 post init. 

2 lenocininm praebuerunt alias 10 dignentur / 15 tertium v 
18 inquinat ignotos ex Gaud. I. c. insemi 19 nondum natos ex Gaud. 
I. c. recepi non damnatoa rfv 20 inquinauit] inquinat fo tu istum 
nosti fo, cf. Post gesta cap. 6 p. 106, 1 24 eorum] ipsorum fv 27 par- 
inm] uirgnltum fv, cf. § 7 extr. 

13» 



196 



Xf. Gesta cam Emerito 12 



periclitati sumus et adbuc reliquias eorum qualicumque donata 
a deo patientia toleramus, dum arbor quaerit ramum, dum 
grex ex ouili Christi ouem perditam quaerit. si pastoralibus 
uisceribus praediti sumus, per saepes et spinas nos coartare 
debemus. membris laceratis ouem quaeramus et pastori prin- 5 
cipique omnium cum laetitia reportemus. multa diiiraus etiam 
fatigati, et tamen frater noster, propter quem ista dicimua 
uobis et cui pariter dicimus et pro quo tanta agimus, adhuc 
pertinai sistit. constantem se putat fortitudo crudelis. non 
adhuc de uana et falsa fortitudine glorietur. audiat apostolum 10 
dicentem: uirtus in infirmitate perficitur. oremus pro 
illo. unde scimus quid uelit deus? multae cogitationes, 
sicut scriptum est, in corde uiri; consilium autem 
domini manet in aeternum. 

5 cf. Lnc. 15, 4-6 11 II Cor. 12, 9 12 Pron. 19, 21 

9 consistit fv 14 aetemnm. (minio) Eiplicinnt gesta beati angnstini 
epi cfl emerito donatistarum epo r 



iYGYSTMI RETRiCTiTIOMYM LIB. II GiP. LXXVII (Ll) 

(PAG. 187, 16 ED. KNOELL). 

GESTA CUM EMERITO DONATISTA, LIBER UNUS. 

1. Aliquanto post conlationera, quam cum hereticis Dona- 
5 tistis habuimus, orta est nobis necessitas pergendi in Mauri- 

taniam Caesariensem. ibi apud ipsam Caesaream Emeritum, 
Donatistarum episcopum, uidimus, unum scilicet eorum sep- 
tem, quos pro suae causae* defensione delegerant, et qui in 
eadem causa maxime laborauerat. quae cum illo egerimus 

10 praesentibus episcopis eiusdem prouinciae et plebe Caesariensis 
ecclesiae, in qua ciuitate et ciuis et meraoratorum hereticorum 
episcopus fuit, ecclesiastica gesta testantur, quae in meis 
habentur opusculis. ubi non inueniens, quid responderet, totum 
sermonem meum, quem de solis Maximianistis in auribus eius 

15 et omnium, qui aderant, eiplicaui, tamquam mutus audiuit, 

2. Hic liber uel haec gesta sic incipiunt: Oloriosissimo 
Honorio Augusto XII et Constantio iterum VV. CC. consu- 
Ubus XI Kalendas Octolrris Caesarea in ecclesia maiore. 

Lectiones cod. Gratianopolitani 152 sacc. XIII: 

3 Incipit retractatio beati angustini epi in libro de gestis cum emerito 
donatistaram epo 6 cesariam 16 Gloriosissimo] Gloriosissimis impera- 
toribns 17 Angusto om. Constantio— CC.] theodosio VIII. 18 XIJ 
■XII- Ki cesaree 



188 



XI. Gesta cum 



uniuersorum tam frequenti paene trecentorum episcoporum 
sic placuit omnibus, sic exarserunt omnes, ut parati essent 
episcopatum pro Christi unitate deponere et non perdere, sed 
deo tutius commendare. duo ibi uix inuenti sunt quibus dis- 
pliceret, unus annosus senex, qui hoc etiam dicere liberius 5 
ausus est; alter uoluntatem suam tacito uultu significauit. 
sed posteaquam illum senem liberius hoc dicentem obruit 
omnium fraterna correptio, illo mutante sententiam uultum 
etiam ille mutauit. audite ergo, quibus modis etiam ipsa ex- 
hortatio facta est propter illum qui ait: qui se humiliat 10 
exaltabitur. 

7. Item legit: Quid enim dubitemus redemptori 
nostro sacrificium istius humilitatis offerre? an 
uero ille de caelis in membra descendit humana, 
ut membra eius essemus, et nos, ne ipsa eius mem- 15 
bra crudeli diuisione lanientur, de cathedris de- 
scendere formidamus? propter nos nihil sufficien- 
tius quam christiani fideles et oboedientes sumus; 
hoc ergo semper simus. episcopi autem propter 
christianos populos ordinamur; quod ergo christi- 20 
anis populis ad christianam pacem prodest, hoc 
denostro episcopatu faciamus. Augustinus episcopus 
dixit: Propter nos hoc debemus esse quod uos. quid debes 
esse tu cuicumque loquor uestrum? christianus fidelis oboediens. 
hoc tu propter te, hoc et ego propter me. ergo, quod tu 25 
propter te et ego propter me, semper esse debemus, quod 
autem sum propter te, sim si tibi prodest, non sim si tibi 
obest. ecce quod dictum est attendite. item legit: Si serui 
utiles sumus, cur domini aeternis lucris pro no- 
etris temporalibus sublimitatibus inuidemus? epi- 30 
scopalis dignitas fructuosior nobis erit, si gregem 

10 Luc. 18, 14 12. 28 August. epist. 128, 3 

6 alter / aliter Fv 14 humana membra descendit fv membra humana 
descendit y 18 obedientes simus / 19 semper sumus ff 



Emerito 6—7 



189 



Christi deposita magis collegerit quam retenta 
disperserit. cumque recitaret, Augustinus episcopus dixit: 
Fratres mei, si dominum cogitamus, locns iste altior specula 
uinitoris est, non fastigium superbientis. si, cum uolo retinere 

5 episcopatum meum, dispergo gregem Christi, quomodo est 
damnum gregis honor pastoris? item legit: Nam quafronte 
in futuro saeculo promissum a Christo sperabimus 
honorem, si christianam in hoc saeculo noster 
honor impedit unitatem? haec propterea prae- 

lostantiae tuae scribenda curauimus et ut per te 
innotescant omnibus postulamus, ut in adiutorio 
domini dei nostri, quo admonente ista promittimus 
et quo adiuuante nos implere posse confidimus, 
etiam ante collationem, si fieri potest, corda 

U hominum uel infirma uel dura pia caritas autsanet 
aut edomet ac sic iam pacificis mentibus non 
resistamus manifestissimae ueritati et disputatio- 
nem uel praecedamus concordia uel sequamur. 
neque enim desperare debemus, si recolunt esse 

»pacificos beatos, quoniam ipsi filii dei uocabun- 
tur, multo dignius et facilius eos uelle, ut pars 
Donati uniuerso orbi christiano reconcilietur quam 
uniuersus orbis christianus a parte Donati reba- 
ptizetur, cum praesertim de Maximiani sacrilego 

» et damnato schismate uenientes, quos etiam terre- 
narum potestatum iussionibus insectando emen- 
dare curarunt, tanta diligentia quaesierunt, ut 
nec baptismum ab eis datum rescindere auderent 
et quosdam eorum damnatos sine ulla honoris 

30 diminutione susciperent, quosdam uero in illius 

6 August. epist. 128, 3-4 20 cf. Matth. 5, 9 

1 magis deposita y 10 et ut] ut et y, puucio post omnibus posito 
17 dispntationem nostram /«;> 19 beatos esse pacificos y 27 dilectione 
(c/. 12 init.) quaesierint y 29 honoris eoruin deminutione y 



190 



XI. Gesta cum 



discissionis societate impollutos esse censerent. 
quorum inter se concordiae non inuidemus, oed 
eos oportet aduertere, quam pie ramum a se frac- 
tum tanto studio radix catholica inquirit, si ramus 
ipse similiter a se paruum fragmen incisum sic 5 
colligere laborauit. et alia manu: optamus te, fili, 
in domino bene ualere. 

8. Quo recitato Augustinus episcopus dixit: Audite qui 
nescitis, audite, obsecro uos. deo gratias, quia ipso praesente 
loquor. causam istam Maximianistarum, quam uolo modo io 
uobis exponere, ubi omnium calumniarum suarum tamquam 
malarum mercium nauem fregerunt, causam ergo istam Maxi- 
mianistarum cum totiens obiecissemus in nostra collatione, 
nihil aduersus eam dicere potuerunfc, id est aduersus obiec- 
tionem nostram totiens insertam, totiens repetitam, totiens 15 
eorum frontibus illisam nihil omnino respondere potuerunt, 
quia quod responderent non inuenerunt. audite ergo illam 
diligenter. ecce hic est, audit me. si mentior, redarguat, pro- 
bare me compellat. gesta quidem ipsa hic non sunt, sed ibi 
sit causa. feramus quaslibet dilationes, ut ad documenta neces- 20 
saria ueniamus, si probauero quod dico. si tamen inde dubitat 
aut, quod absit, dubitare se fingit, quod pace eius dixerim, 
non communicet, si non probauero. si autem scit iam me 
uerum dicere et nouit propterea respondere noluisse, quia 
quod responderet non potuit inuenire, rogo uos, ut ipsi iudi- 25 
cetis quid sit tolerabilius, in honore suo suscipere a se dam- 
natum an fratrem agnoscere non aliquando a se conuictum. 
intendite, obsecro, audite narrationem. 

9. Maximianus quidam diaconus fuit Carthaginiensis in 
parte Donati. siue merito superbiae suae siue, ut ipsi putant, 30 
merito iustitiae suae offendit episcopum suum, id est Primia- 
num Carthaginiensem, siue inique, si superbus meliorem, siue 
iuste, si probus inprobiorem. excommunicatus est a Primiano. 

1 esse] fuisse y 3 tanto studio ramum a ae fractum y 6 labora- 
uerit rml 29 Carthaginensis et 32 Carthaginensem r/v 



Emerito 7—9 



191 



perreiit ad episcopos uicinos, concitauit inuidiam Primiano, 
accusauit eum apud illos. uentum est ad Carthaginem. uolue- 
runt qui uenerunt multi episcopi Donatistae ad se uenire 
Primianum, sicut uoluerunt maiores istorum ad se uenire 
s Caecilianum. factione cognita noluit ad istos uenire Primianus, 
sicut ad illos noluit uenire Caecilianus. damnatus est ab istis 
absens Primianus, sicut ab illis damnatus est absens Caecilia- 
nus. qualem imaginem rerum uoluit deus ante oculos nostros 
recenti tempore ponere, quoniam nimis antiqua iam deiebat 

io obliuio ! damnatus est absens. ab aliis episcopis partis Donati 
Primianus communioni est restitutus, immo quia eum non 
deposuerunt, in sua sede firmatus est. damnati sunt Maximia- 
nistae, sicut a peregrinis episcopis et transmarinis absoluto 
Caeciliano meruit damnari Donatus. damnatus est Maximianus 

» cum duodecim ordinatoribus suis. factio quidem ipsa plurimos 
continebat; centum erant fortassis episcopi. sed ne maior 
praecisio fieret, isti noluerunt paucis deiectis multis imponere 
disciplinam. damnarunt solos qui affuerunt ordinationi Maxi- 
miani, quando contra episcopum suum illicite est leuatus 

»episcopus; ceteri in ipsa factione constituti, si redire ad eccle- 
siam uellent, in suis permitterentur honoribus. uerbis quidem 
suis ostendebant eos foris esse ab ecclesia; quem enim hor- 
taris ut intret, foris est. constituto ergo die, intra quem diem 
si redirent nihil eis obessent quae aduersus Primianum dice- 

» bantur, decreto Bagaiensi firmauerunt, damnatus est Maximia- 
nus cum duodecim. coepit agi, ut damnati de basilicis pelle- 
rentur. interpellantur iudices, interpellantur proconsules, in 
iudicium allegatur episcopale Bagaiense concilium. dicuntur 
haeretici, demonstrantur damnati, impetrantur iussiones, au- 

30 xilia congregantur, uenitur ad eiciendos de basilicis homines 
damnatos et in sua pertinacia constitutos. illis condemnatis 
populi qui fauebant restiterunt, ubi non potuerunt uicti sunt, 
in locum eorum qui uicti sunt et expulsi alii ordinati sunt. 

17 uolaerunt v 19 eleuatus fv 24 eia nihil fv 25 bagalensi T 
firmarunt fv 28 bagalense r 



192 



XI. Geata cum 



ex quibus duos nouimus, ut de ceteris taceamus, unum Feli- 
cianum <Mustitanum>, alterum Praetextatum Assuritanum, quos 
post annos duos aut tres per Optatum Gildonianum post 
multas illis illatas persecutiones iudiciariis prosecutionibus et 
tota acrimonia potestatum in suis bonoribus susceperunt. post s 
damnationem suam, post eiectionem, post persecutiones sus- 
ceperunt illos in honoribus suis, adiunxerunt sibi socios atque 
collegas. nam in loco unius ipsorum Praetextati Assuritani 
alium iam ordinauerant nomine Rogatum, qui modo catholicus 
est, cui exercitus istorum, id est agmen circumcellionum, 10 
linguam et manum praecidit. illi autem, qui per ipsum tem- 
pus, quo illi damnati foris erant, ferme per triennium bapti- 
zati sunt a damnatis, baptizati sunt foris ab ecclesia istorum, 
sic sunt suscepti. nemo dixit c non habes baptismum, quia 
foris es baptizatus': et rebaptizatur qui uenit de Epheso de 15 
Smyrna de Thessalonica de ceteris ecclesiis, quas suo labore 
apostoli plantauerunt et ad quas legimus missas apostolorum 
epistulas, quas audimus in ecclesia recitari. 

10. Sententia tenetur, et quantum audiuimus ab ipso fratre 
nostro, quem deus faciat pacatum fratrem nostrum, ab isto 20 
Emerito est dicta sententia ubi illi damnati sunt. legatur ipsa 
sententia ubi illi damnati sunt, et legatur sententia ubi Cae- 
cilianum damnauerunt maiores istorum, et uideamus qui rei 
peiores facti sunt, qui grauiore sententia puniti, qui strepitu 
maiore damnati. ibi dixit: licet enim uiperei seminis «5 
noxios partus uenenati uteri alueus diu texerit et 
concepti sceleris uda coagula in-aspidum membra 
tardo se calore uaporauerint, tamen conceptum 

25 Sententia concilii Bagaiensis 

2 Mustitanum suppleui praetestatum r 4 persecutionibus / 
8 praetestati r 9 ordinauerunt fv 16 smirna r 18 epistolas Pfv 
21 dictata /v, cf. Cresc. III 19, 22 dictator uel dictor illius sententiae 
25 Aug. sententiam concilii Bagaitani ex memoria recitat; cf. xnfra 
11 nomina omnium mihi non occurrunt 27 uda] unda r 28 tardiose 
calor euaporanerit r 



Einerito 9-10 



198 



uirus euanescente umbraculo occultari nonpotuit. 
nam etsi sero publicum tamen parricidium et fa- 
cinus suum feta scelerum uota pepererunt, quod 
ante praedictum est: 'parturiit iniustitiam, con- 
icepit dolorem et peperit iniquitatem.' sedquoniam 
serenum iam fulget e nubilo nec est confusa cri- 
minum silua, cum ad poenam designata sunt no- 
mina — indulgentia enim antehac fuerat — , dum 
clementiae dimittimus liueam, inuenit causa quos 

wpuniat. et inter cetera: loquamur, carissimi fratres, 
schismatis causas, quia iam non possumus tacere 
personas. Maximianum fidei aemulum, ueritatis 
adulterum, ecclesiae matris inimicum, Dathae, 
Chorae et Abiron ministrum. haec uerba sunt partis 

i5 Donati in Maximianistas isto ut audiuimus dictante prolata. 
scitis autem qui sunt Dathan, Chore et Abiron. ipsi primo 
schisma fecerunt, quibus poena usitata non suffecit: uiuos 
aperta terra deuorauit. Dathae, Chorae et Abiron mini- 
strum, uerba ipsius sunt, de pacis gremio sententiae 

sofulmen excussit. audite adhuc: et quod adhuc eum, 
inquit, dehiscens terra non absorbuit, ad maius 
iudicium superis reseruauit. raptus enim poenam 
sui compendio lucrauerat funeris; usuras nunc 
grauioris colligit faenoris, cum mortuus interest 

25uiuis. uerba sunt ipsius Maximianum damnantis uel potius, 
ut ipse dicit, 'ore ueridico' fulminantis. et tamen collecti sunt; 
aspides uiperae parricidae nec exsufflatur baptismus, quem 
dedit aspis uipera parricida. audistis, quantus ignis exarserit 
eloquentiae, quando inuenit faenum quod posset incendere. 

4 Ps. 7, 15 10. 18. 20 Sententia concilii Bagaiensis 17 cf. 
Num. 16, 32 26 cf, pag. 195, 8 

1 unbraculo r 2 facinus et parricidinm v et Aug. alias 8 indul- 
gentia scripsi indnlgentiae Tfv, cf. Cresc. IIII 31, 38 10 kami £ 
13 et 18 Dathan / 16 sint fv 21 sorbuit alias 22 iudicium] sup- 
plicium alias poenam om, r 23 sui] suam alias 27 exsuflatur F 

Un. Ang«8t. o. Don. III. 13 



194 



XI. Gesta cum 



frater Emerite, amplexus es fratrem tuum Felicianum tui oris 
fulmine condemnatum: agnosce fratrem tuum Deuterium tibi 
etiam genere sociatum. 

11. Quotienscumque, fratres mei, causam istam Maximiani- 
starum, quam sicut potui uobis exposui, eis cum in collatione 5 
ageremus obiecimus, plus inde tacuit quam modo in omnibus 
tacet. non se occultent tergiuersatoria non defensione sed fuga. 
dicunt enim, quod dilationem illis dederint et inha dilationem 
illos susceperint. hoc falsum est; duodecim cum Maximiano 
damnati sunt, ceteri autem non aderant ordinationi eius, quando 10 
ei manus imposita est. illis dilationem dederunt; nam uerba 
ipsius ista sunt: nec solum hunc, inquit, sceleris sui 
mors iusta condemnat; trahit etiam ad consortium 
criminis plurimos catena sacrilegii, de quibus 
scriptum est: 'uenenum aspidum sub labiis eorum u> 
quorum os maledictione et amaritudine plenum 
est. ueloces pedes eorum ad effundendum sangui- 
nem. contritio et infelicitas in uiis eorum, et uiam 
pacis non cognouerunt. non est timor dei ante 
oculos eorum'. nollemus quidem tamquam proprii'20 
corporis secare iuncturam. sed quoniam tabescentis 
uulneris putredo pestifera plus habet in abscisione 
solaminis quam in remissione medicaminis, inuenta 
est causa salubrior, ne per cuncta membra pesti- 
lens irreperet uirus, ut compendioso dolore natum 
decidat uulnus. famosi ergo criminis reos esse no- 
minat duodecim, inter quos et Pelicianum et Praetextatum, 
sed nomina omnium mihi non occurrunt; et sic infert: qui 
funesto opere perditionis uas sordidum collecta 
faeculentia sordidarunt, sed et clericos aliquando 30 

12. 28 Sententia concilii Bagaiensis 15 Ps. 13, 3 

2 fratrem tuum om. r 9 illos suos v enim cum fv 20 e proprii 
alias 21 secare iuncturam] iunctura praecidi alias 24 salubris / 
25 inrepat alias 26 esse] ecce v 27 praetestatum r 28 infert 
sic fv 30 sordidarunt Ij glutinarunt v et Aug. alias 



Eraerito 10—12 



195 



ecclesiae Carthaginis, qui, dum facinori intersunt, 
illicito incestui praebuerunt lenocinium, dei prae- 
sidentis arbitrio uniuersalis concilii ore ueridico 
damnatos esse cognoscite. eos autem, quos sacri- 
5 leg i surculi non polluere plantaria, hoc est qui a 
Maximiani capite proprias manus uerecundo fidei 
pudore retraxerunt, ad matrem ecclesiam redire 
permisimus. uolebant pumicare faciem suam, qnia sacrilegis 
ignoscebant et aperte schismaticis uiam redeundi concedebant. 

iu quid est hoc, rogo. modo mihi dignetur exponere, quomodo 
eos sacrilegi surculi non polluere plantaria. quare illis dila- 
tionem das, si nullam partem in Maximiani schismate habere 
potuerunt? si autem socii sunt factionis, quamuis non fuerint 
praesentes ordinationi, quomodo illos non inquinat Maximianus, 

l» et totum orbem terrarum semel absens damnatus, tertio prae- 
sens absolutus inquinat Caecilianus? non inquinat Afer Afros, 
uiuus uiuos, notus notos, particeps socios, et Caecilianus 
inquinat transmarinos, inquinat longe positos, (inquinat igno- 
tos,) inquinat nondum natos? tecum sedit a te damnatus, et 

so non te inquinauit Felicianus? ego illum non uidi, tu illum 
nosti; ego illum innocentem credo, tu istum nocentem dam- 
nasti. aut si fateris innocentis te fuisse receptorem, fateris te 
innocentis fuisse damnatorem. 
12. Et tamen, fratres mei, non inuidemus concordiae eorum. 

» ioter se suscitata odia diabolica finierunt, quomodo putant, 
in pacem redienint. sed hoc dico: si ramus fractus quaesiuit 
paruum a se fractum, qua diligentia debet arbor ipsa quae- 
rere ramum ex se fractum? ideo sudamus, ideo laboramus, 
ideo inter eorum arma et cruentas furias circumcellionum 

16 cf. Gaud. 1 39, 54 post init. 

2 lenocinium praebuerunt alias 10 dignentur / 15 tertium v 
18 inquinat ignotos ex Gaud. I. c. inserui 19 nondum natos ex Gaud. 
I e. recepi non damnatos r/v 20 inquinauit] inquinat fo tu istum 
noBti fu, cf. Post gesta cap. 6 p. 106, 1 24 eorum] ipsoium fv 27 par- 
nnm] uirgnltum fv, cf. § 7 extr. 

13* 



196 



XI. Gesta cum Emerito 12 



periclitati sumus et adhuc reliquias eorum qualicumque donata 
a deo patientia toleramus, dum arbor quaerit ramum, dum 
grex ex ouili Christi ouem perditam quaerit. si pastoralibus 
uisceribus praediti sumus, per saepes et spinas nos coartare 
debemus. membris laceratis ouem quaeramus et pastori prin- s 
cipique omnium cum laetitia reportemus. multa dixiraus etiam 
fatigati, et tamen frater noster, propter quem ista dicimus 
uobis et cui pariter dicimus et pro quo tanta agimus, adhuc 
pertinax sistit. constantem se putat fortitudo crudelis. non 
adhuc de uana et falsa fortitudine glorietur. audiat apostolum 10 
dicentem: uirtus in infirmitate perficitur. oremus pro 
illo. unde scimus quid uelit deus? multae cogitationes, 
sicut scriptura est, in corde uiri; consilium autem 
domini manet in aeternum. 

5 cf. Lnc. 15, 4-6 11 II Cor. 12, 9 12 Prou. 19, 21 

9 consistit fv 14 aeternum. (minio) Eiplicinnt gesta beati augustini 
efri ctl emerito donatistamm epo r 



ITGTSTIHI RETRiCTATIOITM LIB. II CAP. LXXTD (Ll) 

(PAQ. 187, 16 ED. KNOELL). 
GESTA CUM EMERITO DONATISTA, LIBER UNDS. 

1. Aliquanto post conlationero, quam cum hereticis Dona- 
6 tistis habuimus, orta est nobis necessitas pergendi in Mauri- 

taniam Caesariensem. ibi apud ipsam Caesaream Emeritum, 
Donatistarum episcopum, uidimus, unum scilicet eorum sep- 
tem, quos pro suae causae* defensione delegerant, et qui in 
eadem causa mazime laborauerat. quae cum illo egerimus 

io praesentibus episcopis eiusdem prouinciae et plebe Caesariensis 
ecclesiae, in qua ciuitate et ciuis et memoratorum hereticorum 
episcopus fuit, ecclesiastica gesta testantur, quae in meis 
habentur opusculis. ubi non inueniens, quid responderet, totum 
sermonem meum, quem de solis Maximianistis in auribus eius 

u et omnium, qui aderant, ezplicaui, tamquam mutus audiuit, 

2. Hic liber uel haec gesta sic incipiunt: Oloriosissimo 
Honorio Augusto XII et Constantio iterum VV. CC. consu- 

, libus XI Kalendas Octobris Caesarea in ecclesia maiore. 

Lectiones cod. Gratianopolitani 152 saec XIII: 

3 Incipit retractatdo beati augustini epi in libro de gertii cnra emerito 
donatietarum epo 6 ceBariam 16 Gloriosissimo] Gloriosissimis impera- 
toribus 17 Augnsto om. Constantio— CC.] theodosio VIII. 18 XIJ 
XII- Kt cesare? 



I 




XII. 



CONTRA GAVDENTIVM DONATI- 
STARVM EPISCOPVM 

LIBRI II 



A = cod. musei Britannici add. 17291 saec. Xlf, quondam Parcensis 
/ = editio Frobeniana, Basileae 1569 
v = editio Higniana 



LIBER PRIMUS. 



I. 1. Gaudentius Donatistarum Tamugadensis episcopus 
cum se ipsum in ecclesia quibusdam sibi adiunctis perditis 
incendere minaretur, uiro spectabili tribuno et notario Dulcitio, 
i cui piissimus imperator leges suas exsequendas cura perficiendae 
unitatis iniunxit, agenti, ut oportebat, cum furentibus man- 
suete et prius ad eundem Gaudentium litteras pacificas danti 
duas rescripsit epistulas, unam breuiorem et perlatoribus, 
. sicut indicat, festinantibus featinatam, alteram uero prolixio- 

10 rem, in qua secundum scripturas se respondisse diligentius 
arbitratur. ita ergo scripta eius opitulante domino institui 
refutare, ut etiam qui sunt ingenio tardiores ad omnia me 
respondisse non dubitent. nam prius uerba eius ponam, deinde 
nostra subiungam non sic, quemadmodum feci, cum Petiliani 

15 litteris responderem. ibi enim per loca singula, quando uerba 
ipsius inseruntur, positum est Petilianus dixit, quando 
autem mea uerba redduntur, Augustinus respondit. unde 
mihi, tamquam mentitus fuerim, calumniatus est, dicens 
qnod numquam mecum comminus disputauerit; quasi pro- 

« pterea non dixerit quod scripsit, quia hoc non in uerbis eius 
audiui sed in litteris legi, aut ego ideo non re3ponderim, 
quia non eo praesente locutus sum, sed scriptis eius uicissim 
scribendo respondi. quid faciamus hominibus, qui tale cor 
Kabent aut eos, quibus sua scripta innotescere cupiunt, tale 

Augustini contra Gaudentium donatistarum epm lib. 1*. d 2 Tba- 
mugadensiB v, utParm. II 4, 8; at cf. Betract. II 85 (59), Tamogadiensi 
Cresc. III 29, 33, Tamngadensis epist. 108, 5, Tamugadi It. Ant.p. 34, 
Tamogaziensis Not. prou. Num. 77 3 qnibusdam — 4 spectabili om. A 
9 altera d uero om. fo 17 autein et uerba om. fv 19 cominus Afv 
20 alt. non om. A 21 audiui. A 24 sna om. f scripta sua v 



XII. Contra Gaudentium 



cor habere opinantur? sed etiam talibus hic satisfaciamus 
et, qnando ponimus uerba Gaudentii, non dicamus 'Gaudentius 
dixit', sed 'uerba epistulae', et quando respondemus, non dica- 
mus 'Augustinus respondit', sed 'ad haec responsio'. sic ergo 
incipiamus refellere Gaudentii epistulam priorem atque bre- b 
uiorem. 

2. Uerba epistulae: Honorabili ac nimium nobis, si sic 
uolueris, desiderando Dulcitio tribuiw et notario Gaudentius 
episcopus. ad haec responsio: Non debemus etiam ista discu-. 
tere, ne propemodum in superfluis immoremur, cum sint 10 
loca necessaria, quae nos aliquanto diutius loqui cogant. 

II. 3. Uerba epistulae: Religionis tuae scripta percepi per 
eos, quos et moribtis et instituto suo cunctis caros esse mani- 
festum est. ad haec responsio: Neque hoc discutiam, quomodo 
dixeris 'religionis tuae' homini, quem potius inreligiosum tt 
pntas. reddidisti quippe honorificentiam, sicut reddendam exi- 
stimasti, quia ille te honorificentius tractauit in litteris, quas 
ad te dedit, quam catholicus haereticum debuit, putans tuam 
mentem tali fieri sermocinatione sanabilem. 

III. 4. Uerba epistulae: In quibus tam multa, inquit, a 20 
tua digmtione dicta sunt, quae nunc interim conticesco. sed 
quoniam ingenii tui acumen minus aduertit, quod nos in 
codem scripto nec innocenies plenos nec reos asserere potuisti. 
ad haec responsio: Quomodo non asseruit reos, quos dixerit 
male congregatos? quomodo non asseruit reum, quod dixerit, » 
quod te duce miserorum animae nefando exitu periturae sint, 
adiciens te intellegere debere, quae te et in hoc mundo inuidia 
et in illo ultimo desperando iudicio poena poterit manere? 
quomodo non asseruit reum, quem sicut potuit exhortatus est, 
ut imitandum aliorum secutus exemplum dimisso errore prioris 30 

lhic]sic/e 5ac/i> 8 triburio d 16 reddisti J 20 inquidJ 
23 plene fv 24 aaeruit A diiit fv 25 quod] qunm / cnm v 
26 nefande Aml 27 pr. te] te in te J/ quae] quanta fo 28 de- 
sperando— poena] iudicio desperatio fv poteriut permanere A 29 exor- 
tatus A 




lib. I 1, 1-5, 6 



203 



haereseos te ad unam et ueram dei conferas fidem? uerum- 
tamen nos non tribuni uerba defendere, sed baeretici refutare 
suscepimus. si quid ergo iste noster tamquam laicus militaris 
dixit incautius, quis ei non ignoscat? quis ecclesiae catholicae 

i de uerbis eius praeiudicandum esse contendat? tu perpensius 
considera quid loquaris, quem pars Donati in nostra conlatione, 
quae apud Carthaginem facta est, sex aliis adiunctum etiam 
defensorem suae diuisionis edidit. 
IIII. 5. Uerba epistulae: Quodsi criminosos, inquit, existimas, 

10 fugienda est uobis damiumda societas. ad haec responsio : 
Plane fugienda est societas criminosomm, sed non respuenda 
est correctorum. illud ergo ita salubriter deuitamus, ut hoc 
misericorditer uelimus optemus instemus. 
V. 6. Uerba epistulae: Si uero innocentes putas, inquit. 

aquod etiam ipse dixisti, persecutores nos in fide Ckristi 
constituti sustinere gaudemus. ad haec responsio: Consideraui 
litteras tribuni ad te datas et nusquam in eis legi, quod te 
dixerit innocentem, sed ab aliis audisse uel cognouisse pru- 
dentem. sic autem in scripturis sanctis non solum boni, uerum 

» etiam mali uocari solent. nam hoc ibi nomen etiam serpens 
hominis deceptor accepit. quod enim quidam interpretati sunt 
'sapientissimum omnium bestiarum', 'prudentissimum' potius 
Graeci codices habent, unde in Latinam linguam scriptura 
illa translata est. sed si eos putandum est innocentes a tri- 

8 buno esse dictos, quos a te ad exitium teneri dixit inuitos. 
quid mirum, si et illic fieri credidit, quod in aliis locis factum 
esse cognouit? non est ergo unde gaudeas te pati persecu- 
tionem, cum inuenire non possis quomodo te asseras innocen- 
tem. absit autem ut ista persecutio dicenda sit hominum, cum 

30 sit potius pro hominibus liberandis persecutio uitiorum, qua- 

6 cf. Breuic. I 4 22 cf. Gen. 3, 1 

2 nos om. fv 5 praedicandum J 7 cartaginem J 8 elidit A; an 
elegit? cf. delegissent Breuic. I. c. 9 qno si criminosns inquid J 
10 est om. f 11 est respuenda/t) 12 salnbriter ita fv 14 nos 
pntas fo 15 nos om. fv 27 persecutioiem J 



194 



XI. Gesta cum 



frater Emerite, amplexus es fratrem tuura Pelicianum tui oris 
fulmine condemnatum: agnosce fratrem tuum Deuterium tibi 
etiam genere sociatum. 

11. Quotienscumque, fratres mei, causam istam Maximiani- 
starum, quam sicut potui uobis exposui, eis cum in collatione 5 
ageremus obiecimus, plus inde tacuit quam modo in omnibus 
tacet. non se occultent tergiuersatoria non defensione sed fuga. 
dicunt enim, quod dilationem illis dederint et intra dilationem 
illos susceperint. hoc falsum est; duodecim cum Maximiano 
damnati sunt, ceteri autem non aderant ordinationi eius, quando iu 
ei manus imposita est. illis dilationem dederunt; nam uerba 
ipsius ista sunt: nec solum hunc, inquit, sceleris sui 
mors iusta condemnat; trahit etiam ad consortium 
criminis plurimos catena sacrilegii, de quibus 
scriptum est: 'uenenum aspidum sub labiis eorum is 
quorum os maledictione et amaritudine plenum 
est. ueloces pedes eorum ad effundendum sangui- 
nem. contritio et infelicitas in uiis eorum, et uiam 
pacis non cognouerunt. non est timor dei ante 
oculos eorum\ nollemus quidem tamquam proprii'20 
corporis secare iuncturam. sed quoniam tabescentis 
uulneris putredo pestifera plus habet in abscisione 
solaminis quam in remissione medicaminis, inuenta 
est causa salubrior, ne per cuncta membra pesti- 
lens irreperet uirus, ut compendioso dolore natum s» 
decidat uulnus. famosi ergo criminis reos esse no- 
minat duodecim, inter quos et Felicianum et Praetextatum, 
sed nomina omnium mihi non occurrunt; et sic infert: qui 
funesto opere perditionis uas sordidum collecta 
faeculentia sordidarunt, sed et clericos aliquando 30 

12. 28 Sententia concilii Bagaiensis 15 Ps. 13, 3 

2 fratrem tuum om. r 9 illos suos v enim cum fo 20 e proprii 
alias 21 secare iunctnram] iunctura praecidi alias 24 salubris / 
25 inrepat alias 26 esse] ecce t> 27 praetestatum r 28 infert 
eic fv 30 sordidarunt Tf glutinarunt v et Aug. alias 



Eraerito 10—12 



195 



ecclesiae Carthaginis, qui, dum facinori intersunt, 
illicito incestui praebuerunt lenocinium, dei prae- 
sidentis arbitrio uniuersalis concilii ore ueridico 
damnatos esse cognoscite. eos autem, quos sacri- 
slegi surculi non polluere plantaria, hoc est qui a 
Maximiani capite proprias manus uerecundo fidei 
pudore retraxerunt, ad matrem ecclesiam redire 
permisimus. uolebant pumicare faciem suam, quia sacrilegis 
ignoscebant et aperte schismaticis uiam redeundi concedebant. 
iu quid est hoc, rogo. modo mihi dignetur exponere, quomodo 
eos sacrilegi surculi non polluere plantaria. quare illis dila- 
tionem das, si nullam partem in Maximiani schismate habere 
potuerunt? si autem socii sunt factionis, quamuis non fuerint 
praesentes ordinationi, quomodo illos non inquinat Maximianus, 
15 et totum orbem terrarum semel absens damnatus, tertio prae- 
sens absolutus inquinat Caecilianus? non inquinat Afer Afros, 
uiuus uiuos, notus notos, particeps socios, et Caecilianus 
inquinat transmarinos, inquinat longe positos, (inquinat igno- 
tos,) inquinat nondum natos? tecum sedit a te damnatus, et 
2« non te inquinauit Felicianus? ego illum non uidi, tu illum 
nosti; ego illum innocentem credo, tu istum nocentem dam- 
nasti. aut si fateris innocentis te fuisse receptorem, fateris te 
innocentis fuisse damnatorem. 
12. Et tamen, fratres mei, non inuidemus concordiae eorum. 
25 inter se suscitata odia diabolica finierunt, quomodo putant, 
in pacem redierunt. sed hoc dico: si ramus fractus quaesiuit 
paruum a se fractum, qua diligentia debet arbor ipsa quae- 
rere ramum ex se fractum? ideo sudamus, ideo laboramus, 
ideo inter eorum arma et cruentas furias circumcellionum 

16 cf. Gaud. 1 39, 54 post init. 

2 lenocinium praebuerunt alias 10 dignentur / 15 tertium B 
18 inquinat ignotos ex Gaud. I. c. inserui 19 nondum natos ex Gaud. 
I. c. recepi non danraatos rfv 20 inquinauit] inquinat fo tu istum 
nosti fo, cf. Post gesta cap. 6 p. 106, 1 24 eorum] ipsorum fv 27 par- 
uum] uirgultum fv, cf. § 7 extr. 

13* 



196 



XI. Gesta cnm Emerito 12 



periclitati sumus et adhuc reliquias eorum qualicumque donata 
a deo patientia toleramus, dum arbor quaerit ramum, dum 
grex ex ouili Christi ouem perditam quaerit. si pastoralibus 
uisceribus praediti sumus, per saepes et spinas nos coartare 
debemus. membris laceratis ouem quaeramus et pastori prin- 5 
cipique omnium cum laetitia reportemus. multa dixirous etiam 
fatigati, et tamen frater noster, propter quem ista dicimus 
uobis et cui pariter dicimus et pro quo tanta agimus, adhuc 
pertinax sistit. constantem se putat fortitudo crudelis. non 
adhuc de uana et falsa fortitudine glorietur. audiat apostolum io 
dicentem: uirtus in infirmitate perficitur. oremus pro 
illo. unde scimus quid uelit deus? multae cogitationes, 
sicut scriptum est, in corde uiri; consilium autem 
domini manet in aeternum. 

5 cf. Lnc. 15, 4-6 11 II Cor. 12, 9 12 Pron. 19, 21 

9 consistit fv 14 aetemnm. (minio) Expliciunt gesta beati angnstini 
epi cu emerito donatistarnm epo r 



IVGYSTIMI RETRICTITIOMVM LIB. II CIP. LXXVD (Ll) 

(PAQ. 187, 16 ED. KNOELL). 
GESTA CUM EMERITO DONATISTA, LIBER UNUS. 

1. Aliquanto post conlationem, quam cum hereticis Dona- 
s tistia habuimus, orta est nobis necessitas pergendi in Mauri- 

taniam Caesariensem. ibi apud ipsam Caesaream Emeritum, 
Donatistarum episcopum, uidimus, unum scilicet eorum sep- 
tem, quos pro suae causae" defensione delegerant, et qui in 
eadem causa maxime laborauerat. quae cum illo egerimus 

io praesentibus episcopis eiusdem prouinciae et plebe Caesariensis 
ecclesiae, in qua ciuitate et ciuis et memoratorum hereticorum 
episcopus fuit, eccleeiastica gesta testantur, quae in meis 
habentur opusculis. ubi non inueniens, quid responderet, totum 
sermonem meum, quem de solis Maximianistis in auribus eius 

15 et omnium, qui aderant, explicaui, tamquam mutus audiuit, 

2. Hic liber uel haec gesta sic incipiunt: Qhriosissimo 
Eonorio Augusto XII et Constantio iterum VV. CC. consit- 
Ubus XI Kalendas Octolrris Caesarea in ecclesia maiore. 

Lectiones cod. Oratianopolitani 152 taec. XIII: 

3 Incipit retractatio beati augustiiii epi in libro de gestis cura emerito 
donatistarum epo 6 cesariam 16 GlorioBiBaimo] GlorioBissimis impera- 
toribus 17 Augusto om. Constantio— CC.] theodosio VIII. 18 XI] 
XII- Kt ceBaree 



XII. 

CONTRA GAVDENTIVM DONATI- 
STARVM EPISCOPVM 

LIBRI II 



A == cod. musei Britannici add. 17291 saec. XII, quondam Parcensis 
/ = editio Frobeniana, Basileae 1569 
v = editio Higniana 



LIBER PRIMUS. 



I. 1. Gaudentius Donatistarum Tamugadensis episcopus 
«um se ipsum in ecclesia quibusdam sibi adiunctis perditis 
incendere minaretur, uiro spectabili tribuno et notario Dulcitio, 
5 cui piissimus imperator leges suas exsequendas cura perficiendae 
unitatis iniunxit, agenti, ut oportebat, cum furentibus man- 
suete et prius ad eundem Gaudentium litteras pacificas danti 
duas rescripsit epistulas, unam breuiorem et perlatoribus, 
sicut indicat, festinantibus festinatam, alteram uero prolixio- 

10 rem, in qua secundum scripturas se respondisse diligentius 
arbitratur. ita ergo scripta eius opitulante domino institui 
refutare, ut etiam qui sunt ingenio tardiores ad omnia me 
respondisse non dubitent. nam prius uerba eius ponam, deinde 
nostra subiungam non sic, quemadmodum feci, cum Petiliani 

15 litteris responderem. ibi enim per loca singula, quando uerba 
ipsius inseruntur, positum est Petilianus dixit, quando 
autem mea uerba redduntur, Augustinus respondit. unde 
mihi, tamquam mentitus fuerim, calumniatus est, dicens 
quod numquam mecum comminus disputauerit; quasi pro- 

« pterea non dixerit quod scripsit, quia hoc non in uerbis eius 
audiui sed in litteris legi, aut ego ideo non re3ponderim, 
quia non eo praesente locutus sura, sed scriptis eius uicissim 
scribendo respondi. quid faciamus hominibus, qui tale cor 
habent aut eos, quibus sua scripta innotescere cupiunt, tale 

Augustini contra Gaudentium donatistarum epm lib. 1'. A 2 Tba- 
mugadensis t>, utParm. II 4, 8; at cf. Retract. II 85 (59),Tamogadiensi 
Cresc. III 29, 33, Tamugadensis epist. 108, 5, Tamugadi It. Ant. p. 34, 
Tamngaziensis NoL prou. Num. 77 3 quibusdam— 4 spectabili om. A 
9 altera 4 uero om. fo 17 autem et uerba om. fv 19 cominus dfp 
20 alt. non om. A 21 audiui. A 24 sua om. f scripta sua v 



202 



XII. Contra Qaudentium 



cor habere opinantur? sed etiam talibus hic satisfaciamus 
et, quando ponimus uerba Gaudentii, non dicamus 'Qaudentius 
dixit', sed 'uerba epistulae', et quando respondemus, non dica- 
mus 'Augustinus respondit', sed 'ad haec responsio\ sic ergo 
incipiamus refellere Gaudentii epistulam priorem atque bre- * 
uiorem. 

2. Uerba epistulae: HonorabiU ae nimium nobis, si sic 
iwlueris, desiderando Dulcitio tribuno et notario Gaudentius 
cpiseopus. ad haec responsio: Non debemus etiam ista discu- 
tere, ne propemodum in superfluis immoremur, cum sint 10 
loca necessaria, quae nos aliquanto diutius loqui cogant. 

II. 3. Uerba epistulae: Religumis tuae seripta percepi per 
eos, quos et moribus et institnto suo cunctis caros csse mani- 
festum est. ad haec responsio: Neque hoc discutiam, quomodo 
dixeris 'religionis tuae' homini, quem potius inreligiosum i» 
putas. reddidisti quippe honorificentiam, sicut reddendam exi- 
stimasti, quia ille te honorificentius tractauit in litteris, quas 
ad te dedit, quam catholicus haereticum debuit, putans tuam 
mentem tali fieri sermocinatione sanabilem. 

III. 4. Uerba epistulae: In quibus tam multa, inquit, a 20 
tua dignatione dicta sunt, quae nunc interim conticesco. sed 
quoniam ingenii tui acumen minus adiiertit, quod nos in 
codem scripto nec innocentes plenos nec reos asserere potuisti. 
ad haec responsio: Quomodo non asseruit reos, quos dixerit 
male congregatos? quomodo non asseruit reum, quod dixerit, » 
quod te duce miserorum animae nefando exitu periturae sint, 
adiciens te intellegere debere, quae te et in hoc mundo inuidia 
et in illo ultimo desperando ijidicio poena poterit manere? 
quomodo non asseruit reum, querii^sicut potuit exhortatus est, 
ut imitandum aliortim secutus exemprfim diraisso errore prioris 30 

lhicjsic/c 5ac/t> 8 triburio d 16 riVdisti J 20-inquidJ 
23 plene fv 24 aseruit J dixit /0 2S\ quod] quum / cum v 
26 nefande dml 27 pr. te] te in te J/ quatti quanta fv 28 de- 
sperando— poena] iudicio desperatio fv poteriut pltfmanere J 29 exor- 
tatus J l 

1 

) 



lib. I 1, 1-5, 6 



203 



haereseos te ad unam et ueram dei conferas fidem? uerum- 
tamen nos non tribuni uerba defendere, sed haeretici refutare 
8uscepimus. si quid ergo iste noster tamquam laicus militaris 
dixit incautius, quis ei non ignoscat? quis ecclesiae catholicae 

i de uerbis eius praeiudicandum esse contendat? tu perpensius 
considera quid loquaris, quem pars Donati in nostra conlatione, 
quae apud Carthaginem facta est, sex aliis adiunctum etiam 
defensorem suae diuisionis edidit. 
IIII. 5. Derba epistulae: Quodsi criminosos, inquit, existimas, 

vsfugienda est uobis damminda societas. ad haec responsio: 
Plane fugienda est societas criminosorum, sed non respuenda 
est correctorum. illud ergo ita salubriter deuitamus, ut hoc 
misericorditer uelimus optemus instemus. 
V. 6, Uerba epistulae: Si uero innocentes putas, inquit. 

15 quod etiam ipse dixisti, persecutores nos in fide Christi 
constituti sustinere gaudemus. ad haec responsio: Consideraui 
litteras tribuni ad te datas et nusquam in eis legi, quod te_ 
diierit innocentem, sed ab aliis audisse uel cognouisse pru- 
dentem. sic autem in scripturis sanctis non solum boni, uerum 

a> etiam mali uocari solent. nam hoc ibi nomen etiam serpens 
hominis deceptor accepit. quod enim quidam interpretati sunt 
'sapientissimum omnium bestiarum', 'prudentissimum' potius 
Graeci codices habent, unde in Latinam linguam scriptura 
illa translata est. sed si eos putaudum est innocentes a tri- 

& buno esse dictos, quos a te ad exitium teneri dixit inuitos. 
quid mirum, si et illic fieri credidit, quod in aliis locis factum 
esse cognouit? non est ergo unde gaudeas te pati persecu- 
tionem, cum inuenire non possis quoraodo te asseras innocen- 
tem. absit autem ut ista persecutio dicenda sit hominum, cum 

3o sit potius pro hominibus liberandis persecutio uitiorum, qua- 

6 cf. Breuic. 1 4 22 cf. Gen. 3, 1 

2 nos om. fc 5 praedicandum A 7 cartaginem J 8 elidit d; an 
elegit? cf. delcgissent Breuic. I. c. 9 quo si criminosus inquid 
10 est om. f 11 est respuenda/» _12 salnbriter ita fv 14 nos 
pntas fo 15 nos om. fv 27 persecutioiem J 



204 



XII. Contra Gaudentium 



lem facit; aegris etiam diligentia medicorum. quamuis etsi 
essetis innocentes, hinc efficeremini nocentes, quia occidere 
cupitis innocentes. qui enim se innocentes conantur asserere 
et tamen uitae suae nolunt parcere, quid aliud quam innocentes 
conuincuntur occidere? 5 

VI. 7. Uerba epistulae: In hac autem ecclesia, inquit, in 
qua dei nomen et Chriiti eius, ut etiam ipse dixisti, in 
ueritate semper est frequentatum, nos aut uiui, quamdiu 
deo placuerit, permanemns aut, ut dignum est dei familia, 
intra dominica castra uitae exitum terminamus, sub ea 10 
scilicet condicione, quia, si uis fuerit operata, tune id poterit 
cuenire. nemo enim tam demens est, ut nullo impellente 
festinet ad mortem. ad haec responsio: Neque hoc in tribuni 
litteris legitur a te in ueritate inuocatum nomen dei, quamuis 
dixerit inuocatum. quamquam etiamsi dixisset, posset hoc M 
intellegi non ad nestram gloriam, sed ad poenam. nam et de 
gentibus impiis apostolus dixit: qui ueritatem in iniqui- 
tate detinent, ut et uos facitis, qui ueritatem baptismi 
diuini in iniquitate detinetis erroris humani. unde nos cum 
uestram corrigimus iniquitatem, non utique debemus illius s» 
sacramenti rescindere ueritatem. profiteris sane, innocens homo, 
aliis quidem uerbis, cum ecclesia te ac tuos interituros. cum 
enim dicis 'in ecclesia'. quid aliud uis intellegi nisi cum 
ecclesia, quandoquidem id agere. ignibus praeparas? haec est 
innocentia partis Donati, ut hoc faciatis adiunctis mortibus 25 
uestris, quod etiam apud Carthaginem in inuidiam nostram 
de basilicis, quae uestrae fuerunt, sicut potuistis et cum qui- 
bus potuistis, fecisse asseueramini sine mortibus uestris. quis 
enim uos non credat zelando fecisse, quod facere etiam mo- 
riendo disponitis? si autem illud non uos fecistis, hoc certe 30 
17 Rom. 1, 18 

2 nocentes] innocentes A 6 inquid A 7 nomen dei fo 8 semper 
om. f liiui] ueri / 10 terminabimua / 14 inuocatum in neritate fv 
15 si om. A 16 nestram Aml 17 qui ex que A 18 et om.f nos Aml 
19 ih om. Af 24 paras / 25 tnoribus / 29 zelando] uolendo / 
30 uo8 non fv 



lib. I 5, 6-10, 11 



205 



furiosius est quod uos facere praeparatis. sed dixisti: si uis 
fuerit operata et adiunxisti: nemo est enim tatn demens, qui 
nullo impellente festinet ad mortem: quanto est ergo demen- 
tior, qui, cum impellatur ad uitam, festinat ad mortem! 

5 VII. 8. Uerba epistulae: Eos antem qui nobiscum sunt, 
inquit, teslem deum facio eiiisque omnia sacramenta, quod 
exhortatus sum et impensissime persuasi, ut, qui haberet 
iioluntatem egredi, securus publice fateretur. nec nos enim 
inuitos retinere possumus, qui didicimus ad dei fidem nuU 

10 lum esse cogendum. ad haec responsio: Cur autem non te 
etiamsi non inuitomm retentorem, tamen ad bonum opus ex- 
hortatorem apertissime profiteris, si quod facturus es bonum 
est? an forte quam malum sit et ipse intellegis atque id te 
facturum magis ut terreas quam ut impleas comminaris, aut 

15 mentiendo infidelis aut uerum dicendo crudelis? 

VIII. 9. Uerba epistulae: (et alia manu:) Opto te incolumem 
in rei publicae actibus florentem et a christianorum inqui- 
etudine recedentem. ad haec responsio: Possumus eum et nos 
optare et incolumem et in rei publicae actibus florentem, sed 

to non ab haereticorum correctione quiescentem. 

VIDJ. 10. Uerba posterioris epistulae: Honorabili et omni 
affectu desiderando Dulcitio Gaudentius episcopus. ad haec 
responsio: Si omni affectu desideras hominem, quare cum illo 
tenere Christi respuis unitatem? an reddendo malum quasi 

25 pro malo, quem tuum persecutorem putas, rebaptizare 
desideras? 

X. 11. Uerba epistulae: Solent sibi, inquit, sola fama noti 
cupere aut inserto inuicem aspectu tierba miscere aut inco- 
gniti saltem non horrcre praesentiam. tiui uero censura, quod 

1. 2 pag. 204, 11—12 

1 paratis / sed] Et J 2 enim om. f 3 festinent J qnando 
per comp. A clementior J 4 festinet /ti 7 exortatus J 8 enim] 
non, sed del. A 9 fid8m J 12 fateris / 13 factnrnm te fv 19 pr. 
et om. fv incolumen •/ 20 qniescentem. Incipiunt uerba posterioris 
epie einsdem donatistarum episcopi ad ettdem J Libri primi finis / 
21 Verba epistolae secundae v 27 sibi] igitur / 28 incerto v 



206 



XII. Contra Gaudentium 



absehtem me inucneris gratulatttm te, quod autem redierim 
contristatum, litteris intimasti. ad haec responsio: Non omnes, 
qui sibi sola fama noti snnt, uidere inuicem uolnnt, sed quos 
bene ipsa fama commendat. mirum est autem re uera quod 
tibi accidit, ut tu eum desiderandum dicas, a quo te perse- & 
cutionem perpeti quereris, ille autem, qui te persequitur, ab- 
sentem te malit esse et nolit eum, quem persequitur, inuenire. 
sed hoc unde, nisi quia te potius eorum persecutorem uoluit 
intellegi, quorum in Christo salutem tua praesentia credidit 
impediri? 10 

XI. 12. Uerba epistulae: Sed quoniam praeterita die, inquit, 
ne epistulari responso siluissem, propler moram portantium 
certa quaeque strictim ac breuiter intirnaui, nunc mihi di- 
gnationis tuae scriptis sacrosaiwtae legis diuinae uerbis cst 
respondendum. dominus dicit: innocentem et iuslum 11011 15 
oceides et purgatione non purgabis reum. certum esl 
igitnr in dei iudicio pari crimine parique reatu esse deuinc- 
tos, qui reum absoluerit et qui occidcrit innocentem. si ante 
communionem rei erant a te nominatus Gabinius uel cetcri 
fideifragi in malo iUi lapsu consortes, secundum dei uoccs 20 
absolui minime debuerunt. si autem tamqttam innocentes 
ticl sancti recepti sunt, quare in ea fide permanentes, undc 
uelut sanctos accipitis, occiditis innocentes? ad haec responsio: 
Inuidiose et mendaciter loqueris. ille quippe, ad quem loque- 
ris, non tale praeceptum accepit ut occidamini, sed ut corri- » 
gamini; quod si nolueritis, ne correctionem impediatis alio- 
rum, in exilium mittemini. quod si a iustis fieri non debet 
iniustis, cur etiam falso uoluistis de Caeciliani exilio in nostra 

15 Ex. 23, 7 528 cf. Breuic. III 20, 88 sqq. 

1 te om. f 2 insinuaeti / 8 nolunt d 7 et om. f 11 dies 
inquid A 12 ne in fv 13 atque fv insiuuani / 15 dirit fv 
16 et om. fv 17 pari] pan A deuinctum / 19 erat / a te] 
ante A Gabinius scripri gabiius A Gabinus fv caeteri. A 20 flde- 
fragi fv lapsui A 28 uelud A 24 et 6m. f 28 iniustis om. f 
falsa / uostra A uestra / 



lib. I 10, 11-13, 14 



207 



conlatione gloriari, quo eum missum uestris maioribus instan- 
tibus a Constantino imperatore dizistis? iste autem tribunus 
ad quem scribis, cui legum pro unitate latarum cura mandata 
est, usque adeo uult ut uiuas, ut timeat ne ipse te occidas. 
s ecce constitue tibi ante oculos ipsum et te ipsum! ipse te in 
Cbristi pace uult uiuere, tu in parte Donati te quaeris occi- 
dere: quis uestrum sit tuus persecutor agnosce. 

XII, 13. Gabinius autem iam noster, qui fuit aliquando 
uester, et alii quam plurimi, qui ex uobis ad nos considerata 

to catholica ueritate transierunt, non ideo tibi uideantur a uestra 
contagione non fuisse purgati, quia non sunt a nobis reba- 
ptizati. hi enim, qui nondum baptizati sunt, a peccatis omni- 
bus in catholica ecclesia lauacro regenerationis abluuntur, 
in eis autem, qui hoc sacramentum non ad auxiliura, sed ad 

« iudicium foris accipiunt, quia nec in desertore uiolamus 
characterem regium, fit illud sicut scriptum est: caritas 
cooperit multitudinem peccatorum. ecce quemadmodum 
possunt, quos non oportet baptizari, ipsa catholicae unitatis 
caritate mundari, ut non incipiat eis inesse intus quod et foris 

» inerat, sed incipiat eis prodesse intus quod foris oberat. non 
itaque a uobis accipimus uelut sanctos — ad nos enim trans- 
eundo sanctificantur, qui manendo apud uos sancti esse om- 
nino non possunt — nec uos innocentes occidimus, quos etiam 
reos uiuere uolumus. 

» XIII. 14. Sed tu, qui testimonium diuinae uocis bene recolis 
et nobis obicis deum dixisse: innocentem et iiistum non 
occides. si innocens et iustus es, quare te occidis? nos te 
innocentem et iustum non dicimus et tamen nolumus occidaris: 
tu te innocentem et iustum arbitraris et innocenti iustoque 

16 I Petr. 4, 8 26 pag. 206. 15 (Ex. 23, 7) 

3 pro nnitate latarum] promulgatarnm / 5 constitui/o 8 Gabinus/r 
noster om. A 9 uester] noster uf ut (stc) A 10 ibi A 11 uobis I 
12 hii A 13 abluntur A 15 indertore A 16 caracterem A sicut| 
qnod fo 19 intus inesse fv 21 uelud A 27 es et iustus /t> est 
dml occidisti A nos] non Amlf 28 non om. f nolumue] add. 
ot/o 29 arbitrararis A iustoque] et iusto fo 



208 



XII. Contra Gaudentium 



non parcis. certe ipse dixisti: in dei iudicio pari crimine 
parique reatu esse deuinctos, qui reum absoluerit et qui 
occiderit innocentem. quare ergo absoluisti Felicianum Maxi- 
mianistam reum? quare innocentem occidis et te ipsum? nos 
autem nec reum absoluimus, sed ut mereatur absolui prius & 
corrigi cupimus, nec te innocentem, siue tibi parcas siue te 
occidas, si in parte Donati remanseris, iudicamus. nam de 
quantalibet innocentia glorieris, te ipsum innocentem occidendo 
innocens esse non poteris, nisi forte mihi respondeas et dicas: 
'cum me occido, non innocentem utique occido, quia ipsa 10 
uoluntate, qua me occidere statuo, reus efficior animo, prius^ 
quam corpus occidero'. hoc si dicis, uerum dicis et te miris 
modis accusando defendis. cum enim te ostendis in te occi- 
dendo prius ipso proposito tuo fieri nocentem, procul dubio 
facinore perpetrato nemo te conuincet, quod occideris innocen- i& 
tem. hac itaque ratione colligitur, quod, cum multi innocentes 
ab aliis occidantur, a se ipso innocens nullus occiditur. ea 
quippe cogitatione, qua occidere se ipse molitur, innocentia 
prius exspoliatur, ut, cum se occidit, non innocens moriatur. 
hoc tibi contingeret, si, antequam te occidere praeparares, a> 
innocens esses. nunc uero quia et antea iam haereticus inno- 
cens non eras, non erit, si te occideris, tuae iniquitatis ini- 
tium, sed augmentum. 

XIIII. 15. Uerba epistulae: Nam de sancto Emerito, inquit, 
Caesariensi falsa ad nos pro merito fama peruenit. quod si » 
(sic) esset, audi apostolum dicentem: si exciderunt a fidc 
qtlidam illorum, numquid infidelitas illorum fideni 

1 pag. 206, 17 26 Rom. 3, 3—4 

1 certe] certum est igitur ut (om. ») fv 2 deuinctum / 3 inno- 
centem (iustum f) occiderit ft>, cf. p. 206, 18 10 pr. occidendo Aml 
12 te post modi8 tr. fv 14 tuo scripsi suo d, om. fv innocentem Am!t 
15 memo /Sml conuincit A 17 nuilus innocens occidatur fv 18 se 
om. J ipsum / 19 spoliatur / non om. d 20 te) tibi perr 
comp. ii occideres, praeparares ut / 25 Caesareensi Jv, item infra. 
nos scripsi uos Afv. pro certo fv 26 sie addidi audi coni. «r 
ad A apud fv 27 nunquid A 



lib. I 13, 14-14, 15 



209 



dei euacunuit? absit. ad haec responsio: Dicendum est de 
Emerito Caesariensi quod tu dicere timuisti. faisa quidem de 
illo fama iactata est, quod catholicus factus sit. sed quemad- 
modum hoc audistis, ita totum quod factum est nosse potu- 
5 istis. cur ergo laudes coepiscopi tui, cuius tibi pro exemplo 
nomen obiectum est, tacere uoluisti? profecto si fecit aliquid 
laude dignum in tanto articulo, non abs te fuit utique reti- 
cendum. sed quia laudibus eius non uis ut te inuidere potuisse 
credamus, quare ergo tacuisti, nisi quia de illo erubescere 

lotimuisti? uenit ergo Emeritus Caesaream illic positis et 
praesentibus nobis. uenit autem non apprehensus cuiusquam 
sagacitate, non adductus alterius potestate, sed excitatus pro- 
pria uoluntate uidere nos uoluit. uidimus eum, ad ecclesiam 
catholicam pariter uenimus, adfuit maxima multitudo: nihil 

15 pro sua seu uestra defensione dicere potuit, communicare 
noluit, dilatus perseuerauit, conuictus obmutuit, inlaesus 
abscessit. quid fieri potuit pro nostra mansuetudine lenius, 
quid pro ueritate catholicae inuictius, quid pro uestra, si 
sapiatis, correctione salubrius? cum enim sponte ad nos nisi 

so pro uobis contra nos dicturus aliquid non uenisset, profecto 
dixisset, si quod diceret inuenisset. quaecumque enim cur 
ueniret praeparauerat dicere, adiuuante misericordia domini 
ante sunt nostra praeuentione refutata quam illius circum- 
uentione prolata. et certe si putas eum potuisse, sed noluisse 

» respondere, lege quod cum illo actum est et ipse responde. 
si in pacem catholicam transisset Emeritus, diceretis eum 
non diuina miseratione consensisse lumini ueritatis, sed pon- 
deri persecutionis humana infiimitate cessisse. si denique ca- 
ptus adduceretur inuitus, non inopia respondendi, sed euadendi 



1 euacuabitur A, cf. p. 310, 31 2 merito A dicere ixxfv 5 coe epi A 
6 Am A 8 eius laudibus fv 15 seu] add. pro / 16 uoluit A 
17 potuit om.f 18 catholica fv alt. pro om. A, sed in ras. p cernitur 
19 aapitis fv potnit salubrius / 20 contra nos / non uenisset] 
connenisse A 21 cur scripsi ut Afv 22 inueniret Aml 24 uoluisse A 
25 ipse om. f 27 non ex in Aml 28 cessise J 

UU Augaet. o. Don. Hl M 



210 



XII. Contra Gaudentium 



consilio tacuisse pro uestro arbitrio iactaretis. nunc uero 
quando quidern ultro uenit, profecto quod tacuit non lingua, 
sed causa defecit, quod autem transire in unitatem catholicam 
noluit. animam superbam confusio pertinacissimam fecit. sed 
hoc quantum ad ipsius exitiura atque supplicium, tantum ad 6 
aliorum confirmationem saluteraque profecit» si enim uiderent 
Emeritum nobis communicantera, suspicarentur hominem for- 
midantem; cum autem uiderunt et in parte Donati permanen- 
tem et tamen aduersus fidem catholicam reticentem, magis 
illis apparuit contra suos pro nobis silendo clamare. an uero 10 
cum uoce atque ore sano et libero staret, non erat pro causa 
nostra contra uos testis idoneus Emeritus ille, ille, inquara, 
Emeritus et inimicus et mutus? 

XV. 16. Sed bene tibi uisus es uestros auctoritate uidelicet 
apostolica consolari. non propter Emeritum, qui non potuit u 
plus facere pro uobis, quam quod non inueniens, quid loque- 
retur pro uobis, non tamen discessit a uobis, sed propter 
alios, qui uestro errore derelicto in societatem catholicam 
inmutati in melius aggregantur, commemorasti propterea 
dixisse apostolum: st quidam illorum exciderunt a 20 
fidc, numquid infidelitas illorum fidem dei euacu- 
auit? absit. re uera hoc restat, ut excidisse dicantur a fide 
qui deo crediderunt, fidem tenere qui hominibus credunt. in 
semine tuo benedicentur omnes gentes dorainus dixit: 
ecce cui credunt, qui ex uobis ad nos transeunt. Caeciliani 25 
peccato perisse transmarinas gentes homines dixerunt: ecce 
quibns credunt, qui in uestra societate persistunt. et dicis eos 
excidisse a fide, qui fidem dei secuti sunt, et eos fidem dei 
habere, qui in uerbis hominum remanserint. ubi est ergo, quod 

20 Rom. 3, 3—4; cf. pag. 208, 26 23 Gen. 22, 13 

8 uiderent / 9 fidem om. fo 10 pro nobis om. fv damnare / 
11 eriit ( cras.) A 12 nostra scripsi nestra A uestra causa fv uos 
scripsi nos Afo Emeritus, inquam fv 14 est / 17 abscessit fv 
19 inmutati scripsi inuuitati A mutati fv 23 et fidem fv 24 diiit 
deus fv 28 a fide tml habere dei /0 29 remanserunt fv 



lib. I 14, 15-16, 17 



211 



huic sententiae abs te commemoratae continuo subiecit apo- 
stolus : est autem deus uerax, omnis autem homo 
niendax, si a fide exciderunt, qui credunt quod dixit deus 
dominus uerax, et in fide persistunt, qui credunt quod dixit 
i homo mendax? 

XVI. 17. Uerba epistulae: Fitgam mihi, inquit, quasi ex 
lege persuades, sed factor legis tantum debet audiri, quia 
Paalus apostolus dieit: non auditores legis iusti sunt 
apud deum, sed factores legis iustificabuntur. nam 

itaudi et dominum dicentem, quia pastor bonus animam 
suam ponit pro ouibus suis, mercenarius autem et 
euius non sunt oues propriae, uidet iupum uenientem 
et fugit ct lupus rapit eas et dispergit. ad haec responsio: 
Ecce quomodo intellegit euangelium pars Donati! itane apo- 

is stolus non pastor, sed 'mercenarius erat, quando per murum 
in sporta submissus fugit manus eius, qui eum conprehendere 
cupiebat, et tu es pastor, qui eas quas domini dicas oues, ut 
errore in animo pereant, furore corpus interimant, etiam 
tecum uis perdere, tecum quaeris occidere, nec audis pasto- 

m rem pastorumque principem dicentem: fur nou uenit nisi 
ut occidat et perdat? ad hoc uenisti qui abscesseras, ad 
hoc redisti qui fugeras? hoc opus furis est et latronis, non 
pastoris atque custodis. uerumtamen etiam nobis non te co- 
gentibus uide, quia omnes collegas tuos qui fugerunt non 

a pastores, sed mercenarios intellegi uoluisti. sed si essent apud 
te dominicae oues, aut tecum uenirent, ut etiam te correctum 
possent habere pastorem, aut te dimisso fugerent ad pastorem. 
mercennarius autem, quem significat dominus, uiso lupo non 

2 Rora. 3, 4 8 Rom. 2, 13 10 Ioh. 10, 11—12 15 cf. Act. 
9, 25 20 Ioh. 10, 10 

1 commemorata e" A subiungit /i> 2 alt. autem om. A 3 deus 
dominus om. / 4 dominus om. v 8 sunt «. /. Aml 10 bonus pastor 
fv 11 mercenarius sic d praeter lin. 28 ct om. fv 13 dispergunt A 
16 sportam summissus / 17 eos quos / domini dicas scripsi domi- 
nica8 Afv 18 intiraant A 20 que principem om. f 26 ut] aut Af 

14» 



212 



Xlf. Contra Gaudentium 



corpore, 8ed animo fugit, quando deserit timore iustitiam, 
sicut fugit Secuodus uester Tigisitanus, quando Purpurium 
Liniatensem de homicidio confessum magisque terribilem, ne 
primatum uel episcopatum perderet, timuit corpore autem 
etiam boni illi pastores apostoli in persecutione fugerunt nec 5 
ideo tamen oues Christi cura et animo reliquerunt. si ergo 
et tu pastor esses, prius in lupi parte non esses, deinde im- 
perium domini tui, qui seruos suos fugere in persecutionibus 
iussit, per os cuiuslibet etiam peccatoris oboedieuter audisses 
nec contra dominum tuum argumentareris et diceres: faclor *o 
legix tnutum debet audiri, quia Paulus apostolus dicit: non 
auditores legis iusti sunt apud deum, sed factores 
I eg is i u s t ifica bnntur. 

XVII. 18. Quid in aliam sententiam uerba manifesta con- 
uertitis? auditores legis et non factores apud deum iustos is 
negauit: ab hominibus, quando uerum dicunt, audiri non pro- 
hibuit, ne, sicut tu, loqueretur contra dominum suum dicen- 
tem de quibusdam: quae dicunt facite, quae autem 
faciunt facere nolite. dicunt enim et non faciunt 
uides quemadmodum Christus etiam per homines auditores *> 
ac praedicatores legis et non factores alios eam tamen audire 
praecepit et eius esse factores; et tu dicis: factor legis tan- 
tum debet audiri, et uolens redarguere quasi persecutorem 
tuum loqueris aduersus creatorem tuum. peccatori quidem 
dicit dominus: ut quid tu enarras iustificationes raeas » 
et assumis testamentum meum per os tuum?, sed 
ideo, quia illi uihil prodest, qui dicit et quod dicit non facit; 
prodest autem illi, qui etiam per malum bonum audit et 

2 cf. Optat. I 14. Creac. III 27, 30. Brenic. III 15, 27 11 Rom. 
2, 13 18 Matth. 23, 3 25 Ps. 49, 16 

2 purpuranm J 3 Limatensem fv 4 perderet uel episcopatain fv 
6 relinquerunt JmJ 7 ta om. f prior / inperium d 16 non 
ohi. J 17 tu om. J 19 nolite facere fv 20 etiam] et /e 21 ac] 
et fv eam ex cas J 22 eius om. f 25 deus fv iustitias fo 
26 assummis testamtum J 27 quia om. / ille J 28 ctiam om. f 



lib. I 16, 17-18, 19 



213 



quod audit facit. non est quidem speciosa laus in ore pecca- 
toris, sed speciosa est in uita moribusque factoris, etiamsi 
hanc ex ore audierit peccatoris. quantumlibet ergo existima 
tribunum esse peccatorem et legis non esse factorem, oboe- 

sdienter tamen audi non istum, sed illum etiam per istum 
qui dicit: si uos persecuti fuerint in una ciuitate, 
fugite in aliara. quid statis? audite et fugite; Christus 
hoc imperat, non tribunus. nisi forte respondes et dicis: 'ait 
quidem Christus: si uos persecuti fuerint in ista 

lociuitate, fugite in aliam; sed quare de ista ciuitate 
discedam, quando nec iste meus persecutor est nec ego 
Christi sum auditor?' ac per hoc si raanseris, lupus es sae- 
uiens, et si fugeris, lupus es timens. et quoniara sponsus 
dicit: nisi cognoueris temet ipsam, o pulcra in 

15 mulieribus, eii tu in uestigiis gregum et pasce 
haedos tuos in tabernaculis pastorum, etiamsi te 
pastorem esse gloriaris, tamen, quia de ouili dominico existi, 
haedos tuos pascis, non oues Christi. 
XVIII. 19. Uerba epistulae: Beinde, inquit, quae loca erunt, 

a> qtiae in hac persecutionis procella undique perturbatos tran- 
quUlitati seruandos tamquam in portum recipiant sacerdotes, 
quando domimis dixerit: cum uos persequi coeperint in 
hac ciuitate, fugite in aliam [ciuitatem]. tute tunc 
fugiebant apostoli, quia neminem pro eis proscribi iusserat 

» imperator. nunc uero ckristianorum receptores proscriptionibus 
territi pericida formidantes non solum non recipiunt, uerum 
etiam uidere timent quos tacite uenerantur. ad haec responsio: 
Hoc plane laudo quod agnoscitis uos, sed quod uos non 

1 cf. Eccli. 15, 9 6. 9 Matth. 10, 23 14 Cant. 1, 7 22 Matth. 
10, 23 

1 lans] salus A 2 est om. f 3 audierit ei ore fo 11 descendam A 
est peraecutor fo, ut p. 214, 6 12 adiutor A 13 pr. et om. fo 15 gre- 
gum tuoruni fo 18 aedos A 20 perturbata tranquillitate fv 22 quaado] 
qn («ic) A 23 ciuitatem secluai, om. fo 24 apostolum d 25 pro- 
scriptoribus / 26 recipiciunt A 28 alt. uos om. f non uos t> 



214 XII. Contra Gaudentium » 

corrigitis doleo. quid enim hac tua professione manifestius, 
qua satis declaras non uos ad eorum pertinere consortium, 
quibus dominus ait: si uos persecuti fuerint in una 
ciuitate, fugite in aliam? nempe hoc est quod paulo 
ante dixi posse te mihi uerissime respondere, si dicas: 'nec s 
iste meus est persecutor nec ego Christi sum auditor.' ecce 
apertissime hoc dicis. quomodo enim es auditor Christi, cum 
ille suis auditoribus, hoc est sectatoribus, promittat usque in 
finem saeculi, quandocumque persecutionem passi fuerint, non 
defuturas ad quas confugiant ciuitates, dicens: cum autemio 
persequentur uos iu ciuitate ista, fugite in aliam. 
amen enim dico uobis, non consummabitis ciui- 
tates lsrael, donec ueniat filius hominis? tu autem 
in hac persecutione, quam uos querimini perpeti, iam deesse 
uobis dicis loca, quo fugere et ubi tamquam in portu possitis i& 
ab hac tempestate requiescere, loquens contra promissionem 
Christi, qui dicit non defuturas ciuitates, quo fugiant sui qui 
persecutionem patiuntur, donec ueniat, id est usque ad con- 
summationem saeculi. quia ergo ille hoc promisit suis quod 
uos non inuenitis, profecto ille mentitur, si uos eius estis; » 
sed quia ipse non mentitur, uos eius non estis. ac per hoc 
nec tribunus cui rescribis persecutor est uester, sed persecutor 
est persecutoris uestri, hoc est erroris uestri, quo compulsi 
talia facitis, ut de illorum genere sitis, de quibus scriptum 
cst, quod persecutionem sunt passi ab ipsis factis suis. proinde » 
si intellegatis, quid in uobis qui uos diligunt persequantur, 
ipsa sine dubio a quibus persecutionem patimini facta mala 
uestra fugietis et coniungemini eis, qui ut uos liberent 

3. 10 Matth. 10, 23. 5 pag. 213, 11 25 cf. Sap. 11, 21 

2 declaras satis fo 4 alia J 5 diii. A 6 auditor uum Christi fo 
1 hoc apertissime fv 9 non— ciuitatee ante quandocumque— fuerint tr. fo 
10 quascunque / 12 enim om. fo conBumabitis d 20 inuenietis A 
21 ille fv 23 pr. est om. fv 25 passi sint fv 26 pewequuntnr / 

28 ut bis A uos om. f 



lib. I 18, 19-19, 20 



215 



persequuntur uestros persecutores; non enim nisi uestros per- 
sequuntur errores. 

XVIIII. 20. Uerba epistulae: Per opificem, inquit, rerum 
omnium dominum Christum omnipotens deus fabricatum 

5 hominem ut deo similem libero dimisit arbitrio. scriptum est 
cnim: fecit deus hominem et dimisit eum in manu 
arbitrii sui. quid mihi nunc humano imperio eripitur, 
quod largitus est deus? aduerte, uir summe, quanta in deum 
sacrilegia perpetrentur, ut quod ille tribuit auferat humana 

10 praesumptio et pro deo se id facere inaniter iactet. magna 
dei iniuria, si ab hominibus defendatur. quid de deo aesti- 
mat qui eum uiolentia uult defendere, nisi quia non ualet 
suas ipse iniurias uindicare? ad haec responsio: Secundum 
istas uestras falsissimas uanissimasque vationes habenis laxatis 

i5 atque dimissis humanae licentiae inpnnita peccata omnia relin- 
quantur, nullis oppositis repagulis legum nocendi audacia et 
lasciuiendi libido bacchetur, non rex suum regnum, non dux 
railitem, non prouincialem iudex, non dominus seruum, non 
raaritus uxorem, non pater filium a libevtate et suauitate 

20 peccandi minis ullis poenisue compescat. auferte quod sana 
doctrina pro sanitate orbis terravum sapienter per apostolum 
dicit et, ut confivmetis in arbitrio tanto peiore quanto libe- 
riore filios perditionis, delete quod ait uas electionis: omnis 
anima potestatibus sublimioribus subdita sit. non 

25 est enim potestas nisi a deo, quae autem sunt, a 
deo ordinatae sunt. quapropter qui resistit pote- 
stati dei ordinationi resistit; qui autem resistunt 
i psi sibi iudicium adquivunt. pvincipes enim non 
sunt timori bono operi, sed malo. uis autem non 

6 Eccli. 15, 14 23 Kom. 13, 1—4 

7 arbitri A mihi «meJ 10 id facere om. f iact. (e s. c 
add.) A 14 fallacissimas fv 16 nul (del.) nnllis A 17 laciaiendi A 
bachetur A 19 non] nec fv 20 nimis A 22 ut et A 25 sunt, a 
deo] a deo sunt fv 26 ordinata Afo, eorrexi potestatij uoluntati A 
29 boni operi9, sed mali fv 



216 



XII. Contra Gaudentium 



timere potestatem? bonum fae, et habebis laudem 
ex illa; dei enim minister est uindex in ira ei qui 
male agit. delete ista. si potestis, aut ista, sicut facitis, si 
non potestis delere, contemnite. habete de his omnibus pessi- 
mum arbitrium, ne perdatis liberum arbitrium, aut certe, quia 5 
sicut homines hominibus erubescitis, clamate, si audetis: 
'puniantur homicidia, puniantur adulteria, puniantur cetera 
quantalibet sceleris siue libidinis facinora seu flagitia: sola 
sacrilegia uolumus a regnantium legibus impunita/ an uero 
aliud dicitis, cum dicitis : magna dei iniuria, si ab hominibus 10 
defendatur. quid de deo aestirnat qui eum uioleniia uult 
defendere, nisi quia non ualet suas ipse iniurias uindicare? 
haec dicentes quid aliud dicitis nisi: 'nulla potestas hominis 
contradicat atque obstrepat nostro libero arbitrio, quando 
iniuriam facimus deo'? 0 dolor! fraudata sunt tali magisterio k 
tempora antiqua, quoniam nondum eras natus, quando sanctus 
Moyses iniurias suas lenissime pertulit, dei uero seuerissime 
uindicauit. tu nunc autem doctior baeretica praesumptione 
inuidiosissime clamas: fecit deus kominem et dimisit 
eum in manu arbitrii sui. quid mihi nunc humano 20 
imperio eripitur, quod largitus est deus?, hoc uidelicet flagi- 
tans, ut ad faciendas iniurias deo, qui cum libero arbitrio 
fecit hominem, liberum tibi arbitrium relinqnatur ab homine. 
sed illi etiam, qui decreto Nabuchodono3or regis proposita 
poena interitus sui et dispersionis domorum suarum a blas- » 
phemando deo Sidrac Misac Abdenago terribiliter probibebantur 
et acriter si contemnerent plecterentur, dicere potuerunt quod 
ipse dixisti: magna dei iniuria, si ab kominibus defendatur. 

10. 28 pag. 215, 10 19 Eccli. 16, 14 et pag. 215, 6 26 cf. 
Dan. 3, 29 (96) 

2 iram fv, cf. Pann. I 8, 13 3 au aut Aml sicut ista A 6 au- 
ditis A 7 puniantur homicidia om. A 9 uere / 11 exittimat A 
12 iudicare A 13 horainis poteatas fv 17 leuissime / 18 tu nunc 
scripsi tunc A tu /0 doctor fv 19 inuidiossime A 23 arbitrium 
tibi fv 24 nabugodonosor A 26 misaac A et Abdenago /0, c/. 
Petil. II 92. 211. Ep. c. Don. 20, 54 28 defensatur / 



lib. I 19, 20-21 



217 



quid de deo aeatimat qui eum uiolentia uult defendere, nisi 
quia non ualet suas ipse iniurias uindicaref haec uerba tua 
prorsus etiam illi dicere potuerunt et fortasse dixerunt, etsi 
non eadem libertate, non dissimili uanitate. 
* 21. Datum est igitur homini, quando creatus est, liberum 
arbitrium, sed ut, si esset male faciens, fieret patiens. denique 
illi primi homines, cum peccassent, morte damnati sunt, et 
priusquam mors eis extrema etiam corporis suppleretur, in 
exilium de paradiso missi sunt. mitiora in uos constituit 

w imperator propter mansuetudinem christianam: exilium uobis 
uoluit inferre, non mortem. sed uos homines docti, conside- 
rautes quid debeatur merito et quid minus sit in supplicio, 
non de iudicio illius, sed de uestro additis mortem. nolite 
perire in aeternum, dum uobis hoc tempore ad offendendum 

h deum concedi ab hominibus uultis liberum arbitrium. audi 
apostolum et habebis magnum compendium, quo tibi regia 
potestas nocere non possit: bonum fac, et habebis laudem 
ex illa. ex illa et ante nos iusti habuerunt laudem, non solum 
qui regibus religiosis fideliter paruerunt, uerum etiam qui 

k reges impios pro dei ueritate aduersarios pertulerunt: illi 
laudem obauditionis, <isti laudem passionis), utrique tamen 
ei illa, sed bonum faciendo, non potestatibus resistendo. quod 
autem uos facitis, non solum bonum non est, sed grande 
malum est, unitatem Christi pacemque conscindere, contra 

b promissa euangelica rebellare et aduersus eum de quo dictum 
est: dominabitur a mari usque ad mare et a flumiue 
usque ad terminos orbis terrae, hoc est aduersus 
uerum et summum regem christianorum, tamquam ciuiti bello 
christiaua signa portare. sufticiat ergo uobis ad occasionem 

n correctionis, quod pro tam magnis mali3 uestris longe mitiora 
et minora recipitis, si non uobis ultro quod imperator non 

17 Roin. 13, 3 26 Ps. 71, 8 

5 ergo fv 11 considantes J 13 aditis / 15 uult A 21 isti 
laadem passionis add. mg. v, om. Afv 31 recipitis scripsi recipis A rece- 
pistis fv pr. non] nobis J ultio J non imperator fv c (del.) n J 



218 



XII. Contra Gaudentium 



coDstituit ingeratis, et nolite ad impunitatem licentiosam liberum 
arbitrium uobis ab hominibus uelle concedi, ne in ipsius dei 
manus infelicius incidatis. nam et maiores uestri iudicauerunt 
in huiusmodi iniuriis dei liberum hominis arbitrium non relin- 
quendum a regibus inpunitum, quia, licet haberent causam 5 
raalam, Caecilianum tamen episcopum persequendo usque ad 
imperatoris Constantini iudicium perduierunt. 

XX. 22. Uerba epistulae: Nostram uero fidem, inquit, quam 
dominus Christus apostolis dereliquit, solae nobis istae perse- 
cutiones gratissimam reddunt. felices, inquit, eritis, cum io 
uos persecuti fuerint homines et maledixerint et 
dixerint aduersus uos omne nequam propter filium 
hominis. gaudete et exultate, quia merces uestra 
multa est in caelis; sic enim persecuti sunt et pro- 
phetas qtii ante uos fuerunt patres eorum. si tantum » 
solis apostolis dictum est, usque ad ipsos fides habuit praemia, 
et quid proderat postea credituiis? unde constat omnibtts 
dictum. deitide dicit apostolus Paulus: qui uolunt in 
Christo sancte uiuere, persecutionem patiantur 
necesse est. hoc autem in euangelio dominus dixit: ueniet «> 
hora, ut omnis qui interficit uos putet se uictimam 
dare deo. sed haec facient, quia non cognouerunt 
patrcm neque me. ad haec responsio: Recte ista dicerentur 
a uobis quaerentibus martyrum gloriam, si haberetis martyrum 
causam. non enim felices ait dominus qui mala ista patiuntur, v> 
sed qui propter tilium hominis patiuntur, qui est Chriatus 
Iesus. uos autem non propter ipsum patimini, sed contra 
ipsum; patimini quippe ideo, quia non ei creditis, et toleratis 
ideo, ne credatis. quomodo ergo uos eam fidem tenere iactatis, 
quam dominus Christus apostolis dereliquit? an usque adeo w 

10 Matth. 5, 11-12 18 II Tim. 3, 12 20 Ioh. 16, 2-3 

2 uobis om. / in om. J 4 huius mundi J 6 «tB J perse- 

def. J quendum / 7 costantini J 8 uerba inquit quam dominus usgue ad 

cap. 36, 46 non dixit stabunt desunt in J 10 gratissimam ecripsi 
graui8simam /ti 17 et om. f 



lib. I 19, 21-20, 22 



219 



caecos et surdos uultis esse homines, ut non legant, non 
audiant euangelium, ubi nouerint, quam fidem de sua eccleuia 
dominu3 Christus apostolis dereliquit? ex qua diuisi atque 
separati nihil aliud facitis quam contra uerba capitis et cor- 

sporis rebellatis, et tamen propter filium hominis ac fidem 
quam reliquit apostolis uos persecutionem sustinere iactatis. 
omittamus alia et nouissima uerba eius in terris audiamus, 
ubi uideamus, quam fidem de ecclesia reliquit apostolis, quale 
testamentum quodammodo fecerit non uitam finiturus, sed 

io sine fine uicturus, non mittendus in sepulchrum, sed ascensurus 
in caelum. surgens enim a mortuis posteaquam apparuit di- 
scipulis suis intuendus oculis manibusque tractandus: opor- 
tebat, inquit, impleri quae scripta sunt in lege et 
prophetis et psalmis de me. tunc aperuit illis sen- 

i5 sum, ut intellegerent scripturas, et dixit eis: quo- 
niam sic scriptum est et sic oportebat pati 
Christum et resurgere tertia die, et praedicari in 
nomine eius paenitentiam et remissionem pecca- 
torum per omnes gentes, incipientibus ab Hieru- 

aosalem. itemque in monte Oliueti, postquam nihil ulterius in 
terris positus dixit, sed quod maxime fuerat necessarium hoc 
commendauit extremum. multi quippe erant futuri per uniuersas 
partes terrae uindicaturi sibi nomen ecclesiae et contra 
uniuersam domum, quae per uniuersam terram cantat canti- 

» cum nouum, de quo scriptum est: cantate domino can- 
ticum nouum, cantate domino omnisterra, de suarum 
quisque ruinarum angulis latraturi. aliud namque apostoli 
audire cupiebant et quod illis maxime fuerat necessarium 
non quaerebant: dic nobis, inquiunt, si in tempore hoc 

M praesentabis [et quando] regnum Israel? at ille: 
non est, inquit, uestrumnossetempora[uelmomenta] 

12 Lnc. 24, 44-47 25 Ps. 95, 1 29 Act. 1, 6-9 
"fe/.d 10 eepnlcrum v 17 tertia August. passim tertio fv 20 itemque elc. 
avoxdXou&ov 30 praesentabis (anoxa&ictovtit) scripsi praesentaberis fv 
et quando deleui 31 uel raomenta deleui coll. Petil. II 38, 91. Ep. 
c Don. 11, 27 



220 



XII. Contra Gandentiam 



quae pater posuit in sua potestate, sed aceipietis 
uirtutem superuenientis spiritus sancti in uos, et 
eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iu- 
daeam et Samariam et usque ad terminos terrae. 
bis dictis nubes suscepit eum. nihil ulterius <his> 5 
uerbis addidit: hoc tanto tenacius quanto posterius audientium 
mentibus fixit. hanc sponsam suis amicis sponsus abiens 
commendauit. hanc ergo <fidem> de sancta ecclesia discipulis 
dereliquit. huic fidei. Donatistae, resistitis et pro fide, quam 
dominus Christus reliquit apostolis, uos persecutionem ferre 10 
contenditis. huic hominis filio, qui ecclesiam suam incipientem 
ab Hierusalem et per omnes gentes fructificantem atque 
crescentem tanta diligentia coramendauit, mira caecitatis 
impudentia contradicitis et propter filium hominis uos mala 
sustinere clamatis. an hoc fortassis ideo dicitis, quia uobis ib 
alium filium hominis inuenistis, cuius uomine uocitemini, de 
cuius parte dicamini? erratis, non est ipse. quando propter 
filium hominis pati persecutionem felicitatis esse dicebat, se 
ipsum ille sponsus, non adulterum praedicabat. 

23. Et nos confitemur, ut dicitis, non solis apostolis esse 20 
dictum: beati eritis, cum uos persecuti fuerint 
homines. ad omnes enim hoc pertinet, non qui post illos 
quamlibet persecntionem passi sunt siue patiuntur siue qui 
passuri sunt, sed qui propter iustitiam, sicut et ipsi. nam 
hoc paulo superius dixerat: beati qui persecutionem 25 
patiuntur propter iustitiam, quia ipsorum est re- 
gnum caelorum; deinde ista subiunxit, quae commemorare 
et frustia uobis usurpare uoluistis. frustia enim beatitudinem 
istam pertinere ad uos putatis, quando in uobis iustitiam, 
cui praemium debeatur, non demonstratis. quin immo e con- ao 
trario etiam pro iniquitate patimini, minus ab aliis, plus a 

21 Matth. 5, 11 25 Matth. 5, 10 



def. .1 5 his addidi 7 hanc— commendauit delenda censeo 8 fidem ad- 
dendum esse cens. v, om. fo 30 primi debeatis / 



lib. I 20, 22-21, 24 



221 



uobi8, ut ante dei iudicium quod futurum est etiam ipsi 
uobis quod meremini ei aliqua parte reddatis. unde quia tu 
ipse dixisti non hoc solis apostolis, sed omnibus dictum, ne 
usque ad illos fides praemia habuisse uideretur: sicHt hoc 
t ergo non solis apoetolis, sed omnibus dictum est, qui etiam 
post illos propter iustitiam fuerant mala quaecumque passuri, 
sic etiam omnibus illud dictum est: si uos persecuti 
fuerint in ista ciuitate, fugite in aliam. quare hoc 
lon facitis, si ad eorum societatem, quibus haec dicta sunt, 

io pertinetis? quod quidem etsi feceritis, non ideo pertinebitis, 
quia et latrones hoc facere possunt, quos inquiri leges publicae 
iuseerunt. uerumtamen quia hoc facere non uultis, de com- 
pendio uos ad ietos, quibus haec dicta sunt, non pertinere 
monstratis. et ut uos multo manifestius ipsa excusatio uestra 

15 ab illo numero uerorum christianorum ostendat alienos, loca 
quo confugiatis, quae ille usque in fiuem saeculi non defutura 
promisit, uobis deesse iam dicitis, nullo modo illum quod 
faba promi8erit conuincentes, sed uos ad eorum consortium 
quibus hoc promisit non pertinere monstrantes et ideo non 

» u«races martyres, sed haereticos uos esse fallaces. quid uobis 
ulterius dicaraus, quando lingua uestra uos uincit? 

XXI. 24. Nam et illud quod addidisti dixisse apostolum: 
omnes, qui in Christo pie uiuere uolunt, perseeutio- 
nem patiantur necesse est, non quidem ille dixit: 'necesse 

» est\ sed: omnes, ait, qui uolnnt in Christo pie uiuere 
persecutionem patientur. sed uos ad istos non pertinere 
qui8 dubitat? si enim et uos estis, de quibus hoc dixit 
apostolus, quare non facitis, quod ipse fecit apostolus? nam 
si portae aduereus uos clauderentur, per murum submitti 

su debuistis, ut manus persequentiuru fugeretis. patent portae 
et exire non uultis. quam persecutionem patimini nisi a nobis? 
diligit uos persecutor uester et persequitur uos furor uester: 



7 Matth. 10, 23 23 pag. 218, 18 25 II Tim. 3, 12 
23 persecutionem xripsi persecutioncs fv 



222 



XII. Contra Gaudentium 



ille ut fugiatis cupit, iste ut pereatis impellit, sic autem 
intellegitis quod ait apostolus: omnes qui uolunt in 
Christo pie uiuere persecutionem patientur, ut 
maiores uestros sub apostata imperatore Iuliano non pie 
uixisse uobis necesse sit confiteri. nam quisquis illo tempore 5 
Donatista factus est, donec aduersus uestrum rursus errorem 
pia christianorum imperatonim cura consurgeret, si ante 
defunctus est, non pie uiiit, quia non est passus persecutio- 
nem. si autem hoc propterea diiit apostolus, quia, sicut alibi 
scriptum est, temptatio est uita hominis super ter- 10 
ram nec cessat pios uerosque christianos non solum aduer- 
sitatis infestatione, uerum etiam prosperitatis seductione tem- 
ptare, ut animus humanus aut afflictione succumbat aut elatione 
uanescat, profecto, quamdiu hic uiuitur, omnes qui uolunt 
in Christo pie uiuere persecutionem patientur, ut 15 
aut uicti comprehendantur a diabolo aut probati diabolum 
uincant. quos autem comprehensos captiuosque iam possidet, 
non ut obtineat persequitur, sed quia obtinet utitur. 

25. Porro si persequi tantummodo ille dicendus est, qui 
dolore aliquo excruciat seu uult tenere ut eicruciet, non tibi ao 
uideatur excruciator cordis leuior esse quam corporis, et con- 
sidera, qualem peisecutionem patiebatur qui dicebat in psalmo: 
uidi insensatos et tabescebam. hanc persecutionem 
Loth iustus patiebatur in Sodomis etiam priusquam in domo 
eius angeli hospites eius, cum homines putarentur, a Sodo- 25 
mitis appeterentur ad stuprum. iustus enim eos tam publice 
turpes et ante suae domus iniuriam sine magno cordis cruciatu 
uidere non poterat, 

XXII. Unde inter suas persecutiones etiam talia commemorat 
apostolus Paulus, dicens: quis infirmatur et ego non 30 
infirmor? quis scandalizatur et ego non uror? pro- 

2. 14 II Tim. 3, 12 10 Hiob 7, 1 23 Ps. 118, 158 24 cf. Gen. 19 

30 II Cor. 11, 29 

J 20 seuj qui sc / 24 Lot v 27 iniuriain] ianuam non bene coni. v 



lib. I 21, 24-22, 25 



223 



inde quanto maior est in nobis caritas Christi, tanto maiore 
cum dolore animi uos uidemus habere sacramenta Christi et 
separari a membris Christi et rebellare contra pacem Christi. 
sed quamdiu in hoc corpore uiuitis, spes nobis aliqua de 

5 uobis datur; cum uero iam in illa dissensione morimini, multo 
amarius uos dolemus. iam porro quando uos ipsos necatis 
uel irruendo armis alienis uel praecipitiis et submersionibus 
et ignibus uestris, satis dici non potest quanto nos maerore 
crucietis. plus quippe impius Absalou patrem sanctum Dauid 

10 extinctus quam rebellis afflixit. uiuum namque eum compre- 
hendi cupiebat, ut qui malitia grassabatur paenitentia sanaretur. 
erat ergo ille persecutor patris non solum populum dei diui- 
dendo nec solum contra dei legem et contra legitimum patris 
regnum arma portando atque bellando, sed multo amplius 

15 persecutus est cor paternum in illa impietate moriendo. deni- 
que illum pater optimus pessimum filium, quem non desperando 
non defleuerat uiuum, spe finita fleuit occisum. discite ergo, 
quid sit quod apostolus ait: omnes qui uolunt in Christo 
pie uiuere persecutionem patientur. si catholicorum 

» domus Donatistae non diripuissent, si catholicas ecclesias 
non incendissent, si catholicorum codices sanctos in ipsa 
incendia non misissent, si catholicorum corpora non immanis- 
sirais caedibus afflixissent, si catholicorum membra non prae- 
cidissent, si oculos non extinxissent, si denique catholicos non 

i» crudeliter occidissent, hanc solam nos a uo'bis grauissimam 
persecutionem perpeti uerissime diceremus, quia uidemus 
uos insensatos et tabescimus, quia infirmatos et infirmamur, 
quia scandalizatos et urimur, quia perditos et lugemus. haec 
mala uestra, quae uos in aeternum interitum mittunt, amarius 

so nos persequuntur quam illa, quae a uobis nostris corporibus 
uel rebus uel domibus aut basilicis inferuntur. minus perse- 
quimini, cum in nos saeuitis, quam cum uos peritis. denique 
in illa persecutione, qua in nos saeuitis, cum laude gaudemus, 
in hac autem, qua uos peritis, si gauisi fuerinius, uobiscum 



9 cf. II Reg. 18 18 II Tim. 3. 12 



214 XII. Contra Gaudentium » 

corrigitis doleo. quid enim hac tua professione manifestius, 
qua satis declaras non uos ad eorura pertinere consortium, 
quibus dominus ait: si uos persecuti fuerint in una 
ciuitate, fugite in aliam? nempe hoc est quod paulo 
ante dixi posse te mihi uerissime respondere, si dicas: 'nec 5 
iste meus est persecutor nec ego Christi sum auditor.' ecce 
apertissime hoc dicis. quomodo enim es auditor Christi, cum 
ille suis auditoribus, hoc est sectatoribus, promittat usque in 
finem saeculi, quandocumque persecutionem passi fuerint, non 
defuturas ad quas confugiant ciuitates, dicens: cum autemio 
persequentur uos in ciuitate ista, fugite in aliam. 
amen enim dico uobis, non consummabitis ciui- 
tates lsrael, donec ueniat filius hominis? tu autem 
in hac persecutione, quam uos querimini perpeti, iam deesse 
uobis dicis loca, quo fugere et ubi tamquam in portu possitis 15 
ab hac tempestate requiescere, loquens contra promissionem 
Christi, qui dicit non defuturas ciuitates, quo fugiant sui qui 
persecutionem patiuntur, donec ueniat, id est usque ad con- 
summationem saeculi. quia ergo ille hoc promisit suis quod 
uos non inuenitis, profecto ille mentitur, si uos eius estis; 20 
sed quia ipse non mentitur, uos eius non estis. ac per hoc 
nec tribunus cui rescribis persecutor est uester, sed persecutor 
e3t persecutoris uestri, hoc est erroris uestri, quo compulsi 
talia facitis, ut de illorum genere sitis, de quibus scriptum 
cst, quod persecutionem sunt passi ab ipsis factis suis. proinde » 
si intellegatis, quid in uobis qui uos diligunt persequantur, 
ipsa sine dubio a quibus persecutionem patimini facta mala 
uestra fugietis et cohiungemini eis, qui ut uos liberent 

3. 10 Matth. 10, 23. 5 pag. 213, 11 25 cf. Sap. 11, 21 

2 declaras satis fo 4 alia A 5 diii. A 6 auditor sum Christi fo 
7 hoc apertissinie fv 9 non — ciuitates ante quandocnmque — fuerint tr. fv 
10 quascunque / 12 enim om. fo consumabitis d 20 inuenietis A 
21 ille fv 23 pr. est om. fv 25 passi sint fv 26 persequuntur / 
28 ut bis A uos om. f 



lib. I 18, 19-19, 20 



215 



persequuntur uestros persecutores; non enim nisi uestros per- 
sequuntur errores. 

XVIIII. 20. Uerba epistulae: Per opificem, inquit, rerum 
omnium dominum Christum omnipotens dens fabricatum 

b hominem ut deo simihm libero dimisit arbitrio. scriptum est 
enim: fecit deus hominem et dimisit eum in manu 
arbitrii sui. quid mihi nunc humano imperio eripitur, 
quod largitus est deus? aduerte, uir sum?ne, quanta in deum 
sacrilegia perpetrenlur, ut quod ille tribuit auferat humana 

io praesumptio et pro deo se id facere inaniter iactet. magna 
dei iniuria, si ab kominibus defendatur. quid de deo aesti- 
inat qui eum uiolentia uult defendere, nisi quia non ualet 
suas ipse iniurias uindicare? ad haec responsio: Secundum 
istas uestras falsissimas uanissimasque rationes habenis laxatis 

15 atque dimissis humanae licentiae inpunita peccata omnia relin- 
qnantur, nullis oppositis repagulis legum nocendi audacia et 
lasciuiendi Hbido bacchetur, non rex suum regnum, non dux 
railitem, non prouincialem iudex, non dominus seruum, non 
raaritus uxorem, non pater filium a libertate et suauitate 

ai peccandi minis ullis poenisue compescat. auferte quod sana 
doctrina pro sanitate orbis terrarum sapienter per apostolum 
dicit et, ut confirmetis in arbitrio tanto peiore quanto libe- 
riore filios perditionis, delete quod ait uas electionis: omnis 
anima potestatibus sublimioribus subdita sit. non 

25 est enim potestas nisi a deo, quae autem sunt, a 
deo ordinatae sunt. quapropter qui resistit pote- 
stati dei ordinationi resistit; qui autem resistunt 
i p s i sibi iudicium adquirunt. principes enim non 
sunt timori bono operi, sed malo. uis autem non 

6 Eccli. 15, 14 23 Rom. 13, 1—4 

7 arbitri A mihi ex me A 10 id facere om. f iact. (e s. c 
add.) A 14 fallaciasimas fv 16 nul (del.) nnllis A 17 laciuiendi A 
bachetnr A 19 non] nec fv 20 nimis A 22 ut et A 25 sunt, a 
deo] a deo eunt fv 26 ordinata Afv, correxi potcstati] uoluntati A 
29 boni operis, sed mali fv 



216 



XII. Contra Gaudentium 

■» 



timere potestatem? bonnm fac, et habebis laudem 
ex illa; dei enim minister est uindex in ira ei qui 
male agit. delete ista, si potestis, aut ista, sicut facitis, si 
non potestis delere, contemnite. habete de his omnibus pessi- 
mum arbitrium, ne perdatis liberum arbitrium, aut certe, quia 5 
sicut homines hominibus erubescitis, clamate, si audetis : 
'puniantur homicidia, puniantur adulteria, puniantur cetera 
quantalibet sceleris siue libidinis facinora seu flagitia: sola 
sacrilegia uolumus a regnantium legibus impunita.' an uero 
aliud dicitis, cum dicitis : magna dei iniuria, si ab hominibus 10 
defendatur. qitid de deo aestimat qui eum uiolentia uult 
defendere, nisi quia non ualet suas ipse iniurias uindicare? 
haec dicentes quid aliud dicitis nisi: 'nulla potestas hominis 
contradicat atque obstrepat nostro libero arbitrio, quando 
iniuriam facimus deo'? 0 dolor! fraudata sunt tali magisterio 15 
tempora antiqua, quoniam nondum eras natus, quando sanctus 
Moyses iniurias suas lenis3ime pertulit, dei uero seuerissime 
uindicauit. tu nunc autem doctior haeretica praesumptione 
inuidiosissime clamas: fecit deus hominem et dimisit 
eum in manu arbitrii sui. quid mihi nunc humano 20 
imperio eripitur, quod largitus est deus?, hoc uidelicet flagi- 
tans, ut ad faciendas iniurias deo, qui cum libero arbitrio 
fecit hominem, liberum tibi arbitrium relinquatur ab homine. 
sed illi etiam, qui decreto Nabuchodonosor regis proposita 
poena interitus sui et dispersionis domorum suarum a blas- 25 
phemando deo Sidrac Misac Abdenago terribiliter prohibebantur 
et acriter si contemnerent plecterentur, dicere potuerunt quod 
ipse dixisti: magna dei iniuria, si ab hominibus defendatur. 

10. 28 pag. 215, 10 19 Eccli. 15, 14 et pag. 215, 6 26 cf. 
Dan. 3, 29 (96) 

2 iram fv, cf. Parm. I 8, 13 3 au aut Aml sicut ista A 6 au- 
ditis A 7 puniantur homicidia om. A 9 uere / 11 existimat A 
12 iudicare A 13 hominis potestas fv 17 leuissime / 18 tu nunc 
scripsi tunc A tu fv doctor fv 19 inuidiossime A 23 arbitrium 
tibi fv 24 nabugodonosor A 26 misaac A et Abdenago fv, cf. 
Petil. II 93. 211. Ep. c. Don. 20, 54 28 defensatur / 



lib. I 19, 20-21 



217 



quid de deo aestimat qui eum uiolentia uult defendere, nisi 
quia non tuilet suas ipse iniurim uindicare? haec ueiba tua 
prorsus etiam illi dicere potuerunt et fortasse dixerunt, etsi 
non eadem libertate, non dissimili uanitate. 

s 21. Datum est igitur homini, quando creatus est, liberum 
arbitrium, sed ut, si esset male faciens, fieret patiens. denique 
illi primi homines, cum peccassent, morte damnati sunt, et 
prinsquam mors eis extrema etiam corporis suppleretur, in 
exilium de paradiso missi sunt. mitiora in uos constituit 

w imperator propter mansuetudinem christianam: exilium uobis 
uoluit inferre, non mortem. sed uos homines docti, conside- 
rantes quid debeatur merito et quid minus sit in supplicio, 
non de iudicio illius, sed de uestro additis mortem. nolite 
perire in aeternum, dum uobis hoc tempore ad offendendum 

» deum concedi ab hominibus uultis liberum arbitrium. audi 
apostolum et habebis magnum compendium, quo tibi regia 
potesfeas nocere non possit: bonumfac, ethabebis laudem 
ex illa. ex illa et ante nos iusti habuerunt laudem, non solum 
qui regibus religiosis fideliter paruerunt, uerum etiam qui 

» reges impios pro dei ueritate aduersarios pertulerunt: illi 
laudem obauditionis, <isti laudem passionis), utrique tamen 
ex illa, sed bonum faciendo, non potestatibus resistendo. quod 
autem uos facitis, non solum bonum non est, sed grande 
malum est, unitatem Christi pacemque conscindere, contra 

S5 promissa euangelica rebellare et aduersus eum de quo dictum 
est: dominabitur a mari usque ad mare et a flumiue 
usque ad terminos orbis terrae, hoc est aduersus 
uerum et summum regem christianorum, tamquam ciuili bello 
christiaua signa portare. sufficiat ergo uobis ad occasionem 

* correctionis, quod pro tam magnis malis uestris longe mitiora 
et minora recipitis, si non uobis ultro quod imperator non 

17 Rom. 13, 3 26 Ps. 71, 8 

5 ergo /e 1 1 considantea d 13 aditis / 15 uult A 21 isti 
laudem passionis add. mg. v, otn. Jfv 31 recipitis scripai recipis <4 rece- 
pistis fv pr. non] nobis A ultio J non imperator fv c (del.) n A 



218 



XII. Contra Gaudentium 



constituit ingeratis, et nolite ad impunitatem licentiosam liberum 
arbitrium uobis ab hominibus uelle concedi, ne in ipsius dei 
manus infelicius incidatis. nam et maiores uestri iudicauerunt 
in huiusmodi iniuriis dei liberum hominis arbitrium non relin- 
quendum a regibus inpunitum, quia, licet haberent causam 5 
malam, Caecilianum tamen episcopum persequendo usque ad 
imperatoris Constantini iudicium perduxerunt. 

XX. 22. Uerba epistulae: Nostram uero ftdem, inquit, quam 
dominus Ckristus apostolis dereliquit, solae nobis istae perse- 
eutiones graiissimam reddunt. feliees, inquit, eritis, cum io 
uos persecuti fuerint homines et maledixerint et 
dixerint aduersus uos omne nequam propter filium 
hominis. gaudete et exultate, quia merces uestra 
multa est in caelis; sic enim persecuti sunt et pro- 
pkelas qui ante uos fuerunt patres eorum. si tantum U 
solis apostolis dictum est, usque ad ipsos fides kabu.it praemia, 
et quid proderat postea credituris? unde constat omnibus 
dictum. deinde dicit apostolus Paulus: qui uolunt in 
Christo sancte uiuere, persecutionem patiantur 
necesse est. koc autem in euangelio dominus dixit: ueniet 2° 
hora, ut omnis qui interficit uos putet se uictimam 
dare deo. sed haec facient, quia non cognouerunt 
patrem neque tne. ad haec responsio: Recte ista dicerentur 
a uobis quaerentibus martyrum gloriam, si haberetis martyrum 
causam. non enim felices ait dominus qui mala ista patiuntur, » 
sed qui propter filium hominis patiuntur, qui est Christus 
Iesus. uos autem non propter ipsum patimini, sed contra 
ipsum; patimini quippe ideo, quia non ei creditis, et toleratis 
ideo, ne credatis. quomodo ergo uos eam fidem tenere iactatis, 
quam dominus Christus apostolis dereliquit? an usque adeo » 

10 Matth. 5, 11—12 18 II Tim. 8, 12 20 Ioh. 16, 2—3 

2 uobis om. f in om. J 4 huiu3 mundi J 6 «tfi A perse- 
def. J quendum / 7 costantini J 8 uerba inquit quam dominus usque ad 
cap. 36, 46 non dixit stabunt desunt in J 10 gratissimam scripsi 

srrauiKsimam fv 17 et om. f 



lib. I 19, 21—20, 22 



219 



caecos et surdos uultis esse homines, ut dou legant, uon 
audiant euangelium, ubi nouerint, quam fidem de sua eccleuia 
dominu3 Christus apostolis dereliquit? ex qua diuisi atque 
separati nihil aliud facitis quam contra uerba capitis et cor- 

5 poris rebellatis, et tamen propter filium hominis ac fidem 
quam reliquit apostolis uos persecutionem sustinere iactatis. 
omittamus alia et nouissima uerba eius in teriis audiamus, 
ubi uideamus, quam fidem de ecclesia reliquit apostolis, quale 
testamentum quodammodo fecerit non uitam finiturus, sed 

io sine tine uicturus, non mittendus in sepulchrum, sed ascensurus 
in caelum. surgens enim a mortuis posteaquam apparuit di- 
scipulis suis intuendus oculis manibusque tractandus: opor- 
tebat, inquit, impleri quae scripta sunt in lege et 
prophetis et psalmis de me. tunc aperuit illis sen- 

lssum, ut intellegerent scripturas, etdixiteis: quo- 
niam sic scriptum est et sic oportebat pati 
Christum et resurgere tertia die, et praedicari in 
nomine eius paenitentiam et remissionem pecca- 
torum per omnes gentes, incipientibus ab Hieru- 

«osalem. itemque in monte Oliueti, postquam nihil ulterius in 
terris positus dixit, sed quod maxime fuerat necessarium hoc 
commendauit extremum. multi quippe erant futuri per uniuersas 
partes terrae uindicaturi sibi nomen ecclesiae et contra 
uniuersam domum, quae per uniuersam terram cantat canti- 

a cum nouum, de quo scriptum est: cantate domino can- 
ticum nouum, cantate domino omnisterra, de suarum 
quisque ruinarum angulis latraturi. aliud namque apostoli 
audire cupiebant et quod illis maxime fuerat necessarium 
non quaerebant: dic nobis, inquiunt, si in tempore hoc 

» praesentabis [et quando] regnum Israel? at ille: 
non est, inquit, uestrumnosse temporafuel momenta] 

12 Luc. 24, 44-47 2j Ps. 95, 1 29 Act. 1, 6-9 
tyi 10 aepulcrum v 17 tertia August. passim tertio fv 20 itemque etc. 
ovoxoXoyftov 80 praesentabis (aitoxo*tctov£t?) scripsi praesentaberis fv 
et quando deleui 31 uel momcnta deleui coll. Petil. II 38, 91. Ep. 
c. Don. 11, 27 



220 



XII. Contra Gandentium 



quae pater posuit in sua potestate, sed accipietis 
uirtutem superuenientis spiritus s&ncti in uos, et 
eritis mihi testes in Hierusalem et in totam Iu- 
daeam et Samariam et usque ad terminos terrae. 
his dictis nubes suscepit eum. nihil ulterius <his> 5 
uerbis addidit: hoc tanto tenacius quanto posterius audientium 
mentibus fixit. hanc sponsam suis amicis sponsus abiens 
commendauit. hanc ergo <fidem> de sancta ecclesia discipulis 
dereliquit. huic fidei. Donatistae, resistitis et pro fide, quam 
dominus Christus reliquit apostolis, nos persecutionem ferre 10 
contenditis. huic hominis filio, qui ecclesiam suam incipientem 
ab Hierusalem et per omnes gentes fructificantem atque 
crescentem tanta diligentia commendauit, mira caecitatis 
impudentia contradicitis et propter filium hominis uos mala 
sustinere clamatis. an hoc fortassis ideo dicitis, quia uobis « 
alium filium liominis inuenistis, cuius nomine uocitemini, de 
cuius parte dicamini? erratis, non est ipse. quando propter 
filium hominis pati persecutionem felicitatis esse dicebat, se 
ipsum ille sponsus, non adulterum praedicabat. 

23. Et nos confitemur, ut dicitis, non solis apostolis esse 20 
dictum: beati eritis, cum uos persecuti fuerint 
homines. ad omnes enim hoc pertinet, non qui post illos 
quamlibet persecutionem passi sunt siue patiuntur siue qui 
passuri sunt, sed qui propter iustitiam, sicut et ipsi. nam 
hoc paulo superius dixerat: beati qui persecutionem 25 
patiuntur propter iustitiam, quia ipsorum est re- 
gnum caelorum; deinde ista subiunxit, quae commemorare 
et frustra uobis usurpare uoluistis. frustra enim beatitudinem 
istam pertinere ad uos pntatis, quando in uobis iustitiam, 
cui praemium debeatur, non demonstratis. quin immo e con- 3° 
trario etiam pro iniquitate patimini, minus ab aliis, plus a 

21 Mattb. 5, 11 25 Matth. 5, 10 

d 5 his addidi 7 hanc— commendanit delenda censeo 8 fidem ad- 
dendum esse cens. v, om. fv 30 primi debeatis / 



lib. I 20, 22-21, 24 



221 



uobis, ut ante dei iudicium quod futurum est etiam ipsi 
uobis quod meremini ex aliqua parte reddatis. unde quia tu 
ipse dixisti non hoc solis apostolis, sed omnibus dictum, ne 
usque ad illos fides praemia habuisse uideretur: sicut hoc 

5 ergo non solis apostolis, sed omnibus dictum est, qui etiam 
post illos propter iustitiam fuerant mala quaecumque passuri, 
sic etiam omnibus illud dictum est: si uos persecuti 
fuerint in ista ciuitate, fugite in aliam. quare hoc 
■on facitis, si ad eorum societatem, quibus haec dicta sunt, 

iu pertinetis? quod quidem etsi feceritis, non ideo pertinebitis, 
quia et latrones hoc facere possunt, quos inquiri leges publicae 
iusserunt. uerumtamen quia hoc facere non uultis, de com- 
pendio uos ad istos, quibus haec dicta sunt, non pertinere 
monstratis. et ut uos multo manifestius ipsa excusatio uestra 

15 ab illo numero uerorum christianorum ostendat alienos, loca 
quo confugiatis, quae ille usque in finem saeculi non defutura 
promisit, uobis deesse iam dicitis, nullo modo illum quod 
faba promiserit conuincentes, sed uos ad eorum consortium 
quibus hoc promisit non pertinere monstrantes et ideo non 

ai ueraces martyres, sed haereticos uos esse fallaces. quid uobis 
ulterius dicaraus, quando lingua uestra uos uincit? 

XXI. 24. Nam et illud quod addidisti dixisse apostolum: 
omnes, qui in Christo pie uiuere uolnnt, persecutio- 
nem patiantur necesse est, non quidem ille dixit: 'necesse 

a esf, sed: omnes, ait, qui uolnnt in Christo pie uiuere 
persecutionem patientur. sed uos ad istos non pertinere 
qui8 dubitat? si enim et uos estis, de quibus hoc dixit 
apostolus, quare non facitis, quod ipse fecit apostolus? nam 
si portae aduersus uos clauderentur, per murum submitti 

») debuistis, ut manus persequentium fugeretis. pateut portae 
et exire non uultis. quam persecutionem patiraini nisi a nobis? 
diligit uos persecutor uester et persequitur uos furor uester: 

7 Mattb. 10, 23 23 pag. 218, 18 25 II Tim. 3, 12 
-> 23 persecutionem teripsi persecutioncs fo 



222 



XII. Contra Gaudentium 



ille ut fugiatis cupit, iste ut pereatis impellit, sic autem 
intellegitis quod ait apostolus: omnes qui uolunt in 
Christo pie uiuere persecutionem patientur, ut 
maiores uestros sub apostata imperatore Iuliano non pie 
uixisse uobis necesse sit confiteri. nam quisquis illo tempore ■> 
Donatista factus est, donec aduersus uestrum rursus errorem 
pia christianorum imperatorum cura consurgeret, si ante 
defunctus est, non pie uixit, quia non est passus persecutio- 
nem. si autem hoc propterea dixit apostolus, quia, sicut alibi 
scriptum est, temptatio est uita hominis super ter- 10 
ram nec cessat pios uerosque christianos non solum aduer- 
sitatis infestatione, uerum etiam prosperitatis seductione tem- 
ptare, ut animus humanus aut afflictione succumbat aut elatione 
uanescat, profecto, quamdiu hic uiuitur, omnes qui uolunt 
in Christo pie uiuere persecutionem patientur, ut 15 
aut uicti comprehendantur a diabolo aut probati diabolum 
uincant, quos autem comprehensos captiuosque iam possidet, 
non ut obtineat persequitur, sed quia obtinet utitur. 

25. Porro si persequi tantummodo ille dicendus est, qui 
dolore aliquo excruciat seu uult tenere ut excruciet, non tibi 20 
uideatur excruciator cordis leuior esse quam corporis, et con- 
sidera, qualem peisecutionem patiebatur qui dicebat in psalmo: 
uidi insensatos et tabescebam. hanc persecutionem 
Loth iustus patiebatur in Sodomis etiam priusquam in domo 
eius angeli hospites eius, cum homines putarentur, a Sodo- 25 
mitis appeterentur ad stuprum. iustus enim eos tam publice 
turpes et ante suae domus iniuviam sine magno cordis cruciatu 
uidere non poterat. 

XXII. Unde inter suas persecutiones etiam talia commemorat 
apostolus Paulus, dicens: quis infirmatur et ego n 011 30 
infirmor? quis scan dalizatur et ego non uror? pro- 

2. 14 II Tim. 3, 12 10 Hiob 7, 1 23 Ps. 118, 158 24 cf. Gen. 19 
30 II Cor. 11, 29 



J 20 seuj qui se / 24 Lot v 27 iniuriain] ianuam non bene coni. v 



lib. I 21, 24 - 22, 25 



223 



inde quanto maior est in nobis caritas Christi, tanto maiore 
cum dolore animi uos uidemus habere sacramenta Christi et 
separari a membris Christi et rebellare contra pacem Christi. 
sed quamdiu in hoc corpore uiuitis, spes nobis aliqua de 

5 uobis datur; cum uero iam in illa dissensione morimini, multo 
amarius uos dolemus. iam porro quando uos ipsos necatis 
uel irruendo armis alienis uel praecipitiis et submersionibus 
et ignibus uestris, satis dici non potest quanto nos maerore 
crucietis. plus quippe impius Absalon patrem sanctum Dauid 

10 extinctus quam rebellis afflixit. uiuum namque eum compre- 
bendi cupiebat, ut qui malitia grassabatur paenitentia sanaretur. 
erat ergo ille persecutor patris non solum populum dei diui- 
dendo nec solum contra dei legem et contra legitimum patris 
regnum arma portando atque bellando, sed multo amplius 

15 persecutus est cor paternum in illa impietate moriendo. deni- 
que illum pater optimus pessimum filium, quem non desperando 
non defleuerat uiuum, spe finita fleuit occisum. discite ergo, 
quid sit quod apostolus ait: omnes qui uoluntin Christo 
pie uiuere persecutionem patientur. si catholicorum 

m domus Donatistae non diripuissent, si catholicas ecclesias 
non incendissent, si catholicorum codices sanctos in ipsa 
incendia non misissent, si catholicorum corpora non immanis- 
sirais caedibus afflixissent, si catholicorum membra non prae- 
cidissent, si oculos non extinxissent, si denique catholicos non 

25 crudeliter occidissent, hanc solam nos a uobis grauissimam 
persecutionem perpeti uerissime diceremus, quia uidemus 
uos insensatos et tabescimus, quia infirmatos et infirmamur, 
quia scandalizatos et urimur, quia perditos et lugemus. haec 
raala uestra, quae uos in aeternum interitum mittunt, amarius 

» nos persequuntur quam illa, quae a uobis nostris corporibus 
uel rebus uel domibus aut basilicis inferuntur. minus perse- 
quimini, cum in nos saeuitis, quam cum uos peritis. denique 
in illa persecutione, qua in nos saeuitis, cum laude gaudemus, 
in hac antem, qua uos peritis, si gauisi fuerimus, uobiscum 



9 cf. II Reg. 18 18 II Tim. 3. 12 



224 



XII. Contra Gaudentium 



perimus. sed quamdiu in hac carne uiuitis, de uobis desperare 
non possumus; cum uero in hac impietate morimini, maxime 
cum uos ipsos horrenda caecitate furoris occiditis, amarissimam 
tristitiam nostram illud tantummodo consolatur, quod conso- 
latum est sanctum Dauid, in unitate scilicet dei populus 5 
congregatus, qui fuit scelerati filii tyrannide diuisus. tolerabilius 
enim longe pauciores pertinacissimi uestri suis praecipitiis 
uel submersionibus uel ignibus pereunt, quam innumerabiles 
populi illis eorum salutem impedientibue incendio cum illis 
aeterni ignis ardebunt, nuraquam igitur ecclesiae Christi defuit 10 
aut deerit, unde secundum apostolum qui uolunt in Christo 
pie uiuere persecutionem patiantnr, aut impiorum malitiam 
sustinendo cum in noxia uiuunt, aut eos dolendo cum pereunt. 

XXIII. 26. Nolite itaque falli, quod uobis dictum sit: 
ueniet bora, quando qui uos occiderint putent i& 
se officium facere deo aut, sicut tu hoc testimonium 
posuisti: putent se uictimam dare deo. non quidem hoc 
esse dictum de persecutionibus, quas gentes ecclesiae fecerunt, 
manifestum est. diis enim suis plurimis, qui utique non sunt, 
deputauerunt se gentiles officium facere, cum hoc facerent w 
uni deo. unde hoc idem, quod dominus praedixit suis, aut 
per Iudaeos irapletum est, qui sanctum Stephanum et multos 
alios occiderunt, dum putabant se officium deo facere, quo- 
niam unum uerum deum colere uidebantur, aut etiam nobis, 
id est catholicis, dictum est de diuersis haereticis usque qua- » 
que furentibus, qui ubi possunt et quando possunt et quomodo 
possunt occidendo catholicos putant se officium deo facere, 
maximeque de uobis, qui praecipuum uobis nomen fecistis in 
Africa de talibus uictimis. nam si uobis dictum esset, non 
utique uos ipsi occideretis, sed expectaretis a nobis potius » 
occidi, qui putamus nos, ut dicitis, cum id facimus, officiom 
deo facere. nunc uero cura festinatis ad mortem, ne a nostris 

15 Ioh. 16, 2; cf. pag. 218, 20 

.1 10 ecclesia / 13 iu noxia scripsi innoxie fo 14 sit] est / 16 hoc 
scnpsi hic/o 31 facimus] facitis v 



lib. I 22, 25-24, 27 



225 



teneamini, uiuere metuitis, non occidi, quia erubescitis corrigi 
aut de uestro (errore) conuinci. an forte uos estis ad quos 
atrumque pertineat, quia, cum occidimini et uos a uobis, 
putatis uos officium deo facere et bas ei uictimas de uobis 
5 dare? ad uos ergo pertinet, quod sequitur atque abs te eom- 
memoratum est. mox enim dominus adiunxit et ait: sed 
haec facient uobis, quia non cognouerunt patrem 
neque me. cum itaque uos ipsos occiditis, putantes uos 
officium deo facere, nec patrem cognouistis, (quem non audi- 

io stis dicentem: non occides, nec filium cognouistis), quem 
non audistis dicentem: fugite. 

XX II II. 27. Uerba epistulae: Sed belliferae, inquit, paeis 
cruentaeque unitatis se incolas iactant. audiant dominum 
dicentem: pacem meam do uobis, pacem relinquo uobis; 

nnon sicnt saecitlum dat ego do uobis. saemli enim par 
inter animos gentium dissidentes armis et belli exitn foedc- 
ratur; domini Christi jmr salubri lenitate tranquilla uolentes 
inuitat, non cogit inuitos. ad haec responsio: Uos quidem 
belliferam pacem et cruentam unitatem facere cupitis aut 

so uiolentis mortibus nostris aut uoluntariis mortibus uestris, 
non imputantes uobis quod facitis nobis et imputantes nobis 
quod facitis uobis. sed nos et quod facitis nobis cogimur 
sustinere et quod uobis facitis nihil possumus quam dolere, 
dnm tamen fiat pax et unitas Christi propter salutem multorum, 

» sicut fit in plurimis, etiamsi propter furorem paucorum non 
fit in omnibus. nam si non inuido, sed fideli oculo uelletis 
attendere, uideretis, quam uera pace atque unitate Christi 
gaudeant qui ex uobis ad nos uenerunt, tot tantorumque 
populorum agmina, in quibus etiamsi adhuc sunt nonnulli 

ao ipsa nouitate turbati, et ipsi paulatim ab hac infirmitate 

6 Ioh. 16, 3; cf. pag. 218, 22 10 Ex. 20, 13 11 Mattli. 10, 23 
14 Ioh. 14, 27 

A 1 metuitis] metuimus v 2 uestro) uilio / errore addidi 3 occi- 
dimur et nos / 4 nobis / 9 quem — 10 cognouistis suppl. tng. v, sed 
fcr. prohibentem; ego dicentem praetuli coll. Petil. II 16, 36 extr.; 
om. fv 27 uidetis / 

LIH. Anjait. c. Don. III. 15 



226 



XII. Contra Gaudentium 



sanantur. et si ficti aliqui perseuerant, non utique propter 
ipsos non fuerant colligendi quos uidemus ueraces, quorum 
quidam in regionibus uestris etiam quibusdam nostris maiores 
apparuerunt, quando uobis illa perditionis libertate concessa 
ad uos redire noluerunt. debebamus ergo, ne perderemus istos, & 
colligere et fictos, quia in euangelio legitur seruos ad nuptias 
domini sui congregasse conuiuas bonos et malos, maiime qnia 
uos de area dominica superbiae spiritus tamquam improbus 
uentus ante tempus uentilationis excussit, unde uos ad illam, 
quantum opitulante deo possumus, reuocare conamur. et utique 10 
nostis, quemadmodum scopis diligentiae frumentum simul etiam 
cum terra trahitur, quando in aream reuocatur. 

XXV. 28. Quod autem uobis uidetur inuitos ad ueritatem 
non esse cogendos, erratis nescientes scripturas neque uirtutem 
dei, qui eos uolentes facit, dum coguntur inuiti. numquid is 
enim paenitentiam Niniuitae inuiti egerunt, quia hoc rege suo 
compellente fecerunt? iam enim propheta iram dei uniuersae 
ciuitati eam triduo perambulans praenuntiauerat: quid igitur 
opus erat regis imperio, ut humiliter supplicaretur deo, qui 
nou intnetur ora sed corda, nisi quia erant in eis quidam, 20 
qui nec curarent nec crederent praedicta diuina nisi territi 
potestate terrena? ista igitur iussione regiae potestatis, contra 
quam uoluntarius fit uester occasus, multis ad salutem quae 
<est> in Christo praestatur occasio, qui etsi uiolenter addu- 
cuntur ad cenam tanti patris familias et compelluntur intrare, a 
intus tamen inueniunt unde se laetentur intrasse. utrumque 
enim futurum dominus ipse praedixit et utrumque compleuit. 
nam reprobatis quibusdam, qui utique intelleguntur Iudaei, 
quia ipsi per prophetas antea fuerant inuitati et ad horam 
excusare mahierunt, ait dominus seruo suo: exi in pla- 30 
teas et uicos ciuitatis, et pauperes ac debiles et 
caecos et claudos introduc huc. et ait seruus: 

6 cf. Matth. 22, 10 17 cf. Ion. 3 30 Luc. 14, 21-23 

J 3 uestris] nostris / nostris] uestris nostri / 11 nostris / 24 est 
addidi 



lib. I 24, 27-26, 29 



227 



domine, factum est ut iniperasti, et adhuc locus 
est. et ait dominus seruo: exi in uias et saepes, 
et compelle intrare, ut impleatur domus mea. intel- 
legimus 'uias' haereses, schismata 'saepes'; uiae quippe hoc 
5 loco significant diuersas opiniones, saepes autem peruersas 
opiniones. quid ergo miramini, si non corporalis cibi sed spi- 
ritalis fame moritur, quisquis ad istam cenam nec libenter 
introductus nec uiolenter impulsus ingreditur? 
XXVI. 29. Uerba epistulae: Odio, inquit, saeculi gaudemus. 

io in eitis pressuris non succumbimus, sed laetamur. mundus 
hic non potest seruos Christi diligere, qui Christum cogno- 
scitur non amasse, domino ipso dieente: si saeculum uos 
odit, scitote quia me primum odio habuit quam uos. 
si me persecuti sunt, et uos persequentur. ad haec 

15 responsio: Quomodo gaudentes odio saeculi pressuris eius non 
succumbitis, sed laetamini, cum uos ipsos uelitis occidere, ne 
molestias qualescumque patiamini, et mori eligitis non ab 
aliis occisi pro ueritate Christi, sed a uobis ipsis pro parte 
Donati? ista circumcellionum est insania, non martyrum gloria. 

20 cum itaque appareant facta uestra, quid uobis ueiba usurpatis 
aliena? mundus iste,.inquit, non potest seruos Christi diligere, 
qui Christum cognoscitur non amasse. non ergo ad mundum 
istum pertinemus nos, quia diligimus uos; sed serui Christi 
uos non estis, qui malum pro bono retribuentes et malitiam 

25 uestram, quando in nos exercere non potestis, in uos retor- 
quentes nec nos diligitis et uos occiditis. dominus autem 
qnando dixit: si saeculum uos odit, scitote quia me 
prjorem uobis odio habuit. si me persecuti sunt, 
et uos persequentur, non uobis, sed illis dixit, quibus 

M praecepit, ut, si eos persequerentur in ista ciuitate, fugerent 
in aliam, quod uos non facitis. illis dixit, ad quas ciuitates 
confugerent usque in finem saeculi non defuturas, quas uos 

12. 27 Ioh. 16, 18. 20 29 cf. Matth. 10, 23 

J 1 domioe (xopis) scripsi domino fv 10 eis / 15 quomodo] quo v 

15* 



228 



XII. Contra Gandentium 



querimini uobis iam deesse nec uultis fateri eos, quibus haec 
dicta sunt, uos non esse. 

XXVII. 30. Uerba epistulae: Sed etsi persecutio conquiescat, 
inquit, unde martyrum numerus adimpletur, Iohanne dicente: 
uidi, inquit, animas occisorum sub ara dei exclaman- 5 
tium et dicentium: quamdiu, domine, no?i iudicas et 
uindicas sanguinem nostrum de iis qui habitant 
super terram? et acceperunt singuli stolas albas, et 
dictum est eis, ut requiescerent adhuc paucnm tem- 
pus, donec impleatur numerus fratrum ipsorum qui io 
incipient interfici sicut et ipsi? ad haec responsio: Si 
sub ara Christi martyres esse uelletis, non uos ipsos incen- 
dendo sacrificium diabolo faceretis. quis enim gaudet de isto 
furore uestro nisi diabolus, qui eum uobis inspirat, et qui 
sunt ex parte illius? ipse est, qui illum puerum, de quo in >& 
euangelio legimus, roittebat aliquando in aquam, aliquando in 
ignem, ipse et illum gregem porcorum praecipitem tiuctibus 
mersit, ipse, ut se de pinna templi praecipitaret, etiam ipsi 
domino audacissima temptatione suggessit. ad diabolum sine 
dubio pertinetis, cum tria genera mortis, aquam ignem prae- *) 
cipitium, in uestris mortibus frequentatis. si enim mentes non 
dementia perderetis, ista ipsa uerba, quae de sancto libro 
posuisti, ab isto interitu quem uobis ingeritis uos reuocare 
deberent. quid enim animae martyrum sub ara dei dicunt? 
quamdiu, domine, non iudicas et uindicas sangui- ss 
nem nostrum de iis qui habitant super terram? 
uindicari poscunt sanguinem suum, in eis utique a quibus 
fusus est: numquid in aliis? ac per hoc uindicabitur uester 
in uobis. 

31. Quid est autem stultius quam quod putatis prophetiam ao 
istam de martyribus, qui futuri praedicti sunt, non nisi in 

5 Apoe. 6, 9— 11 15 cf. Matth. 17, 15 17 cf. Matth. 8, 32 
18 cf. Matth. 4, 5-6 25 Apoc. 6, 10 

J 10 ipsoruin ed. I.ugdunenm uestrorum fv, cf. pag. 229, 12 17 et 
ipse et / 



lib. I 26, 29-27, 31 



229 



Donatistis esse completam, quasi, posteaqaam boc scripsit 
beatus Iohannes, nulli martyres sint occisi, quo usque exsur- 
geret pars Donati, qui si quando alios non possunt se ipsos 
occidunt, qui faciunt opera latronum et daemonum et gloriam 

s sibi uindicant martyrum? quodsi tanto temporis interuallo, 
id est a Iohanne usque ad istos, nulli occisi essent martyres 
ueri, ut nihil aliud, uel temporibus antichristi diceremus 
futuros, in quibus ille martyrum numerus compleretur, nec 
tamen istos uel alieni uel sui sanguinis reos accrescere numero 

10 uerorum martyrum crederemus, quibus dictum est ut requie- 
scerent paruum tempus, donec impleretur numerus fratrum 
ipsorum, qui inciperent interfici sicut et ipsi, ab aliis utique, 
non a se ipsis sicut isti, et ideo isti non sicut ipsi. possumus 
etiam uerissime dicere ipsos quoque Donatistarum temporibus 

i& catholicos quos occidunt ad supplementum illius numeri per- 
tinere. sed cum post apostolum Iohannem, qui futura illa 
conscripsit, tanta strages martyrum interficientibus impiis 
usque quaque in tam multis gentibus facta sit, quid sibi 
uolunt isti suarum animarum extortores et alienarum tortores, 

20 ut, quod de martyribus sanctis legunt esse praedictum, de 
se iactent esse completum? praeparate uos potius, ut uester 
sanguis non in eis, qui uos uel comprebendere uel fugere 
cupiunt ut uiuatis, sed in uobis potius uindicetur. an forte, 
ne hoc fiat, ideo non eum funditis, sed aut praecipitio colli- 

25 diiis aut unda sufFocatis aut in cinerem conuertitis? sed erratis. 
uindicabitur in uobis, quocumque modo perimatur a uobis; in 
uobis enim <etiam> uindicaretur, si non in ecclesia Christi, sed 
in parte Donati ab aliis funderetur. itane uos clamabitis ad 
deum, ut uindicet sanguinem uestrum, et exaudiet uos nisi 

30 damnauerit uos? quomodo enim uindicetur, nisi qui eum 
ausus est trucidare damnetur? in hac ergo uoce non estis 
nisi accusatores uestri, quia uos estis rei sanguinis uestri, 
nec deus nisi uos damnabit, quando a uobis uel collisum uel 

J 2 eiurgeret / 5 uendicant / 23 sedj sed ut / 27 etiam 
addidi 



230 



XII. Contra Gaadentium 



Suffocatum uel exustum uel quocumque pacto trucidatum 
uel, si hoc elegeritis, effusum sanguinem uestrum uindicabit. 

XXVIII. 32. Uerba epistulae: An mn ista, inquit, persecutio 
est, quae tot milia innocentum martyrum artauit ad mortem? 
christiani enim secundum euangelium spiritu prompti. sed 5 
carne infirmi a sacrilcga contaminatione caminorum reperto 
compendio suas animas rapiumint, imitati presbyteri Raxiae 
in Macchalmeorum libris eremplum, nec fmstra timentes. 
quisquis cnim in eorum manns incider/t, non eiuisit. sed 
qiuintum uelint faciant: qnod certum est, dei esse non pos- io 
. stint qni facinnt contra deum. ad haec responsio: Apertissime 
omnino quam persecutionem patiamini et uerissime confiteris; 
ipsa est enim de qua iam dixi, quae in sanctis scripturis de 
quibu8dam impiis satis euidenter expressa est, de quibus 
dictum est quia persecutionem patiuntur ab ipsis factis suis. 15 
quod quidem dici de uobis conuenientissime potest, etiamsi 
uos aliorum manus propter uestra sacrilegia trucidarent. nam 
et latrones et quilibet homines rei criminum capitalium, cum 
iustis legibus puniuntur, non dicendi sunt persecutionem pati 
nisi ab ipsis factis suis. sed nunc plane cum parcente uobis 20 
mansuetudine christiana ita in uos saeuit uestra dementia, 
ut, quemadmodum dicis, caminorum reperto compendio uestras 
animas rapiatis, omni modo uos a uobis ipsis pati persecu- 
tionem nimia est impudentia si negatis, quando uos utrumque 
completis, et unde iuste pereatis et quod peritis. sic autem a 
dicis tot hominum milia esse qui hoc faciunt, quasi non etiam 
ista sit non parua causa, cur ab huiusmodi magisterio uestro 
Africa liberetur. eorum est enim hominum genus, cui hoc 
malum persuadere potuistis, qui sole(ba>nt haec et antea 
facere, maxime cum idololatriae licentia usque quaque ferueret, 30 
quando isti paganorum armis festa sua frequentantium irrue- 

5 cf. Matth. 26, 41 7 cf. II Mach. 14, 41 sqq. 15 cf. Sap. 11, 21 
et pag. 214, 25 

j 3 non om. f 8 Machabaeorom v 9 in om. f 27 sint / 29 sole- 
bant scripsi solent fv 31 frequentantium scripsi frequentantibus fo 



lib. I 27, 31-29, 33 



231 



bant. uouebant autem pagani iuuenes idolis suis quis quot 
occideret. at isti gregatim hine atque inde confluentes tamqnam 
in amphitheatro a nenatoribus more immanium bestiarum 
uenabulis se oppositis ingerebant, fuientes raoriebantur, putre- 

5 scentes sepeliebantur, decipientes colebantur. praeter haec sunt 
saxa immania et montium horrida praerupta uoluntariorum 
creberrimis mortibus nobilitata uestrorum. aquis et ignibus 
rarius id agebant, praecipitiis greges consumebantur ingentes. 
aetatis nostrae hominibus res notissiraas loquor. quis enim 

io nescit hoc genus hominum in horrendis facinoribus inquietum, 
ab utilibus operibus otiosum, crudelissimum in mortibus 
alienis, uilissimum in suis, maxime in agris territans, ab 
agris uacans et uictus sui causa cellas circumiens rusticanas, 
unde et circumcellionum nomen accepit, uniuerso mundo 

15 paene famosissimum Africani erroris opprobrium? 

XXVIIII. 33. Ex hoc igitur genere quis ignorat quam multi 
antea per diuersas mortes ibant et peribant, et nunc in illorum 
comparatione quam pauci suis ignibus ardeant? sed si putas 
moueri nos oportere, quia isto modo tot milia moriuntur, 

» quantum existimas nos habere consolationis, quod a tanta 
dementia partis Donati, ubi non solum nefariae diuisionis 
error, uerum etiam furor iste lex facta est, longe atque 
incomparabiliter plura milia liberantur? neque enim isti, qui 
pereunt, illorum saltem numero aequantur, qui ex ipso genere 

6 nunc iam tenentur ordine disciplinae colendisque agris amisso 
circumcellionum et opere et nomine inseruiunt, seruant casti- 
tatem, tenent unitatem: quanto minus coaequantur isti perditi 
numero utriusque sexus non solum puerorum et puellarum, 
iuuenum et uirginum, uerum etiam coniugatorura et senum, 

3oquorum innumerabiles ex Donatistarum nefaria dissensione 
in pacem Christi ueram et catholicam transeunt! isti quippe, 
qui se incendunt, nec tot homines sunt quot loca sunt 
populis plena, qui ab exitiali peste erroris illius et furoris 

d 4 uenabulis ac oppositi9 ante more (8», 3) transponenda uidentur in- 
serebant / 12 ab aquis / 24 saltem] saluti / 33 qui scripsi quae fv 



232 



XII. Contra Gaudentium 



per hanc instantiam perficiendae uuitatis eruuntur. nutnquidnam. 
obsecro, sanum misericordiae potest esse consilium, ut simul 
cum illis isti omnes aeternis gehennarum suppliciis seruentur, 
ne illi in istorura comparatione perpauci suorum caminorum 
ignibus exurantur? ut enim omnes cum Christo uiuant, magnis 5 
conatibus et uotis agendum est; sed si hoc per quorundam 
furorem fieri non potest, saltem ut non omnes cum diabolo 
pereant laborandum est. 

XXX. 34. Sane de scripturis sanctis sagacissime inquirens, 
si quid proferre posses pro ista spontaneae mortis sententia io 
insana, inuenisse te aliquid putas, quia scriptum est in euan- 
gelio: spiritus quidem promptus est, caro autem 
infirma, tamquam ideo se quisque occidere debeat, quia 
infirmus est ad passiones inter manus persequentium sustinen- 
das. ,non potuisti citius dicere falsos martyres uestros ei illo- i» 
rum esse numero, de quibus scriptum est: uae his qui 
perdiderunt sustinentiam, et ad illos prorsus non per- 
tinere, quibus dominus dicit: in uestra patientia possi- 
debitis animas uestras. de quibus autem legitur: spiri- 
tus promptus est, caro autem infirma, somno non ao 
uoluntario premebantur, non interitu uoluntario necabantur. 
diligenter lege et quid loquaris attende. ubi est quod apostolus 
ait: fidelis deus, qui non permittet uos temptari 
superid quod potestis, sed faciet cumtemptatione 
etiam exitum, ut possitis sustinere? itane credendum %> 
non est liuic apostolicae ueritati et inimicos debemus nos 
ipsos habere, quia inimicos non possumus alios sustinere? 
absit hoc a cordibus christianis. plane fideli apostolo, immo 
ipsi fideli deo, qui non sinit suos temptari supra quam ferre 
possunt, sed facit cum temptatione etiara eiitum, ut possint » 
sustinere, credant catholici, non credant Donatistae, et ne 

12. 19 Matth. 26, 41; cf. pag. 230, 5 16 Eccli. 2, 16 18 Luc. 
21, 19 23 I Cor. 10, 13 

I 1 nunquid non / 3 6eruentur] ernantur / 14 punctum post est 

habent fu, correxi 16 his scripsi iis fu 



iib. I 29, 83-30, 35 



233 



semper ista non credant, non sint Donatistae. quando enim 
desperatur in quibusque passionibus a domino impetranda 
patientia et ideo quaeritur compendium caminorum, ubi se 
isti non quidem feris, ut ait beatissimus Cjprianus, sed tamen 

5 tlammis obiciunt, quos nemo damnauit, non est boc consilium 
sed furor, non est sapientia sed amentia. liabeant isti incendia 
sua, qui non dicunt de adiutorio domini: quoniam ab ipso 
patientia mea. 
35. Certe sanctus Iob, quando a capite usque ad pedes 

10 intolerabili uulnere putrescebat et doloribus excruciabatur 
immanibus, boc uestrum compendium habebat in promptu, 
quo se ab liuiusmodi uita borrendis calamitatibus plena, in 
qua procul dubio manebat, nolebat eripere. potestas utique 
aderat, sed iustitia non sinebat. secundum hoc enim dicit: 

15 atque utinam possem me occidere aut rogare alium 
ut faceret mihi hoc. negauit se posse iustus, quod per 
iustitiam fieri non poterat. eo loquendi modo et apostolus ad 
Galatas dicit: testimonium uobis perhibeo, quia, si 
fieri posset, oculos eruissetis et dedissetis mihi. 

•io cur enim et hoc fieri non posset, nisi quia iuste fieri nullo 
modo posset? sic et dominus, cum per angelos suos iustum 
Loth de Sodomis exeuntem urgeret, ut properaret in Segor: 
uon enim, inquit, potero facere rem, donec tu illo 
introeas. non posse se dixit, quod sine dubio poterat per 

2i potentiam, sed non poterat per iustitiam. posset enim patien- 
tissimus Iob, ut nihil aliud. uel cibum uel potum non sumere 
atque ita illam uitam aeruranosam horrendamque consumere; 
sed hoc iuste facere non posset, quoniam nulli fas est se 
ipsum occidere, maxime cum, ut possit uiuere, possit fugere. 

M an hoc aliquis dubitauerit, quod ille uir sanctus, qui tam 
multa in suis doloribus loquebatur, rogare ut lioc sibi fieret 

4 cf. Pa.-Cypr. De iaude martjrii c. 21 7 Ps. 61, 6 15 Hiob 30, 24 
18 Gal. 4, 15 23 Gen. 19, 22 

J 3 patieutia scripsi sapientia fv 14 sinebat] desinebat Amerb. dc- 
serebat / 22 Lot t> 



234 



XH. Contra Gaudentium 



aliquem posset? neque enim, ut dolenti et putrescenti manns 
defuit ad perimendum, et lingua defuit ad rogandum. certe 
uel ipsam coniugem suam poterat hoc rogare. quae tamen 
ut hoc fieret nec ipsa suggessit, quae illum mori per eius 
blasphemiam deo irascente cupiebat, ideoque aliquid in deum 
consilio nefando (dicens) tamen ut ipse se occideret ei dicere 
non audebat. plus iuris in uos diabolus habet, qui uobis tam 
facile persuadet, quod insipienti mulieri persuadere non po- 
tuerat, quam sibi ministram ad decipiendum uirum suis illi 
ablatis omnibns reseruauit. dixit itaque se iustus ille non 10 
posse aliquem rogare ut eum interficeret, etiam id ostendens 
utique non licere. quod enim non potest iuste, non potest 
iustus, quoniam hoc decernendo prius amittit iustitiam, ut, 
quod non potest iustus, possit iniustus. sic ergo dixit: atque 
utinam possem me ipsum interficere, tamquam diceret 15 
'atque utinam iustum esset'; tunc enim a iusto fieri posset. 
neque enim, ut hoc posset quod non potest nisi iniustus, 
iniustitiam sibi optaret, sed si fieri posset, hanc uellet esse 
iustitiam. quod fieri quia non potuit, ut haec esset iustitia, 
non potuit instus quod sola faceret iniustitia. ac per hoc non 20 
est iniustum homini iusto optare mortem, quando amarissima 
est uita, sed si deus optatam non dederit, non erit iustum 
nisi tolerare eam amarissimam uitam. sicut a iusto nec illud 
alienum est, ut optet uitam, quando amara mors imminet, 
sed cum se uidet eam impetrare non posse, dicit quod nos » 
in se transfigurans dominus ait: uerum non quod ego 
uolo, sed-quod tu uis. pater. haec autem illis dicenda 
sunt, quos ad mala gerenda quaerunt qui persequuntur, non 
quos ad bona participanda qui diligunt; eis, inquam, dicenda 
sunt ista, qui persecutionem patiuntur propter iustitiam, non so 
qui eam sibi faciunt propter iniustitiam. 

4 ef. Hiob 2, 9 14 Hiob 30, 24 26 Mattb. 26, 39 30 cf. 
Matlh. 5. 10 

A 1 ut scripsi non fo 4 suggessisaet r 6 dicens addidi 



lib. r 30, 35-31, 36 



235 



XXXI. 36. Proinde etiam senior ille Razias, quem sibi isti 
eiemplis sui sceleris destituti de Machabaeorum libris tam- 
quam imitandum se inuenisse gloriantur, hoc facere debuit. 
quod in eisdem litteris leguntur septem illi fratres etiam 
5 exhortante matre fecisse, ut comprehensus et a lege domini 
sui non auersus orane, quod ei applicitum esset, acciperet et 
in dolore sustineret et in humilitate sua patientiam haberet. 
quocirca humilitatem inter manus inimicorum non uajens 
ferre non plane sapientiae, sed insipientiae dedit exemplum 

io non Christi martyribus, sed Donati circumcellionibus imitan- 
dum. uerumtamen si diligentius consideremus, et ab isto 
apparetis alieni. iste quippe, cum iam comprehenderetur ab 
hostibus, non habuit liberam fugam. ideo se gladio percussit 
et, cum peiimere non potuisset, de muro se praecipitauit, 

15 deinde abruptam petram, cum iam uiuere non posset, adhuc 
tamen spirans et corpus impetu mouens, currendo licet eisan- 
guis obtinuit, ubi utraque manu producta sua intestina dis- 
cerpsit dispersit occubuit, turba ita circumdatus, ut euadere 
non posset, etsi uiuere posset. uos igittir, qui nec dominum 

» auditis dicentem: fugite nec imitamini Razian, qui noluit 
nec potuit fugere, profecto, quia non habetis illum in praecepto. 
nec habetis istum in exemplo. quid quod iste Razias secundum 
uestram rationem sine dubitatione culpandus est? dixisti 
enim propter euangelicam sententiam, ubi dominus ait: spi- 

»ritus quidem promptus est, caro autem infirma, 
uos ad caminorum fugisse compendium, quia uidelicet intirmi 
estis perferre manus inimicorura, si ab eis coraprehensi 
fueritis. ergo illius, qui se gladio grauiter uulnerauit, qui 
uulneratus murum petiit, qui se inde in ceruicem praecipitem 

30 dedit, qui et postea potuit ad petram currere, in petra stare, 
intestina educere carpere spargere, numquid dici potest spi- 
ritus promptus, caro autem infirma? cuius non solum spiritus 

2 cf. II Mach. 14, 41 sqq. 4 cf. II Macl.. 7, 1 sqq. 10 cf. epist. 
204, 6 -7 20 Matth. 10, 23 24 Matth. 26. 41 ; cf. pag. 230, 5 

& 18 itaque / 19 uiaere non / deum / 20 Raziam v 



236 



XII. Contra Gaudentium 



tam promptus apparuit, sed etiam caro tam Grma, ut uix 
credibile sit eum facere uoluisse ac ualuisse quae fecit. ittque 
uobis oportet iste displiceat, qui rationem uestrae inflrmitatis 
sua firmitate perturbat porro si fugere ualens nec uolens in 
domum suam ligna congessisset atque irruentibus inimicis, 5 
ut eum comprehenderent, ignem supposuisset seque cum suis 
aedibus concremasset, uobis quidem praebuisset exemplum, 
sed sibi adquisisset grande tormentum. nunc autem, quoniam 
fugere non ualuit, aliquanto minus est fortasse sui sanguinis 
reus, quod sibi intulit mortem, quam comprehenso inimicus 10 
iam fuerat illaturus. 

37. 'At enim sanctarum scripturarum auctoritate laudatus 
est Razia8\ quomodo laudatus? quia fuit amator ciuitatis: hoc 
potuit et carnaliter, ciuitatis uidelicet illius terrenae Hierusalem 
quae seruit cum filiis suis, non autem illius quae sursum, u 
liberae matris nostrae. laudatus est, quia continentiam seniauit 
in Iudaismo: at haec sibi in comparatione iustitiae christianae 
damna et stercora fuisse dicit apostolus. laudatus est, quia 
pater Iudaeorum appellabatur: hoc magis est unde et illi 
tamquam homini subrepsit humilitatis impatientia, ut prius » 
mori uellet quam hostibus subici. dictum est, quod elegerit 
nobiliter mori: melius uellet humiliter, sic enim utiliter. illis 
autem uerbis historia gentium laudare consueuit, sed uiros 
fortes huius saeculi, non martyres Christi. dictum est, quod 
se uiriliter de muro praecipitauit in turbas: nec nos dicimus » 
eum hoc fecisse muliebriter. quamquam uos, qui multum 
exemplo isto profecistis, etiam feminas uestras hoc facere 
docuistis: sed fatemur hoc etiam ipsas non facere muliebriter, 
sed uiriliter, non tamen salubriter, quia non fideliter. ad 
extremum quod inuocasse dictus est dominatorem uitae ac » 
spiritus, ut haec illi iterum redderet, id est uitam et spiritum, 
nee tunc aliquid pdposcit, quo boni discernuntur a malis. 

13 cf. II Mach. 14, 37 14 cf. Gal. 4, 25 16 cf. II Mach. 14, 38 
17 cf. Phil. 3, 8 19 cf. II Mach. 14, 37 

j 8 autem scripsi enim fv 17 at scripsi et fv 



lib. I 31, 36-38 



237 



reddet enim haec dens et his qui male egerunt non in resur- 
rectione uitae aeternae, sed in resurrectione iadicii aeterni. 
laudatus est itaque iste Razias amator ciuitatis ut ualde bene 
audiens, id est bonae famae, quia pater Iudaeorum appellatus 
s est et quod continentiam tenuerit in Iudaismo. istam uero 
eius mortem mirabiliorem quam prudentiorem narrauit quem- 
admodum facta est, non tamquam facienda esset scriptura 
laudauit. nostrum est autem, sicut apostolus admonet, omnia 
probare, quae bona sunt tenere, ab omni specie mala nos 
iu abstinere. 

38. Et hanc quidem scripturam, quae appellatur Macchabae- 
orum, non habent Iudaei sicut legem et prophetas et psalmos, 
quibus dominus testimonium perhibet tamquam testibus suis, 
dicens: oportebat impleri omnia quae scripta sunt 
« in lege et prophetis et [in] psalmis de me, sed recepta 
est ab ecclesia non inutiliter, si sobrie legatur uel audiatnr, 
maxime propter illos Macchabaeos, qui pro dei lege sicut ueri 
martyres a persecutoribus tam indigna atque horrenda perpessi 
sunt, ut etiam hinc populus christianus aduerteret, quoniam 

* non sunt condignae passiones huius temporis ad futu- 
ram gloriam quae reuelabitur in nobis, proquibus passus 
est Christus, si tanta patientissime pertulerunt pro lege quam 
dedit deus per famulum hominibus illis, pro quibus nondum 
tradiderat filium: quamquam et iste Kazias habeat quod 

* legentibus prosit, non solum ut mens exerceatur recte iudicando 
quod legit, uerum etiam ut animus humanus, immo animus 
christianus aduerteret, quanta ferenda sint ab inimicis ardore 
caritatis, cum a se ipso iste timore humilitatis tanta pertulerit. 
sed ardor caritatis de sublimitate descendit gratiae diuinae, 

30 timor autem humilitatis ex amore accidit laudis humanae, et 
ideo ille certat per patientiam, hic autem peccat per impa- 

8 cf. I Thees. 5, 21—22 14 Luc. 24, 44 19 cf. De ciu. dei 18, 
36. De doctr. christ. 2, 5. De cura pro mortuis gerenda c. 1 Rom. 8, 18 

^ 7 est scripsi esset fv 11 Machabaeorum c 15 alt. in alias deeet; 
dtleui 17 Machabaeos v 



238 



XII. Contra Gaudentium 



tientiam. non itaque debemus, quidquid in scripturis etiam 
dei testimonio laudatos homines fecisse legerimus, consentiendo 
approbare, sed considerando discernere, adhibentes iudicium 
non sane nostrae auctoritatis, sed scripturarum diuinarum 
atque sanctarum, quae nos nec iliorum hominum, quibus » 
illic bonum atque praeclarum testimonium perhibetur, omnia 
uel imitari uel laudare facta permittit, si quae non recte ab 
eis facta sunt uel huic iam tempori non conueniunt. sed de 
iis, quae tunc fuerant recta, nunc non sunt, quid opus est 
aliquid in hac quaestione discutere, cum hoc, unde agitur, ut 10 
sibi quia inferat mortem, maxime cui conceditur uel potius 
qui compellitur uiuere, in eis sit factis, quae nee poterunt 
umquam recta esse nec potuerunt, sicut satis iam demon- 
strauimus? 

39. Proinde quomodolibet accipiatur a uobis huius Raziae 15 
uita laudata, non habet mors eius laudatricem sapientiam, 
quia non habet dignam dei famulis patientiam, potiusque huic 
uox illa sapientiae, quae non laudis, sed detestationis est, com- 
petit: uae his qui perdiderunt sustinentiam. nam si 
laudatorum facta omnia creditis imitanda, numquid melior est 20 
iste Razias quam Dauid? cur ergo eius factum de aliena uxore 
appetenda eiusque occidendo marito nullus bonus sibi proponit 
(imitandum), sed potius cauendum atque uitandum? numquid 
melior est Razias quam Salomon? placetne ergo uobis, ut eius 
erga mulieres lasciuiae, quarum seductionibus usque ad templa 25 
idolis fabricanda perductus est. imitandum proponamus exem- 
plum? numquid melior Razias quam Petrus apostolus, qui ubi 
dixit: tu es Christus filius dei uiui, tam beatus a domino 
appellatus est, ut claues regni caelorum accipere mereretur, 
nec tamen in eo creditur imitandus, ubi mox eodem momento 30 
reprehensus audiuit: uade post me, satanas; non enim 

19 Eccli. 2, 16 21 cf. II Reg. 11 25 cf. III Reg. 11 28 Matth. 
16, 16 31 Matth. 16, 23 

J 12 poterunt coni. v, poterant in texlu, item f 19 iis fv 23 imi- 
tandum addidi 30 in eo coni. v idco fo 



lib. I 81, 38-40 



sapis quae dei sunt, sed quae horainum? atque ut 
haec taceam, quae uoce apertissima sancta ecclesiae scriptura 
culpauit, et ea dicam, quae tantummodo ibi narrata atque 
conscripta sunt nec de his est in alter<utr>am partem laudis aut 

5 reprehensionis lata sententia, sed quae nobis iudicanda permissa 
sunt, numquid melior llazias quam Noe? quis autem illum 
uirum, quod iacuit ebrius, laudauerit sobrius? numquid melior 
est Razias quam Iudas patriarcha? quis tamen eum approbet, 
cui placeat, quem non rectissime offendat in illa fornicatione, 

io quandoquidem non ad suam nurura, quia lioc ignorauit, uerum- 
tamen ad eam quam meretricem putauit ingressus est? num- 
quid melior est Razias quam Samson? audete itaque dicere, 
si potestis, illud quod in crinibus habuit uirtutis magnum 
diuinumque secretum blandienti mulierculae fuisse prodendum. 

is uam illud quod cum inimicis occidit et se ipsum, quando 
super se atque illos deiecit domum, mortem quam mox ab 
eis fuerat perpessurus communem uoluit cum illis habere, quia 
non posset euadere. quod quidem non sua sponte fecit, sed 
hoc spiritui dei tribuendum est, qui usus est eo, ut faceret 

» quando illi adfuit, quod facere non poterat quando idem spi- 
ritus defuit. sicut Abrahae factum, quando filium uoluit immo- 
lare, quod deo iubente fuit oboedientia, deo non iubente quid 
fuisset nisi dementia? 
40. His sacris litteris eruditus beatus Cyprianus in confes- 

» sione sua dixit disciplinam prohibere ne quis se offerat. uidete, 
quantum mali faciatis, cum uos uultis occidere, qui essetis 
indiBciplinati, etiam si uos aliis hoc uobis faceie cupientibus 
uelletis offerre. fugam praecipit quem uocatis saluatorem, fugam 
permittit persecutor: quid ergo sequimini, ut uestris ignibus 

30 pereatis, nisi uestrum furorem? et tamen dicis: an non est 
ista persecutio, quae tot milia innocentum arlauit ad mortem? 

7 cf. Gen. 9, 21 10 cf. Gen. 38 14 cf. Iad. 16 21 cf. 
Gen. 22 25 cf. Act. procons. c. 1 30 pag. 230, 3 

& 4 alterutram scripti alteram fv 12 Sampson / 23 fuisset scripsi 
twtfv 26 essetis scripsi estis fv 30 esl om. f 31 innocentiam / 



240 



XII. Contra Gaudentium 



ostendite, quomodo sitis innocentes, qui Christum diuiditis et 
uos occiditis. ostendite, quomodo artemini ad mortero, quibus 
fuga et diuinitus iubetur et humanitus relaxatur. ostendite, 
quemadmodura caminorum compendio animas uestras a con- 
taminatione rapiatis, quas potius caminorum sacrilegio tamquam 5 
diabolico sacrificio contaminatissimas facitis. interrogate Chri- 
stum: iubet uos fugere; interrogate tribunum: permittit uos 
fugere; si et ipsum Kazian interrogare possetis, responderet 
uobis: 'ego non potui fugere.' uos ergo nec Christum saluato- 
rem nec tribunum persecutorem nec Razian auctorem habetis. 10 

XXXII. 41. Quod autem dixisti, nt se ipsos uestri occide- 
rent, non eos frustra timuisse, quoniam quisquis in nostras 
uel nostrorum manus incidit non euasit, quid <non> euaserit 
quaero. si mortem, cur eam uobis infertis manibus uestris, 
si hanc timetis a nostris? sed manifestum est non de morte 15 
uos dicere. nam quantum cupiamus uos uiuere, etiam ipsi 
scitis; ideo nos de uestra morte terretis. proinde $i commu- 
nionem nostram dicis neminem uestrum qui in manus nostras 
incidit euasisse, utinam uerura diceres! ualde quippe feliciter 
non euaderent communionera quae offertur a catholicis, ut » 
euaderent damnationem quae paratur haereticis. sed falsum 
esse quod dicis uel ex uestro Emerito cogitare potuisti, qui, 
cum uenisset ad nos, facilius est ueritate conuictus quam 
communicare compulsus. sunt et alii fama quidem minores, 
sed stultitia pares. quisquis enim fuit similis uanitatis, ut 26 
contra raanifestissimam ueritatem peruersissima uerecundia 
fieret pertinax, cum putari erubescit inconstans, expers a nobis 
catholicae communionis abscessit. sed ideo dixisti: quisquis 
in eorum mamts incidit non cuasit, quoniara paucissimos 
apertissimae ueritati perseueranter resistentes et discedentes 30 
latere arbitratus es. sed Emerito fecisti secundum uos grauis- 

1 cf. I Cor. 1, 13 11 cf. 28, 32 init. 28 pag. 230, 9 

J 8 et 10 Raziam v 12 in om. f 13 non addidi 18 in om. f 
25 quiquia / 27 dum Engelbrecht 



lib. I 31, 40-33, 42 



241 



simam iniuriam, qui perdidit apud te duritiae suae laudem, 
tamquam frustra esse uoluerit inter paucos ueritati non con- 
sentientes, quia deputari (non) meruit inter latentes. quis nostrum 
non te credat inuidere collegae? aut si non inuides, imitare. 
5 ueni ad nos et tu sicut ipse, audi qnod dicimus sicut ipse, 
responde, si potes, quod non potuit ipse; si autem nec respon- 
dere nec communicare uolueris, discede sicut ipse. ecce ille 
de nostris manibus illaesus abscessit; tu quare dicis: quisquis 
in eorum manus incidit non eiuisit? ecce ille non sibi cre- 
lo didit loca defutura ubi posset latere; tu quare disponis ardere?. 
itane nondum uides uos esse potins, qui non pertinetis ad 
deum et qui facitis contra deum non solum peste communi, 
qua Christi unitati resistitis, sed etiam uos praecipue, qui 
huic tanto sceleri uestro etiam mortes addere festinatis? 
15 XXXIII. 42. Uerba epistulae: Sed quoniam prudentiam 
tuam, inquit, exsccutoris officium non dccebat, quaeso paucis 
aduerte. alia est ut reor solida ueritas, alia effigies ueritatvt. 
quoniam ueritas roborc suo firmata constat, idolum siue 
niinulacrum est quod in iniuriam ucri simile fecerit humana 
M praesumptio; numquam tamcn potest praeiudicare ueritati 
fallacia. simulacrorum cidtorcs dico, qui non tenent ueritatem ; 
snb alieno uocabulo gentilem existimo, qui facit sibi quod 
colat. unde publicum apcrtumqne est, quod minis siue terrorc 
et persecutionibus crebris Gabinium similesque de naturae 
libertate sublatos ipsi sibi quos uenerarentur perfidos fabri- 
casse noscuntur, ad qnarum cultnm cognntur inuiti. ad haec 
responsio: Adhuc addis furori uestro uerba blasphemiae et 
audes dicere eccleeiam catholicam humanum esse figmentum, 
cui dicit deus: ego enim sum dominus qui facio te, 
dominus nomen ei. et ut sciamus ipsam eam catholicam 
uniuerso terrarum orbe diffusam, sequitur et adiungit: et qui 

11 cf. pag. 230, 10 21 cf. pag. 206, 21 sqq. 29 Esai. 54, 5 
31 ibid. 

3 non addidi 9 in om. f 18 constit (sic) / 19 simulachrum / 
21 Bimulachrorum / 24 Gabinium seripsi Gabinum fv 

ail Auguat. c. Don. III. 16 



242 



XII. Contra Gaudentium 



eruit te ipse deus Israel uniuersae terrae uocabitur. 
hoc euidentissimum dei opus humanum dicitis esse figmentum 
nec uos respicitis, quod ab ista ecclesia, quam se promisit 
deus in uniuersa terra esse facturum, nullo modo separaremini, 
nisi hominem sequeremini. nos eum sequimur, qui dixit Abrahae: s 
in semine tuo benedicentur omnesgentes. eum sequi- 
mui, qui dixit ipsi ecclesiae suae quod modo cororaemoraui: 
ego sum dominus qui facio te, dominus nomen ei, 
et qui eruit te ipse deus Israel uniuersae terrae 
uocabitur. propterea tenentes ecclesiam, quae dilatatur et 10 
crescit per omnes gentes et per uniuersam terram, non utique 
figmentum sequimur humanum, sed promissum factumque 
diuinura. uos quid sequimini, ut ab huius diuinae promissionis 
et diuini operis communione diuisi uelitis esse de parte Donati? 
peccato Caeciliani perisse de orbe terrarum promissiones dei 15 
et remansisse in parte Donati homo uobis dixit an deus? si 
deus, legite hoc nobis ex lege prophetis psalmis, apostolicis 
et euangelicis litteris. legite, si potestis, quod in collatione 
nostra minime potuistis. si autem homines ista dixerunt, de 
quibus dictum est: firmauerunt sibi sermonem mali- 20 
gnum, ecce humanum figmentum, ecce quod colitis, ecce cui 
seruitis, ecce propter quod rebellatis insanitis ardetis. 

43. Gabinius uero et ceteri, qui hanc ecclesiam cognouerunt 
elegerunt tenuerunt, non humanum figraentum, sed diuinum 
promissum praedictum et impletum cum fidelibus habere 25 
cupientes, ulterius pro humano figraento ipsas humanas mole- 
stias perpeti noluerunt. qui enim pro ueritate et unitate Christi 
non dico res suas, sed istam etiam uitam suam aliis dumtaxat 
auferentibus atque interficientibus amiserit, uere fidem habet, 
uere spem habet, uere caritatem habet, uere deum habet; 30 
quisquis autem pro parte Donati uel firabriam uestimenti per- 
diderit, cor non habet. quid ergo mirum, si homines sapientes, 



G Gen. 22, 18 8 Esai. 54, 5 20 Ps. 63, 6 
d 1 erui / 19 uestra / 23 Gabinius scripsi Gabinus fv 



lib. I 33, 42-34, 44 



243 



curn uiderunt contra obduratae consuetudinis pertinacissimam 
uetustatem proposita sibi esse damna et exilia, considerauerunt, 
utrum pro parte Donati contra ecclesiam catholicam, hoc est 
pro figmento humano contra opus diuinum, perpeti ista debe- 

5 rent, et se utique non debere uiderunt atque istam quam uocatis 
persecutionem cognouerunt sibi esse correctionis occasionem 
et fecerunt quod scriptum est: da sapienti occasionem 
et sapientior erit. uides itaque, qnam inaniter dixeris 
homini, qui ex praecepto piissimi imperatoris sui uestram 

10 correctionem requirit, quod huius prudentiam exsecutoris offi- 
cium non decebat. quid enim magis religiosum militantem 
decet quam ut in ea causa, in qua perpendit quibusnam uos 
uultis esse deceptio, multis ipse fiat corrigendis saluatio? 
XXXIIII. 44. Uerba epistulae: Ad docendum, inquit, popu- 

15 lum Israel omnipotens deus prophetis praeconium dedit, non 
regibus imperauit. saluator animarum dominus Christus ad 
insimuindam fidem piscatores, non milites misit. ad haec 
responsio: Audite ergo prophetas sanctos et sanctos piscatores, 
et molestos non patiemini religiosissimos reges. iam enim et 

so superius ostendi ad curam pertinuisse regis, ut Niniuitae deum 
placarent, cuius iram propheta annuntiauerat. quamdiu ergo 
uos non tenetis ecclesiam quam <prophetae> praenuotiauerunt, 
piscatores apostoli plantauerunt, tamdiu reges, qui eam tenent, 
rectissime ad suam curam iudicant pertinere, ne uos aduersus 

» eam rebelletis impune. nam deus et reges habuit inter prophetas; 
Dauid quippe sanctus, quod non potestis ignorare, rex fuit. 
audite itaque prophetantem regem, et nullum religiosum regem 
formidabitis irascentem. audite, inquam, prophetam regem 
dicentem de Christo: dominabitur a mari usque ad 

wmare et a flumine usque ad terminos orbis terrae, 
et non timebitis christianum regem succensentem uobis hanc 
ecclesiam blasphemantibus, quae, sicut a rege prophetata est, 

7 Prou. 9, 9 10 pag. 241, 15 20 cap. 25, 28 29 Ps. 71, 8 

d 13 deceptio] exitio male coni. v 22 prophetae add. mg. v, om. fv 

16* 



244 



XII. Contra Gandentium 



exhibetur usque ad terminos orbis terrae, quia et rex Nabu- 
chodonosor, quamuis propheta non fuerit, eos tamen, qui 
blasphemaient deum Sidrac Misac [et] Abdenago, religiosa 
seueritate coercuit. 

XXXV. 45. Uerba epistulae: Mundanae, inquit, militiae 5 
numqnam deia expcctauit auxilium, qui solus potest de uiuis 
et morluis iudicare. ad haec reponsio: Non mundanae militiae 
deus expectat auxilium, quando regibus largitur potius bene- 
ficium, qui eis inspirat, ut in regno suo cureot fieri domini 
sui praeceptum. quibus enim dictum est: et nunc, reges, 10 
intellegite, erudimini qui iudicatis terram, seruite 
domino in timore, sentiunt suam potestatem ita domino 
seruire debere, ut ea potestate plectantur, qui nolunt eius 
uoluntati seruire. quod autem de militibus facis inuidiam, si 
utique ista cura, sicut iam docuimus, in scripturis sanctis u 
pertinere demonstratur ad reges, per quos id acturi suntaduersus 
rebelles circumcelliones et insanos eorum siue participes siue 
principes nisi per subditos milites? 

XXXVI. 46. Uerba epistulae: Sed lioc non sciunt, inquit, 
alienarum rerttm incttbatores, qni nec denm audiunt dicentem: uo 
non concupiscas rem proximi tui nec per Salomonem 
spirituin sanctum dicentem: tunc stabunt iusti in magna 
constantia aduersus eos, qtti se angustiauernnt ct qui 
abstulerunt labores eornm. nidentes turbabuntur ti- 
morc horribili et mirabuntur in snbitationc inspera- 85 
tae snlntis, dicentes inter sc paenitentiam habentes et 
per angustiam spiritus gcmentes: hi sunt quos ali- 
quando habuimus in derisum et in similitudinem 
improperii. nos insensati uitam illorum existimaba- 
mns insauiam ct finem illornm sine honore. quomodo SO 

3 cf. Dan. 3, 29 (96) 10 Pa. 2, 10-11 21 Ex. 20, 17 22 Sap. 
5, 1-9 

def. J 3 Sidrach fv Misach v et seclusi. cf. 19, 20. Petil. II 92, 211. Ep. 

c. JJon. 20. 54 11 iudicetis / 16 ad regcs om. f suntj add. 

regca / 22 in om. f 




lib. I 34, 44-36, 46 



245 



computati sunt inter filios dei et inter sanctos sors 
illorum est? ergo errauimus a via ueritatis et iustitiae 
lumen non illuxit nobis. lassati sumus in iniquitatis 
et perditionis uia et ambulauimus solitudines diffi- 
5 ciles, uiam autem domini ignorauimus. quid nobis 
profuit superbia, aut quid di uitiarum iactaniia con- 
tulit nobis? transierunt omnia tamquam umbra. haec 
igitur fides nos hortatur, ut libenter pro deo in ista persecu- 
tione moriamur. ad haec responsio: Agnoscite scelus uestrum 

io et nolite uobis usurpare nomen alienum. scriptura dixit: tunc 
stabunt iusti in magna constantia aduersus eos, 
qui se angustiauerunt et qui abstulerunt labores 
eorum. non dixit: 'stabunt omnes qui mala passi sunt', sed: 
stabunt iusti, sicut et dominus cum dixisset: beati qui 

•5 persecutionem patiuntur, nisiaddidisset: propter iusti- 
tiam, non solos significaret, qui pro sua in domino patientia 
coronantur, sed etiam illos, qui iustis legibus puniuntur. qua- 
propter si ad uos putatis haec iustorura uerba quae scripta 
Bunt pertinere, prius an iusti sitis ostendite. habetis enim res 

» magnas,quas inter uestras iustitias uentiletis, diuisionem Christi, 
rescissionem sacramentorum Christi, desertionem pacis Christi, 
bellum contra membra Christi, criminationes in coniugem 
Christi, negationem promissorum Christi. hae sunt iustitiae 
aestrae, propter quas uidelicet stabitis in magna constantia 

» aduersus eos, qui uos angustiauerunt et abstulerunt labores 
uestros. iam uero cum inter iustitias uestras iactare coeperitis 
quod uos ipsos necatis, quis uobis iustus aequabitur? tunc 
enim maxime apparebitis uindicandi, sed uidete de quibus: de 
his utique qui uos occiderunt. ergo ut uindicemini, pnniemini 

30 et sic stabitis aduersus uos ipsos. maxime stabitis, qui caminis 
clausis uos in crudeles angustias coartatis, ut et qui uoluerit 

10 Sap. 5, 1 14 Matili. 5, 10 

7 omnia illa p. 252, 4 13 omnes qui] hinc pergit d 15 per- 
secotione J 16 pacientiam Jml 18 scriptam Aml 27 quisquis dml 
30 sic scripsi si d, om. fo 31 credeles Jml 



246 



XII. Contra Gaudentium 



subuenire non possit intrare et qui uoluerit euadere non possit 
exire. absit, absit ut stent cum magna constantia, cum stabunt 
cum tam mala conscientia. nisi forte arbitramini propterea 
nobis deum tunc posse parcere pro sceleribus nestris, quia 
ipsi uobis modo non parcitis. unde etiam quaedam sanctimo- 5 
niales uestrae grauidae per saxa se miserunt et dissilientibus 
uteris homicidiorum scelere etiam stuprorum scelera prodidemnt, 
existimantes, si hoc modo in se uindicassent, nullo iam modo 
uindicaturum deum. sicut et uos putatis, quae sacrilegio 
scbismatis et haeresis uel depraedando detruncando excaecando 10 
occidendo, postremo etiam rebaptizando catholicos et quaelibet 
alia potuerunt a uobis nefanda committi, isto modo posse quo 
uos occiditis expiari. sed erratis; hoc putauit et Iudas. an 
hoc etiam nultis addere documentum, quo certius nouerimus 
maiores uestros potius fuisse traditores, quia mortem imita- u 
mini traditoris? 

XXXVII. 47. Ergo, quod in collatione contentiose negare 
uoluistis, etiam hinc uera esse gesta firmatis, in quibus con- 
fessis traditoribus qui tunc primae sedis episcopus in Numidia 
fuit Secundus Tigisitanus ignouit et, quibus crimina traditionis so 
manifesta atque confessa apud Cirtam praesentibus relaxanit, 
oum his apud Karthaginem tamquam traditores non conuictos 
absentesque puniuit. a quo crimine etiam Secundus ipse obi- 
ciente Purpurio Liniatensi se purgare non potuit, quando ei 
dixit idem Purpurius: tu quid egisti, qui tentus es a» 
curatore et ordine, ut scripturas dares? quomodo 
te liberasti ab ipsis, nisi quia dedistiautiussisti 
dari quodcumque? nam non te dimittebant passim. 
hoc autem Secundus etiam in litteris suis ad Mensurium datis, 

17 cf. Breuic. III 17, 31 25 Gesta concilii Cirtensis; cf. Creec. 
III 27, 30 

1 subuenire— uoluerit om. J 3 ni J 5 nnde se / 6 grauidae 
om. / se miseruntl demiserunt / 7 etiam] et fv 9 deum nindi- 
caturum fo 11 et om. f 12 quo] quia fv 15 immittamini A 
20 tigisitanusus J 22 kartaginem d 24 purpurmrio (rio eras.) 4 
Limatensi fv 25 purpurrius J qui| quando fv, cf. Crese. I. c. 



lib. I 36, 46-37, 48 



247 



quas uos ipsi protulistis atque recitastis, sine ambiguitate 
confessus est quod non tradidit, sed quod ad eurn peruenerint 
a curatore et ordine missi persecutores quos ei Purpurius 
Liniatensis obiecit, ut scripturas traderet. quas cum ab illo 
5 peterent, se respondisse: 'christianus sum et episcopus, 
non traditor,' eisque nihil omnino tradere uoluisse. quod 
ei uultis ut credamus, cum et uos ipsi quam sit incredibile 
uideatis feruente illa persecutione detentum episcopum siue 
conuentum, ut scripturas dominicas traderet, nullis traditis 

io fuisse dimissum. nempe contendebatis non potuisse episcopos 
ad ordinandum episcopum ad ciuitatem Cirtensem persecutionis 
tempore conuenire. quomodo ergo persecutio illa feruebat, si 
potuit episcopus propter scripturas tradendas teneri nullisque 
traditis inpune dimitti? et tamen clamabatis, inmanitatem 

i5 persecutionis illius temporis describentes, nec duodecim epi- 
scopos ad ordinandum episcopum potuisse in concilium con- 
gregari qui gesta illa conficerent, ubi crimina traditionis inui- 
cem donauerunt et pro pace ecclesiae iudicanda domino 
reliquerunt, cum uos hoc tempore talem persecutionem uos 

20 perpeti dicentes, qualis nuraquam fuit, id est ut loca uobis 
desint, quo confugere atque ubi latere possitis, tamen concilia 
faciatis, episcopos ordinetis, etiam in eorum locum, qui suis 
ignibus perierunt, iterum tales, qui suis ignibus perire parati 
sunt in concilium autem tantae, ut putatis atque iactatis, 

25 persecutionis tempore amplius etiam quam XXX conuenire 
potuistis, ubi et Petilianus fuit, qui persecutionis tempore 
nec duodecim conuenire potuisse clamabat. 



48. Porro in ipso concilio statuistis, ut, qui nobia inuiti 
communicauerunt uel episcoporum uel presbyterorum, tantum 

1 cf. Breuic. III 13, 25 14. 26 cf. Breuic. III 17, 32-33 24. 28 
circiter annos 418—419 

2 tradiderit/e, cf. e. gr. p. 310, 28 qui — secuti sunt et qui— remanserint 
4 Limatensis/t) abom.J hetoni.f 6 eisque coni.v eique J/u 8 reten- 
tum/ 9nulli8que/ 14 clamabitis Aml 17 ubij nisi/ 18 et pro] pro- 
que/o 19relinquerunt J 20dicentes«crip«t'dicitis,Jdixistis/t> 21 tamen] 
cum fo 29 pr. uel om. v episcopi uel presbyteri / preepiterorum J 



248 



XII. Contra Gaudentiom 



si sacrificium non obtulerint aut in populo non tractauerint, 
ad ueniam pertineant et in suis recipiantur honoribus, ac sic 
totas calumniarum uestrarum uires etiam ipsi hoc decreto 
uestro penitus amputastis. ubi est enim, quod uestro uaniloquio 
etiam eos, qui non fuerunt, dicitis per communionem nostram 5 
fieri traditores, quia scilicet, sicut calumniamini, illi nos inqui- 
nauerunt, qui urgentibus tunc impiis potestatibus libros eccle- 
siasticos tradideiunt? cur ergo nunc a ciimine absoluitis, % quos 
nobis communicasse cognoueritis inuitos, si sacrificium non 
obtulerint neque sermonem in populo fecerint? quasi illi tunc 10 . 
primi traditores sub terrore et horrore immanium suppliciorum, 
qualia modo uobis omnino nulius ingessit, codices sanctos non 
inuiti tradiderint aut sacrificium illic obtulerint aut in populo 
sermonem fecerint. uidetis ergo quod, sicut uos istis, quos 
uanissime criminamini communione nostra fieri traditores, si ™ 
quid inuiti fecerint, potuistis ignoscere, ita etiam maiores uestri 
in necessitate multo artiore tradentibus ueris traditoribus eadem 
regula ignoscere potuerunt. sed ut damnarent alios absentes et 
inauditos, inimicorum Caeciliani factione compulsi sunt, facientes 
quod de talibus apostolus dicit: in quo enim alium iudi- 2 ° 
cas, temet ipsum condemnaa; eadem enim agis qui 
iudicas. 

49. Quapropter quoniam Donatistae se ipsos occidere semper 
amauerunt et ipsi ab initio traditores fuerunt, quid mirum, si 
traditoris mortem etiam suos posteros amare docuerunt? sed 2 5 
uitandae huius similitudinis causa uel numquam uel difficillime 
se laqueo necauerunt, frustra omnino. nam ille Iudam traditorem 
id facere compulit, qui et illum puerum, quem sanauit domi- 

20 Rom. 2, 1 28 cf. Matth. 17, 14 

2 et om. f honoiibus recipiantur fv sic scripsi ei Afv 4 an- 
putastis A 6 impugnauernnt / 10 obtnlerunt A 13 post inoiti del. 
est fecerint in A obtulernnt A 14 estis Jf 17 traditoribus 
(traditoriis /) ueris fv in eadein fv 19 facientibns / 21 -met 
om. fv qui scripsi (Gr. i xptviuv) que A quae fv 23 seraet fv 
24 intio A 25 traditores A 



lib. I 87, 48-50 



nus, in aquam et ignem saepe deiecit et gregem porcorum in 
mare praecipitauit et ipsi domino praecipitium de pinna tem- 
pli audaci praesumptione suggessit. quamuis itaque diuersis 
modis uoluntariam uos praecipitetis in mortem, tamen eiusdem 
s diaboli instinctu uos ipsos necando imitamini traditorem. quod 
etsi uo3 non estis, eorum tamen qui fuerunt et schisma fece- 
runt, in quo libenter estis, etiam hoc in uobis facere, quod in 
se traditor fecit, nefando magisterio didicistis. ecce iam qua 
iustitia stabitis aduersus eos, qui uos angustiauerunt, ut, si 

10 nestrae mortes uindicabuntur, non nisi in uobis ipsis iustis- 
sime uindicentur. 

50. Qui sunt autem labores uestri, quos a uobis iactatis 
auferri? an iniustum est, ut ecclesiae quae fuerunt uestrae, 
cum in pacem catholicam transeunt, cum suis rebus transeant? 

15 illis enim ad nos transeuntibus si res earum uultis tenere, 
uos procul dubio res alienas uultis auferre. mater autem catho- 
lica uobis dicit, quod quibusdam beatus apostolus dixit: non 
enim quaero quae uestra sunt, sed uos. uerumtamen 
quomodo uobis non estis ipsi contrarii, quando utrumque nobis 

ai obicitis, et quod res uestras possidere cupiamus et quod uio- 
lenter uos nobiscum esse cogamus? haec duo quam sint inter 
se contraria non uidetis. si enim ad communionem nostram uos 
inuitos quaerimus et tenemus, quomodo res uestras desidera- 
mus, quas utique uobis communicantibus habere non possumus? 

25 si autem illas cupimus optinere, quomodo uos quaerimus, ut 
eas uobis commnnicantibus amittamus? sed confitemur uobis: 
cupiditas nostra caritas uocatur. haec uos quaerit in nobis, 
haec uos inuenire, corrigere atque in unitate Christi consociare 
desiderat; ut uestris caminis uos ardere tiuieamus, huius igne 

30 feruemus; haec nos accendit, ut non solum non concupiscamus 

1 cf. Matth. 8, 32 2 cf. Matth. 4, 5-6 17 II Cor. 12, 14 

8 magistro dml didicistis om. J iam] cum fv 10 iudicabun- 
tnrzf ipsis om. f 18 anne/e 15illis]his/ eorum/ 20 alt. quod 
9. I. A 21 uobiseuni 1 22 conmunionem A 28 unitatem fv 
80ciare fv 29 ut] ne et post timeamus punetum fv nestris Aml 



250 



XII. Contra Gaudentium 



res uestras, sed nobiscum optemus possideatis et nostras. agno- 
scite et uenite et perire nolite. aut si ultro uenire erubescitis, 
seruimus infirmitati, ne quid pereat caritati. ecce uolumus 
uos tenere: quid festinatis ardere? ad uitam tenemus, ad salu- 
tem tenemus, ad Christi unitatem ueritatem suauitatera tene- s 
mus et ad cenam tanti patris familias, si sponte non uultis 
intrare, compellimus. 

XXXVIII. 51. De iustitia certamen est, non de pecunia. 
cauete itaque, ne forte, dum putatis ad uos pertinere quod 
scriptura est: tunc stabnnt iusti in magna constantia 10 
aduersus eos, qui se angustiaueruntet abstulerunt 
labores eorum, non hoc uobis contingat de laboribus uestris. 
sed potius quod alio loco scriptum est: labores impiorum 
iusti edent. neque enim stabunt contra uos Maximianistae, 
quorum quando potuistis basilicas abstulistis, aut stabunt is 
contra uos pagani, quorum certe ubi potuistis templa euerti- 
stis et basilicas destruiistis, quod et nos fecimus, aut stabunt 
aduer8um uos symphoniaci daemoniorum, quorum tibias et 
scabella fregistis, quod et nos fecimus. sic nec uos stabitis 
aduersum nos. in talibus quippe omnibus factis non rapina *> 
concupiscitur, sed error euertitur. sicut ergo non stabunt 
Chananaei aduersum Israelitas, quamuis Israelitae abstulerunt 
labores eorum, sed stabit Nabuthaeus aduersus Achab, quia 
delictum factum est, non praeceptum, ut labores iusti auferret 
iniustus, sic haeretici non stabunt aduersus catholicos, cum » 
in rebus haereticorum christiani imperii iussa conplentur nec 
res eorum a catholicis auferuntur, sed potius inquiruntur 
eisque multa, quantum fieri potest, correctis reddenda seruantur, 

1,0 Sap. 5, 1 13 Sap. 10. 19 23 cf. III Reg. 21 

1 uobiscum A et] nt J 4 arderere J 6 et om. f 8 pecunia] 
pocnitentia/ 9 itaque] ergo/o 10 ma.gna (n eras.) J 13 sed] et / 
illud quod fv alio loco] alibi fv 14 masianiste (ni s. I.) J 17 con- 
stroiistis fo post stabnnt eras. uid. adstabunt in J 18 adnereus fv 
nos symponiaci J 19 scabellas dml 20 et 22 aduersus/t) 23 Nabutbaeus 
(Notpoo»«) scripsi nabutheus J Naboth fo nacab d 24 auferet J 



lib. I 37, 50-38, 52 



251 



sed stabunt catbolici non solum aduersus gentiles, a quibus 
ueri martyres exspoliati sunt, uerum etiam aduersus circum- 
celliones Donatistarum, quia et ipsi abstulerunt labores eorum. 
uerum de bis pecuniaribus laboribus facilior causa est, cum 

s etiam illi, quorum erant, ad pacem catbolicam transeunt. ecce 
cotidie, si quis ad nos transitum fecerit, reddimus pecuniam 
uestem fructus uasa rura tecta uestrorum: uos quomodo nobis 
reddituri estis membra nostrorum? 
52. Nempe aliquando expergiscimini et cernitis nec uos 

io esse de quibus dicatur nec nos a quibus dicatur: hi sunt 
quos aliquando habuimus in risum, cum potius uos 
habeamus in fletum; nec uos computabimini inter filios dei, 
nisi recedentes a parte Donati hanc tenueritis ecclesiam, quam 
sicut praedixit exhibet filius dei: nec inter sanctos est sors 

i5 uestra, sed inter haereticos. nam quod alios de uobis dicturos 
pntatis: nos insensati uitam illorum aestimabamus 
insaniam, miror quod tam insensati estis, ut ipsi uobis 
raodo talia non dicatis. sanctis quidem ueris ac fidelibus in- 
mundi et infideles tunc ista dicturi sunt, eis utique, quos nunc 

w existimant insanire, quia luxuriis quas uident frui nolunt, dura 
quod non uident credunt. sed uos si non uitam uestram, certe 
istam quam uobis uultis facere mortem uestram si non exi- 
stimatis insaniam, desperatius insanitis. uerba uero illa: ergo 
errauimus a uia ueritatis et cetera non erunt quidem 

» tantum uestra, sed maxime et uestra. erratis enim, quod 
manifestum est, a uia ueritatis et iustitiae lumen non lucet 
uobis, lassamini a uia iniquitatis et perditionis et ambulatis 

10 Sap. 5, 3 16 Sap. 5, 4 23 Sap. 5, 6 

2 martyres ueri fo eispoliatione A etiam bis .1 3 donasti- 
siarum Aml 4 pecaniaribus scripsi peniniaribus A pecuniariis fo 5 uerba 
ecce cotidie— fecerit in Afo ante cum etiam— transeunt posila huc trans- 
tulit mg. v 6 facit fo 9 exspergiscimini A cernite fo, cf. II 4, 4 
init. 10 hii A 11 derisum fv, ut p. 244, 28 12 computamini fo 
13 ut hanc A 14 est om. f 15 dicturus Aml 16 putabis / existi- 
mabamus/e, ut p. 244, 29 18 modo om. f 25 pr. nostra / et om.f 
27 a] in fo. ut p. 245, 3 iniquitatis uia fo 



242 



XII. Contra Gaudentium 



eruitteipsedeuslsraeluniuersaeterraeuocabitur. 
hoc euidentissimum dei opus humanum dicitis esse figmentum 
nec uoa respicitis, quod ab ista ecclesia, quam se promisit 
deus in uniuersa terra esse facturum, nullo modo separaremini, 
nisi hominem sequeremini. nos eum sequimur, qui dixit Abrahae: t 
in semine tuo benedicentur omnesgentes. eum sequi- 
mui, qui dixit ipsi ecclesiae suae quod modo comraemoraui: 
ego sum dominus qui facio te, dominus nomen ei, 
et qui eruit te ipse deus Israel uniuersae terrae 
uocabitur. propterea tenentes ecclesiam, quae dilatatur et 10 
crescit per omnes gentes et per uniuersam terram, non utique 
figmentura sequimur humanum, sed promissum factumque 
diuinum. uos quid sequimini, ut ab huius diuinae promissionis 
et diuini operis communione diuisi uelitis esse de parte Donati? 
peccato Caeciliani perisse de orbe terrarum promissiones dei 15 
et remansisse in parte Donati homo uobis dixit an deus? ai 
deus, legite hoc nobis ex lege prophetis psalmis, apostolicis 
et enangelicis litteris. legite, si potestis, quod in collatione 
nostra minime potuistis. si autem homines ista dixerunt, de 
quibus dictum est: firmauerunt sibi sermonem mali 20 
gnum, ecce humanum figmentum, ecce quod colitis, ecce cui 
seruitis, ecce propter quod rebellatis insanitis ardetis. 

43. Gabinius uero et ceteri, qui hanc ecclesiam cognouerunt 
elegerunt tenuerunt, non humanum figraentum, sed diuinum 
promissum praedictum et impletum cum fidelibus habere 25 
cnpientes, ulterius pro humano figmento ipsas humanas mole- 
stias perpeti noluerunt. qui enim pro ueritate et unitate Christi 
non dico res suas, sed istam etiam uitam suam aliis dumtaxat 
auferentibus atque interficientibus amiserit, uere fidem habet, 
uere spem habet, uere caritatem habet, uere deum habet; 30 
quisquis autem pro parte Donati uel fimbriam uestimenti per- 
diderit, cor non habet. quid ergo mirum, si homines sapientes, 



6 Gen. 22, 18 8 Esai. 54, 5 20 Ps. 63, 6 
A 1 erui / 19 uestra / 23 Gabinius scripsi Gabinus fv 



lib. I 33, 42—34, 44 



243 



cuni uiderunt contra obduratae consuetudinis pertinacissimam 
uetustatem proposita sibi esse damna et exilia, considerauerunt, 
utrum pro parte Donati contra ecclesiam catholicam, hoc est 
pro figmento humano contra opus diuinum, perpeti ista debe- 

5 rent, et se utique non debere uidertint atque istam quam uocatis 
persecutionem cognouerunt sibi esse correctionis occasionem 
et fecerunt quod scriptum est: da sapienti occasionem 
et sapientior erit. uides itaque, quam inaniter dixeris 
homini, qui ex praecepto piissimi imperatoris sui uestram 

10 correctionem requirit, quod huius prudentiam exsecutoris offi- 
cium non decebat. quid enim magis religiosum militantem 
decet quam ut in ea causa, in qua perpeudit quibusnam uos 
uultis esse deceptio, multis ipse fiat corrigendis saluatio? 
XXXIIII. 44. Uerba epistulae: Ad docendum, inquit, popu- 

15 lum Israel omnipoteus deus prophetis praeconium dedit, non 
regil)us imperauit. saluator animarum dominus Christus ad 
insinuandam fidem piscatores, non milites misit. ad haec 
responsio: Audite ergo prophetas sanctos et sanctos piscatores, 
et molestos non patiemini religiosissimos reges. iam enim et 

20 superius ostendi ad curam pertinuisse regis, ut Niniuitae deum 
placarent, cuius iram propheta annuntiauerat. quamdiu ergo 
uos non tenetis ecclesiam quam (prophetae) praenuntiauerunt, 
piscatores apostoli plantauerunt, tamdiu reges, qui eam tenent, 
rectissime ad suam curam iudicant pertinere, ne uos aduersus 

26 eam rebelletis impune. nam deus et reges habuit inter prophetas; 
Dauid quippe sanctus, quod non potestis ignorare, rex fuit. 
audite itaque prophetantem regem, et nullum religiosum regem 
formidabitis irascentem. audite, inquam, prophetam regem 
dicentem de Ciiristo: dominabitur a mari usque ad 

M mare et a flumine usque ad terminos orbis terrae, 
et non timebitis christianum regem succensentem uobis hanc 
ecclesiam blasphemantibus, quae, sicut a rege prophetata est, 

7 Prou. 9, 9 10 pag. 241, 15 20 cap. 25, 28 29 Ps. 71, 8 

A 13 deceptio] exitio male coni. v 22 prophetae add. mg. v, om. fv 

16* 



244 



XII. Contra Gaudentium 



exhibetur usque ad terminos orbis terrae, quia et rex Nabu- 
cbodonosor, quamuis propheta non fuerit, eos tamen, qui 
blasphemarent deum Sidiac Misac [et] Abdenago, religiosa 
seueritate coercuit. 

XXXV. 45. Uerba epistulae: Mundanae, inquit, militiae 6 
numquam deus expectauit attxilium, qui soltts potest de uiuis 
et morluis iudicare. ad haec reponsio: Non mundanae militiae 
deus expectat auxilium, quando regibus largitur potius bene- 
ficium, qui eis inspirat, ut in regno suo curent fieri domini 
sui praeceptum. quibus enim dictum est: et nunc, reges, 10 
intellegite, erudimini qui iudicatis terram, seruite 
domino in timore, sentiunt suam potestatem ita domino 
seruire debere, ut ea potestate plectantur, qui nolunt eius 
uoluntati seruire. quod autem de militibus facis inuidiam, si 
utique ista cura, sicut iam docuimus, in scripturis sanctis 15 
pertinere demonstratur ad reges, per quos id acturi sunt aduersus 
rebelles circumcelliones et insanos eorum siue participes siue 
principes nisi per subditos milites? 

XXXVI. 46. Uerba epistulae: Sed hoc non sciunt, inquit, 
alienarum rerttm incttbatores, qtti nec deum atidiunt dicentem: ao 
non concapiscas rem proximi tui nec per Salomonem 
spiritum snnctttm dicentem: tunc stabunt iusti in magna 
constantia aduersus eos, qui se ang nsti auerunt et qui 
abstulerttnt labores eorum. nidentes turbabuntur ti- 
more horribili et mirabttntur in subitatione inspera- v> 
tae salittis, dicentes inler se paeniteniiam kabentes et 
per angustiam spiritus gcmentes: hi sitnt quos ali- 
quando habnimus in derisum et in similitudincm 
improperii. nos inscnsati nitam illorttm existimaba- 
mtts insauiam et finem illorum sine honorc. quomodo 30 

3 cf. Dan. 3, 29 (96) 10 Ps. 2, 10-11 21 Er. 20, 17 22 Sap. 
5, 1—9 

J 3 Sidrach fv Misach v et seclusi. cf. 19, 20. Petil. II 92, 211. Ep. 
c. J)on. 20. 54 11 iudicetis / 16 ad reges om. f sunt] add. 
reges / 22 in om, f 



lib. I 34, 44-36, 46 



245 



computati sunt inter filios dei ei inter sanctos sors 
illorum est? ergo errattimtts a itia ncritatis et iustitiae 
Ittmen non illuxit nobis. lassati sumiis in iniquitatis 
et perditionis uia et ambiilauimus solitudines diffi- 

ieiles, uiam autem domini ignoraitimus. qttid nobis 
profuit superbia, aut quid diuitiaritm iactantia con- 
tulit nobis? transierunt omnia tamqiiam umbra. fitxec 
igitur fides nos liortatur, ut libenter pro deo in ista persecu- 
tione moriamur. ad haec responsio: Agnoscite scelus uestrum 

io et nolite uobis usurpare nomen alienum. scriptura dixit: tunc 
Btabunt iusti in magna constantia aduersus eos. 
qui se angustiauerunt et qui abstulerunt labores 
eorum. non dixit: 'stabunt omnes qui mala passi sunt', sed: 
stabunt iusti, sicut et dominus cum dixisset: beati qui 

ispersecutionempatiuntur, nisiaddidisset: propteriusti- 
tiam, non solos signiricaret, qui pro sua in domino patientia 
coronantur, sed etiam illos, qui iustis legibus puniuntur. qua- 
propter si ad uos putatis haec iustorura uerba quae scripta 
sunt pertinere, prius an iusti sitis ostendite. habetis enira res 

» magnas, quas inter uestras iustitias uentiletis, diuisionem Christi, 
rescissionem sacramentorum Christi, desertionem pacis Christi, 
bellum contra membra Christi, criminationes in coniugem 
Christi, negationem promissorum Christi. hae sunt iustitiae 
aestrae, propter quas uidelicet stabitis in magna constantia 

» aduersus eos, qui uos angustiauerunt et abstulerunt labores 
uestros. iam uero cum inter iustitias uestras iactare coeperitis 
quod uos ipsos necatis, quis uobis iustus aequabitur? tunc 
enim maxime apparebitis uindicandi, sed uidete de quibus: de 
his utique qui uos occiderunt. ergo ut uindicemini, puniemini 

» et sic stabitis aduersus uos ipsos. maxime stabitis, qui caminis 
clausis uos in crudeles angustias coartatis, ut et qui uoluerit 

10 Sap. 5, 1 14 Mattb. 5, 10 

7 omnia illa p. 252, 4 13 omnes qui] hinc pergit J 15 per- 
8ecntione A 16 pacientiam Jml 18 scriptam Jml 27 quisqnis Aml 
30 sic scripsi si J, om. fo 31 credeles Jml 



246 



XII. Contra Gaudentiuni 



snbuenire non possit intrare et qui uoluerit euadere non possit 
exire. absit, absit ut stent cum rnagna constantia, cum stabunt 
cum tam mala conscientia. nisi forte arbitramini propterea 
uobis deum tunc posse parcere pro sceleribus nestris, quia 
ipsi uobis modo non parcitis. unde etiam quaedam sanctirao- & 
niales uestrae grauidae per saxa se miserunt et dissilientibus 
uteris homicidiorum scelere etiam stuprorum scelera prodiderunt, 
existimantes, si hoc modo in se uindicassent, nullo iam modo 
uindicaturura deum. sicut et uos putatis, quae sacrilegio 
schismatis et haeresis uel depraedando detruncando excaecando 10 
occidendo, postremo etiam rebaptizando catholicos et quaelibet 
alia potuerunt a uobis nefanda committi, isto modo posse quo 
uos occiditis expiari. sed erratis; hoc putauit et Iudas. an 
hoc etiam uultis addere documentum, quo certius nouerimus 
maiores uestros potius fuisse traditores, quia mortem imita- 15 
mini traditoris? 

XXXVII. 47. Ergo, quod in collatione contentiose negare 
uoluistis, etiam hinc uera esse gesta fiimatis, in quibus con- 
fessis traditoribus qui tunc primae sedis episcopus in Numidia 
fuit Secundus Tigisitanus ignouit et, quibus crimina traditionis «o 
manifesta atque confessa apud Cirtam praesentibus relaxauit, 
oum his apud Karthaginem tamquara traditores non conuictos 
absentesque puniuit. a quo crimine etiam Secundus ipse obi- 
ciente Purpurio Liniatensi se purgare non potuit, quando ei 
dixit idem Purpurius: tu quid egisti, qui tentus es a» 
curatore et ordine, ut scripturas dares? quomodo 
te liberasti ab ipsis, nisi quia dedisti autiussisti 
dari quodcumque? nam non te dimittebant passim. 
hoc autem Secundus etiam in litteris suis ad Mensurium datis, 

17 cf. Breuic. III 17, 31 25 Gesta concilii Cirtensis; cf. Cresc. 
III 27, 30 

1 subuenire— uoluerit om. J 3 ni J 5 unde se / 6 grauidae 
om. f se miserunt) demiserunt / 7 etiam] et fo 9 deum uindi- 
caturum fo 11 et om. f 12 quo] quia fo 15 immittamini J 
20 tigisitanusus J 22 kartaginem J 21 purpur««rio (rio eras.) J 
Limatensi fo 25 purpurrius J qui| quando fo, cf. Cresc. I. c. 



lib. I 36, 46-37, 48 



247 



quas uos ipsi protulistis atque recitastis, sine ambiguitate 
confessus est quod non tradidit, sed quod ad euin peruenerint 
a curatore et ordine missi persecutores quos ei Purpurius 
Liniatensis obiecit, ut scripturas traderet. quas cum ab illo 

5 peterent, se respondisse: 'christianus sum et episcopus, 
non traditor,' eisque nihil omnino tradere uoluisse. quod 
ei uultis ut credamus, cum et uos ipsi quam sit incredibile 
uideatis feruente illa persecutione detentum episcopum siue 
conuentum, ut scripturas dominicas traderet, nullis traditis 

io fuisse dimi8sum. nempe contendebatis non potuisse episcopos 
ad ordinandum episcopum ad ciuitatem Cirtensem persecutionis 
tempore conuenire. quomodo ergo persecutio illa feraebat, si 
potuit episcopus propter scripturas tradendas teneri nullisque 
tiaditis inpune dimitti? et tamen clamabatis, inmanitatem 

15 persecutionis illius temporis describentes, nec duodecim epi- 
scopos ad ordinandum episcopum potuisse in concilium con- 
gregari qui gesta illa conficerent, ubi crimina traditionis inui- 
cem donauerunt et pro pace ecclesiae iudicanda domino 
reliquerunt, cum uos hoc tempore talem persecutionem uos 

20 perpeti dicentes, qualis numquam fuit, id est ut loca uobis 
desint, quo confugere atque ubi latere possitis, tamen concilia 
faciatis, episcopos ordinetis, etiam in eorum locum, qui suis 
ignibus perierunt, iterum tales, qui suis ignibus perire paiati 
sunt in concilium autem tantae, ut putatis atque iactatis, 

25 persecutionis tempore amplius etiam quam XXX conuenire 
potuistis, ubi et Petilianus fuit, qui persecutionis tempore 
nec duodecim conuenire potuisse clamabat. 

48. Porro in ipso concilio statuistis, ut, qui nobis inuiti 
communicauerunt uel episcoporum uel presbjterorum, tantum 

1 cf. Breuic. III 13, 25 14. 26 cf. Breuic. III 17, 32-33 24. 28 
circiter annos 418—419 

2 tradiderit/p, cf. e. gr. p. 210, 28 qui — secuti sunt et qui— remanserint 
4 Limatensis/p abom. J betom.f 6 eisque coni. v eique J/y 8 reten- 
tum/ 9nulliaque/ 14 clamabitis dml 17 ubi] nisi/ 18 et pro] pro- 
que/o 19relinqueruntJ 20dicentes«crt>«'dicitis J diiistis/w 21 tamen] 
cum fo 29 pr. uel om. v episcopi uel presbyteri / prespiterorum J 



248 



XII. Contra Qaudentium 



si sacrificium non obtulerint aut in populo non tractauerint, 
ad ueniam pertineant et in suis recipiantur honoribus, ac sic 
totas calumniarum uestrarum uires etiam ipsi hoc decreto 
uestro penitus amputastis. ubi est enim, quod uestro uaniloquio 
etiam eos, qui non fuerunt, dicitis per communionem nostram 5 
fieri tiaditores, quia scilicet, sicut calumniamini, illi nos inqui- 
nauerunt, qui urgentibus tunc impiis potestatibus libros eccle- 
siasticos tradideiunt? cur ergo nunc a crimine absoluitis, % quos 
nobis communicasse cognoueritis inuitos, si sacrificium non 
obtulerint neque sermonem in populo fecerint? quasi illi tunc 10 . 
primi traditores sub terrore et horrore immanium suppliciorum, 
qualia modo uobis omnino nullus ingessit, codices sanctos non 
inuiti tradiderint aut sacrificium illic obtulerint aut in populo 
sermonem fecerint. uidetis ergo quod, sicut uos istis, quos 
uanissime criminamini communione nostra fieri traditores, si 15 
quid inuiti fecerint, potuistis ignoscere, ita etiam maiores uestri 
in necessitate multo artiore tradentibus ueris traditoribus eadem 
regula ignoscere potuerunt. sed ut damnarent alios absentes et 
inauditos, inimicorum Caeciliani factione compulsi sunt, facientes 
quod de talibus apostolus dicit: in quo enim alium iudi- 20 
cas, temet ipsum condemnas; eadem enim agis qui 
iudicas. 

49. Quapropter quoniam Donatistae se ipsos occidere semper 
amauerunt et ipsi ab initio traditores fuerunt, quid mirum, si 
traditoris mortem etiam suos posteros amare docuerunt? sed » 
uitandae huius similitudinis causa uel numquam uel difficillime 
se laqueo necauerunt, frustra omnino. nam ille Iudam traditorem 
id facere compulit, qui et illum puerum, quem sanauit domi- 

20 Rom. 2, 1 28 cf. Matth. 17, 14 

2 et om. f honoribus recipiantur fv sic teripsi «i Afv 4 an- 
putastis A 6 impugnauernnt / 10 obtnlerunt A 13 post inuiti del. 
ett fecerint in A obtulerunt A 14 eatis Af 17 traditoribus 
(traditoriis /) ueris fv in eadein fv 19 facientibus / 21 -met 
om. fv qui scripsi (Gr. 6 xptviuv) que A quae fv 23 semet fv 
24 intio A 25 traditores A 



lib. I 37, 48-50 



249 



nus, in aquam et ignem saepe deiecit et gregem porcorum in 
mare praecipitauit et ipsi domino praecipitium de pinna tem- 
pli audaci praesumptione suggessit. quamuis itaque diuersis 
modis uoluntariam uos praecipitetis in mortem, tamen eiusdem 
5 diaboli instinctu uos ipsos necando imitamini traditorem. quod 
etsi uos non estis, eorum tamen qui fuerunt et schisma fece- 
runt, in quo libenter estis, etiam hoc in uobis facere, quod in 
se traditor fecit, nefando magisterio didicistis. ecce iam qua 
iustitia stabitis aduersus eos, qui uos angustiauerunt, ut, si 

10 uestrae mortes uindicabuntur, non nisi in uobis ipsis iustis- 
sime uindicentur. 

50. Qui sunt autem labores uestri, quos a uobis iactatis 
auferri? an iniustum est, ut ecclesiae quae fuerunt uestrae, 
cum in pacem catholicam transeunt, cum suis rebus transeant? 

15 illis enim ad nos transeuntibus si res earum uultis tenere, 
uos procul dubio res alienas uultis auferre. mater autem catho- 
Hca uobis dicit, quod quibusdam beatus apostolus dixit: non 
enim quaero quae uestra sunt, sed uos. uerumtamen 
quomodo uobis non estis ipsi contrarii, quando utrumque nobis 

a> obicitis, et quod res uestras possidere cupiamus et quod uio- 
lenter uos nobiscum esse cogamus? haec duo quam sint inter 
se contraria non uidetis. si enim ad communionem nostram uos 
inuitos quaerimus et tenemus, quomodo res uestras desidera- 
mus, quas utique uobis communicantibus habere non possumus? 

» si autem illas cupimus optinere, quomodo uos quaerimus, ut 
eas uobis communicantibus amittamus? sed confitemur uobis: 
cupiditas nostra caritas uocatur. haec uos quaerit in nobis, 
haec uos inuenire, corrigere atque in unitate Christi consociare 
desiderat; ut uestris caminis uos ardere timeamus, huius igne 

wferuemus; haec nos accendit, ut non solum non concupiscamus 

1 cf. Matth. 8, 32 2 cf. Matth. 4, 5-6 17 II Cor. 12, 14 

8 magistro Aml didicistis om. A iam] cum fv 10 iudicabun- 
turzf ipsis om. f 13 anne/o 15illis]his/ eorum/ 20 alt. quod 
*. I. A 21 uobiscum A 22 conmunionem A 28 unitatem fv 
80ciare fv 29 ut] ne tt post timeamus punctum fv nestris Aml 



250 



XII. Contra Gaudentium 



res uestras, sed nobiscum optemus possideatis et nostras. agno- 
scite et uenite et perire nolite. aut si ultro uenire erubescitis, 
seruimus infirmitati, ne quid pereat caritati. ecce uolumus 
uos tenere: quid festinatis ardere? ad uitam tenemus, ad salu- 
tem tenemus, ad Christi unitatem ueritatem suauitatem tene- 6 
mus et ad cenam tanti patris familias, si sponte non uultis 
intrare, compellimus. 

XXXVIII. 51. De iustitia certamen est, non de pecunia. 
cauete itaque, ne forte, dum putatis ad uos pertinere quod 
scriptum est: tunc stabunt iusti in magna constantia 10 
aduersus eos, qui se angustiaueruntet abstulerunt 
labores eorum, non hoc uobis contingat de laboribus uestris, 
sed potius quod alio loco scriptum est: labores impiorum 
iusti edent. neque enim stabunt contra uos Maximianistae, 
quorum quando potuistis basilicas abstulistis, aut stabunt 15 
contra uos pagani, quorum certe ubi potuistis templa euerti- 
stis et basilicas destruxistis, quod et nos fecimus, aut stabunt 
aduersum uos symphoniaci daemoniorum, quorum tibias et 
scabella fregistis, quod et nos fecimus. sic nec uos stabitis 
aduersum nos. in talibus quippe omnibus factis non rapina 20 
concupiscitur, sed error euertitur. sicut ergo non stabunt 
Chananaei aduersum Israelitas, quamuis Israelitae abstulerunt 
labores eorum, sed stabit Nabuthaeus aduersus Achab, quia 
delictum factum est, non praeceptum, ut labores iusti auferret 
iniustus, sic haeretici non stabunt aduersus catholicos, cum n 
in rebus haereticorum christiani imperii iussa conplentur nec 
res eorum a catholicis auferuntur, sed potius inquiruntur 
eisque multa, quantum fieri potest, correctis reddenda seruantur, 

1,0 Sap. 5, 1 13 Sap. 10, 19 23 cf. III Reg. 21 

1 uobiscum J et] nt J 4 arderere J 6 et om. f 8 pecnnia] 
pocnitentia/ 9 itaque] ergo/o 10 ma.gna (n eras.) J 13 sed] et / 
illud quod fv alio loco] alibi fv 14 maxianiste (ni s. I.) A 17 con- 
struiistis fo post stabunt eras. uid. adstabunt in J 18 aduersus fv 
nos symponiaci J 19 scabellas Jml 20 et 22 aduersus/e 23 Nabuthaeus 
(Nctffoofat) scripsi nabutheus J Naboth fo nacab J 24 auferet J 



lib. I 87, 50-38, 52 



251 



sed stabunt catbolici non solum aduersus gentiles, a quibus 
ueri martyres exspoliati sunt, uerum etiam aduersus circnm- 
celliones Donatistarum, quia et ipsi abstulerunt labores eorum. 
uerum de his pecuniaribus laboribus facilior causa est, cum 

5 etiam illi, quorum erant, ad pacem catholicam transeunt. ecce 
cotidie, si quis ad nos transitum fecerit, reddimus pecuniam 
uestem fructus uasa rura tecta uestrorum: uos quomodo nobis 
reddituri estis membra nostrorum? 
52. Nempe aliquando expergiscimini et cernitis nec uos 

10 esse de quibus dicatur nec nos a quibus dicatur: hi sunt 
quos aliquando habuimus in risum, cum potius uos 
habeamus in fletum ; nec uos computabimini inter filios dei, 
nisi recedentes a parte Donati hanc tenueritis ecclesiam, quam 
sicut praedixit exhibet filius dei; nec inter sanctos est sors 

i5 uestra, sed inter haereticos. nam quod alios de uobis dicturos 
putatis: nos insensati uitam illorum aestimabamus 
insaniam, miror quod tara insensati estis, nt ipsi uobis 
raodo talia non dicatis. sanctis quidem ueris ac fidelibus in- 
mundi et infideles tunc ista dicturi sunt, eis utique, quos nunc 

20 existimant insanire, quia luxuriis quas uident frui nolunt, dum 
quod non uident credunt. sed uos si non uitam uestram, certe 
istam quam uobis uultis facere mortem uestram si non exi- 
stimatis insaniam, desperatius insanitis. uerba uero illa: ergo 
errauimus a uia ueritatis et cetera non erunt quidem 

«stantum uestra, sed maxime et uestra. erratis enim, quod 
manifestum est, a uia ueritatis et iustitiae lumen non lucet 
uobis, lassamini a uia iniquitatis et perditionis et ambulatis 

10 Sap. 5, 3 16 Sap. 5, 4 23 Sap. 5, 6 

2 martyres ueri fo esspoliatione A etiam bis 4 3 donasti- 
starnm Ainl 4 pecnniaribus scripsi peniniaribus A pecuniariis fo 5 uerba 
ecce cotidie— fecerit in dfe ante cum etiam— traneeunt posita huc trans- 
tulit mg. v 6 facit fo 9 exspergiscimini A cemite fo, cf. II 4, 4 
init. 10 hii A 11 derisum fv, ut p. 244, 28 12 computamini fo 
13 ut hanc A 14 est om. f 15 dicturus Jml 16 putabis / eiisti- 
mabamus/o, ut p. 244, 29 18 modo om. f 25 pr. nostra / et om.f 
27 a] in fo, ut p. 245, 3 iniquitatis uia fo 



252 



XII. Contra Gaudentium 



solitudines difficiles, uiam uero domini ignoratis. quae autem 
sequuntur: quid nobis profuit superbia aut quid 
diuitiarum iactantia contulit nobis? transierunt 
omnia illa tamquam umbra nescio utrum quisquam inter 
ceteros dicere poterit aptius et conuenientius quam tuus 5 
decessor Optatus. nolite ergo uos putare quales non estis et 
perire quales estis, quoniam non uos haec fides, sed uester 
malus error hortatur, non ut libenter pro deo, sicut dicis, in 
ista persecutione moriamini, sed ut nequiter pro Donato factis 
persecutionem patiamini. 10 

XXXVIIII. 53. Uerba epistulae: (et alia manu:) Opto te, 
inquit, incolumem neritate perspecta animum Jenire et ab 
innocentium exitibus temperare. ad haec responsio: Uos potius 
ueritate perspecta lenite animum uestrum, ne sic saeuiat, ut 
nec uobis parcat. nam quid isto cui haec scripsisti facile potest 16 
ienius inueniri, qui uos et inuitauit ad uitam et, si eam nobis- 
cum agere nolletis, relaxauit ad fugam? uos in uos estis 
asperi, uos inmites, uos sine ulla humanitatis consideratione 
crudeles, qui lioc in uobis facitis, quod in suis inimicis facere 
consuerunt eiTorum dilectores et hominum persecutores, ut a> 
sit quod amarissime doleant errorum persecutores et hominum 
dilectores. quid autem optas, ut ab innocentium exitibus tem- 
peretur? uos quidem innocentes non estis; tamen ille uobis 
dedit exitum, sed ipsi uobis dare uultis exitium. puto enim 
quod uerbi ignorantia te fefellit, ut uolens intellegi exitia » 
exitus diceres. cum igitur hortaris optando, ut se ab innocen- 
tium exitiis imperialium legum temperaret exsecutor, id agis, 
ut deceptoribus parcat et innocentes decipi inpune permittat: 

2 Sap. 5, 8—9 8 pag. 245, 8 

5 dicere poterit] diceret fv , euenientius J 6 disceeaor (is del.) J 
putare uos v putare uos ease / 8 ut non v 9 ut <m. v factis 
uestris fv 10 persecutione A 13 innocentum fv 15 haec] quidem / 
16 nos / 17 agere om. f 18 nos mites / immanitatis d 20 con- 
sueuerunt fv et hominum — 22 dilectores om. f 22 innocentum fv 
25 exuia .1 26 igitur] ergo fo 27 imperalium J 



lib. I 38, 52-39, 54 



253 



quid ergo aliud, nisi ut ille, cui te bene arbitraris optare, nec 
deo nec imperatori suo seruet fidem, quia scilicet per iustitiam 
Don ueram sed uestram ad imperatorum curam pertinere cau- 
sae huiusmodi non deberent, ut calumniosa diuisio sanaretur, 
5 deberent autem, ut quando facta est firmaretur. si doctrina 
ista, quam non de scripturis sanctis, sed nescio unde didici- 
stis, iusta uobis uidetur, ut haec ad imperialem non pertineant 
potestatem, tunc maioribus uestris uenisset in mentem, quando 
Caeciliani causam ad imperatoris iudicium Constantini accu- 

io sando miserunt. nunc uero quia leones Danielem propter 
innocentiam non laeserunt, uultis ut illis parcant, qui eum 
calumniando leonibus obiecerunt. sed non ut homo iudicat 
deus, in cuius raanu cor regis est et quo uoluerit inclinat 
illud. cor autem regis cum est infidele, aut exercentur aut 

15 probantur boni, cum uero est fidele. aut corriguntur aut plec- 
tuntur mali. horum duorum quid in uestra causa sit iam satis 
diximus satisque litteris tuis nullius loci praetermissione respon- 
dimus, quod — utinam et tibi! — tamen aliquibus ex uobis 
esse profuturum domino miserante confidimus. 

m 54. Ad haec autem si respondere aliquid praeparas, lege 
etiam illa, quae cum Emerito acta sunt, quibus ipse respon- 
dere non potuit, ne forte tu possis, sicut iam superius ut 
experireris ammonui. de causa etiam Maximianistarum cum 
illo egimus, de qua a nobis in collatione totiens uobis obiecta 

» nihil respondistis, quoniam de re manifestissima et recentis- 
sima nihil quod responderetis inuenire potuistis, quomodo 
Maximianus, quem mnlto grauiore quam Caecilianum sententia 
percussistis, ita ut diceretis eum Dathae, Chorae et Abiron 

10 cf. Dan. 6, 22 13 cf. Prou. 21, 1 22 pag. 241, 6 23 cf. 
Em. 9 

1 bene om. J 2 seruet fidem om. J 3 imperatorem / causam 
huius.raodi (us s. I.) J 4 ut om. J 7 imperalem .) pertineant 
tcripsi pertineat Jfo 10 uero». J 11 parcat fv 16 deorum Jml 
satis iam fv 19 profuturum esse deo fv 21 ipse] ille fv 23 ei- 
perieris J 24 a om. Jml 26 responderitis v 28 percusisti J 
date J Dathan/ chore Jfv 



254 XII. Contra Gaudentium 

ministruru, quos pro scelere schismatis uiuos terra deglutiuit, 
uon polluerit consortes schismatis sui, quibus ut ad uestram 
communionem redirent dilationem dedistis, non polluerit Afer 
Afros, uiuus uiuos, notus notos, particeps socios, et Caecili- 
anus polluerit transmarinos, polluerit louge positos, polluerit 5 
ignotos, polluerit nondum natos. inueni, si potes, quid dicas, 
quomodo susceperitis honorem Feliciani Mustitani et Praetex- 
tati Assuritani, quos cum Maximiano et aliis decem sine ulla 
dilatione damnastis, contra quos, ut eos de basilicis pelleretis, 
apud duos uel nisi fallor apud tres proconsules litigastis et, 10 
cum iam in locura Praetextati alium ordinassetis, post tam 
longum tempus eos in suis honoribus recepistis. qua iustitia, 
qua ratione, qua fronte in honore suo suscipibur Maximianista 
damnatus et damnatur orbis terrarum catholicus inauditus? 
qua iustitia, qua ratione, qua fronte canendum esse dicitis, 15 
ne uos inquinet Caecilianus olim defunctus uobisque prorsus 
incognitus, uestris maioribus iudicantibus semel damnatus, 
uestris maioribus accusantibus ter absolutus, et cauendum 
non putastis, ne uos inquinaret Felicianus uniuersalis concilii 
uestri ore damnatus et ab uniuersis uobis praecipue tui prae- ») 
decessoris fauore susceptus? qua iustitia, qua ratione, qua 
fronte rescinditis baptismum, quem dant ecclesiae quas labo- 
ribus suis apostoli plantauerunt, cum susceperitis baptismum, 
quem Felicianus et Praetextatua per tam longum tempus, 
quando contra eos damnatos litigabatis, foris a uestra ecclesia » 
tradiderunt? si enim, ut soletis male intellegere et nobis 
obicere, sic intellegendum est quod scriptum est: qui bapti- 
zatur a mortuo quid proficit in lauacro suo?, inter 

3 cf. Em. 11 extr. 27 Eccli. 34, 30 

1 quos] quo J 4 notus om. . I 7 murtiani J 8 assurritani J 
quos] quod J 9 dampnatis J 10 littigastis J 13 euo om. / 
14 dampnator J 16 nobisque J 18 accusantibus om. f iter Jml 
19 non om. J 20 dapnatus J uobis om. J 24 praetexatus J 
longum om. J 25 dapnatos J 27 est intelligendum fo 28 in om. v 



lib. I 39, 54-11 1, 1 



255 



illos isti iacebant quando baptizabant, de quibus uestra Bagai- 
tana sententia tanto strepitu insonuit: Aegyptiorum admo- 
dum exemplo pereuntium funeribus plena sunt 
litora, quibus in ipsa morte maior est poena, quod 
spost extortam aquis ultricibus animam nec ipsam 
inueniunt sepulturam. quid ad haec dicturi estis? ecce 
mortui baptizant eos quos suscipitis nec morimini, et nobis 
tamquam mortuis calumniamini, ut catholicae unitati commu- 
nicare nolentes uestris ignibus uere moriamini. responde ad 

10 ista, uacat tibi cogitare quid dicas. saltem in hoc aliquod 
tibi beneficium conferamus, ut, dum cogitas quod respondeas, 
minus cogites quomodo ardeas. sed nolumus, ut inopia respon- 
dendi lassum illud et quassum, quod dicere consuestis, adhuc 
tibi existimes esse dicendum: 'si tales sumus, quare nos quae- 

15 ritis?' respondemus enim: magis uos ecclesia catholica debet 
quaerere, quia peristis, si uos Maximianistas perditi perditos 
inquisistis. de corde uestro enim nobis dicitis: 'quare quaeritis 
tot tantorumque reos criminum?' sed de libro dei uobis respon- 
demu8: quia caritas cooperit multitudinem pecca- 

» torum. 

LIBER SECDNDUS. 

I. 1. Accepi, Gaudenti, responsionem tuam, si tamen respon- 
sio ista dicenda est, quam mihi propterea referre uoluisti, ne, 
si tacuisses, diceremus te esse conuictum. sed non hoc est 
25 respondere quod est non tacere. nam si hoc est, respondisti 
plane, sed ideo, ut etiam hi, qui de te aliquid possent spe- 

2 Sententia concilii Bagaiensis 14 et 17J cf. c. 4, 5 init. 19 I 
Petr. 4, 8 

1 Bagaitana] Bagaiensis /, om. J, cf. II 7, 7 init. 2 egiptiorum J 
admodum om. J 5 extortam u dml ulceribus J 7 morrimini J 
11 quod] quomodo fv 12 minime fv 13 consueuistis fv 14 esse 
om. f 17 enim uestro fv 19 quia] qui J peccatorum. Ezpt lib. 1'. 
Incipit lib. scd's aug'tini contra gaudentiu epm. J 22 gaudentii J 
26 hii J 



256 



XII. Contra Gaudentium 



rare, nouerint te non inuenisse, quid respondere deberes, et 
tamen respondisse, ne taceres. itaque cum caueres, ne uictus 
dicereris, fecisti ut ostendereris. ad quod ostendendum tua 
ipsa scripta sufficiunt, si ab intellegentibus legantur et meis 
diligenti examine comparentur. ut autem scriptis aliis hoc 5 
doceam, quo etiam ingeniis tardioribus satisfiat, aliquanto 
prolixior disputatio necessaria est, quam quidem aggrediar, si 
opus fuerit dominusque uoluerit. 

II. 2. Nunc interim, quoniam uos potius esse catholicos 
testimonio beati Cypriani affirmare conatus es, attende paulu- io 
lum, quam ecclesiam dixerit ille catholicam, cum eius defen- 
deret unitatem. ecclesia, inquit, domini luce perfusa 
per orbem totum radios suos porrigit: unum tamen 
lumen est quod ubique diffunditur, nec unitas 
corporis separatur. ramos suos in uniuersam ter- " 
ram copia ubertatis extendit, profluentes largiter 
riuos latius expandit: unum tamen caput est et 
origo una et una mater fecunditatis successibus 
copiosa. quid igitur et uos ipsos fallitis et alios fallere 
mendaciis inpudentibus uultis? si huius martyris testimonio 20 
uestra est ecclesia catholica, ostendite illam per orbem totum 
radios suos porrigere, ostendite illam per uniuersam terrara 
ramos suos copia ubertatis extendere. hinc enim et Graeco 
uocabulo catbolica nominatur; quod enim Graece oXov dicitur, 
Latine 'totum' uel 'uniuersum' interpretatur. 'per totum' ergo 25 
siue 'secundum totum* est xaft' oAov, unde catliolica nuncupatur. 
si hoc nosti, quare te nosse dissimulas? si autem ignoras, 
quare non prius qnam loqueris, quod nescis, eos qui norunt 
interrogas? quod si displicet tibi, non Graecam, sed aliquam 
linguam inueni, qua doceas y.a$ ? oXov non 'per totum' siue w 

12 Cypr. De eath. eccl. unitate c. 5 

5 comparantur J 7 ingrediar / 9 uos om. Jf 13 totum orbem fv 
17 latiusj largius J/ pandit Cypr. codd. WGm2Mml et Hartel ca- 
pud J 24 holon J/ 26 et 30 catholon J/ 27 dismulas .( 
28 qoqueris Jml 



lib. II 1, 1—3, 3 



257 



'8ecundum totum' uel 'secundum uniuersum' significari, et recede 
a testimonio Cypriani. ille namque contra te loquitur, qui 
uides quid dicat. per orbem totum dicit et per uniuersam 
terram porrigi extendique catholicam, Graeco eius nomini ac 
i definitioni consentiens. tu aliud tenere sentire dicere reperiris 
et, dum Cypriano teste inniteris, Cypriano teste mentiris. 

III. 3. Ab hac ergo uera germanaque catholica, quae domini 
luce perfusa per orbem totum radios suos porrigit, ramos 
suos per uniuersam terram copia ubertatis extendit, quae 

10 causa uobis fuerit exeundi cum interrogamini, nihil iustum 
inuenitis, prorsus ab hac ecclesia exitum uestrum nulla pur- 
gatione probabilis excusationis abluitis. quid enira dicitis nisi: 
'necessitas compulit, ut iusti relinqueremus iniustos'? respon- 
det uobis scriptura diuina: filius malus ipse se iustum 

15 dicit, exitum uero suum non abluit. 'exitum,' inquit, 
'suum' — utique illum, de quo dicit apostolus Iohannes: ex 
nobis exierunt — omnino non abluit, non defendit, non 
excusat, non purgat. ad iustos enim non pertinet in ecclesia 
catholica nisi raalos, quos corrigere uel damnare non possunt, 

» patientissime tolerare, nec propter zizania de dominico agro 
nec propter paleam de dominica area nec propter uasa inho- 
norata de dominica domo nec propter pisces malos de domi- 
nicis retibus ante tempus exire, ne frustra exitum suum 
conentur abluere. has euangelicas sententias si uolueris in 

25 alium sensum qualibet argumentatione conuertere, eidem beato 
Cypriano, cuius testimonia adhibes, contradicis, sicut in nostra 
conlatione fecistis. nam haec de ista quaestione supradicti 
martyris uerba sunt in epistula, quam scripsit ad Maximum 
et socios confessionis eius: etsi uidentur, inquit, in eccle- 

14 Prou. 24, 35 (30, 12) 16 I Ioh. 2, 19 20 cf. Matth. 18, 
38 sqq. 21 cf. Matth. 3, 12 et II Tim. 2, 20 22 cf. Matth. 13, 47 sqq. 
27 cf. Breuic. III 8, 11 29 Cypr. epist. 54, 3 

1 significare fv, cf. Parm. II 4, 8 post init. 5 diffinitioni Af aliut A 

repereris Af 8 luce. A 12 probababilis Aml 19 dapnare A 20 tol- 

lerare A 21 a.rea A 24 ab.luere A sententias om. A 26 testi- 
monium fv 28 maximianum A 

tlU. August. c. Don. III. 17 



258 XII. Contra Gaudentium 



sia esse zizania, non tamen impediri debet aut 
fides aut caritas nostra, ut quoniam zizania esse 
in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia recedamus. 
tiobis tantummodo laborandum est ut frumentum 
esse possimus, ut cum coeperit frumentum domi- 5 
nicis horreis condi, fructum pro opere nostro et 
labore capiamus. apostolus in epistula sua dicit: 
'in domo autem magna non solum uasa sunt aurea 
et argentea, sed et lignea et fictilia. et quaedam 
quidem honorata, quaedaminhonorata.' nosoperam 10 
demus et quantum possumus laboremus, ut uas 
aureum uel argenteum simus. ceterum fictilia uasa 
confringere domino soli concessum est cui et uirga 
ferrea data est. esse non potest maior domino suo 
seruus nec quisquam sibi quod soli filio pater 15 
tribuit uindicarit, ut se putet aut ad aream uenti- 
landam et purgandam palam uel uentilabrum iam 
ferre polse aut a frumento uniuersa zizania huma- 
no iudicio separare. superba est ista obstinatio 
et sacrilega praesumptio quam sibi furor praunsso 
adsumit. et dum sibi semper quidam plus quam 
mitis iustitia deposcit adsumunt, de ecclesia per- 
eunt, et dum se insolenter extollunt, ipso suo 
tumore caecati ueritatis lumen amittunt. 

IIII. 4. Nempe nunc saltem uides aduersus sanctum Cypria- » 
num uos in nostrar collatione clamasse eique contentionibus 
restitisse, quibus asserebatis agrum Christi, de quo ait: ager 
est mundus, non esse ecclesiam, sed mundum praeter eccle- 

8 II Tim. 2, 20 13 cf. Ps. 2, 9 14 cf. Ioh. 18, 16 27 Matth. 
13, 38. cf. Breuic. III 8, 10. 9, 15 

2 ut otn. A quoniam cur (cur s. I.) 4 esse om. f 5 cum om. A 
6 orreis d frumentum J 8 magna autcm d 10 quaedam inhonorata 
om. J quaedam uero inhonorata/t) 13 soli domino/c 16 nendicarit Af, 
cf. 13,14 17paleamJ/ uel uentilabrum om. v Cypr. iam ferre iam J 
ferre iam t; 20 prauus.. (is eras.) J 21 quidam plus] aliquid amplias Jf 
26 temptationibu8 J 2S hic mundus v, cf. Jip. c. Don. 14, 35 



lib. II 3, 3-4, 4 



259 



siam, ut ea quae ceruerentur posset liabere zizania. nam in 
ecclesia dicebatis manifesta zizania esse non posse, quotiens 
hoc testimonium Cypriani posuimus, et nec aperte illi resi- 
stere ausi estis nec tameu consentire uoluistis. nempe nunc 
5 saltem expergisceris audis aduertis, quia, etsi uidentur in 
ecclesia esse zizania, non tamen impediri debet 
aut fides aut caritas nostra, ut quoniam zizania 
esse in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia receda- 
mus. quare uos ergo ab unitate huius ecclesiae nefario schis- 
iu mate disceditis et haeretica praesumptione in eadem discis- 
sione persistitis? ecce tibi est Cyprianus: consenti illi aut 
responde illi. uides quemadmodum his nerbis, quibus dicit 
esse in ecclesia cernique zizania nec tamen ab illa propterea 
debere discedi, delet omnes tuorum scriptorum calumnias, 
15 quibus etiam in tanta abrupta progressus es et te more uestro 
praecipitasti, ut diceres etiam nescientes qni peccauerunt de 
uniuerso mundo peccatis alienis perire potuisse christianos, 
quia scilicet legitur in sanctis scripturis unum de anathemate 
fuisse furatum et pro isto peccato alienuni populum nescien- 
" 20 tem fuisse punitum, ignorans illas mortalium corporum poenas, 
hoc est moriturorum mortes, ad utilem terrorem populo ua- 
luisse, non tamen eisdem mortuis ad aliquod detrimentum 
futurae uitae aliena peccata, praesertim quae nescierunt, ali- 
quid obfuisse. itane hoc diceres? itane peccatis alienis, etiamne 
incognitis, perire deo quemquam credere et dicere anderes? 
nec saltem ipsos timuisti collegas tuos, qui te in nostra 
collatione reticente et fortasse cum hoc iam sentires <dicere) 
non audente tantis disceptationum lateribus pugnauerunt pisces 

5 Cjpr. epist. 54, 3 16 cf. Gaud. epiat. ad August. 13 cf. 
Ios. 7 26 cf. Breuic. III 8, 14 sqq. 

3 hoc] hic / hinc v 5 in ecclesia om. Jf 9 ergo uos fv 10 di- 
scisione (ci «. /.) J discessione / 11 eat om. v 13 propterea om. f 
14 discedi scripsi discedere Jfv 15 te more] timore J tumore / 
17 perisse J potuisse perire fv 19 nesciente I 22 aliquid J 24 in 
hoc J ut hoc fv ut peccatis fv etiam (owi. ne) fv 26 uec] ne J 
saltem om. f 27 dicere addidi 

17* 



260 



XII. Contra Gandentinm 



malos in dominicis vetibua a piscatoribus ignorari, ne uidelicet 
perirent eorum contagione, si scirent. nonne tibi uenit in 
mentem, cum de palea dominicae areae, id est ecclesiae, usque 
ad tempus uentilationis in una permixtione toleranda disputa- 
bamus, cum Emeritus urgeretur, negasse illum atque dixisse: 5 
non legis aream? qui cum et a suis secretius ammoneretur 
et a nobis apertius, commemorantibus ei euangelio dominum 
esse uenturum ferentem uentilabrum in manu sua, qui mun- 
dabit aream suam et frumentum recondet in horreo, paleam 
uero comburet igni inexstinguibili, continuo correxisse obli- 10 
uionis errorem quo negauerat scriptum, nec tamen schisnia- 
ticam uel haereticam conuevtisse peruersitatem, qua negabat 
malos a bonis debere pro unitate ecclesiae sustineri, continuo- 
que dixisse, quod nomine paleae mali siguificarentur occulti, 
ut hoc causae uestrae praecipua diligentia seruavetis, quod 15 
ignovati mali commaculave bonorum neminem possent. ecce 
pavtis uestvae patvonus egregius perdidit te aduersante labores 
suos. ille quippe, ut custodiat bonorum salutem, prorsus in 
ecclesia malos permanentes a bonis perhibet ignorari, ne per- 
dant eos, si fuerint cogniti et tolerati; tu autem etiam igno- 20 - 
ratovum malovum contagio bonos pevire dixisti neque timuisti 
tam multos ab initio uestros latentes flagitiosos, facinorosos 
atque impios, qui profecto secundum tuam sententiam te atque 
omnes tuos uobis nescientibus perdiderunt. sed nunc quoque 
nullo pauore tremuisti, ne forte quispiam uestrum te nesciente 25 
peccaret et te, dum ista loqueris, perderet. an forte, dum 
cognitis tuis factis perisse te intellegis, propter hoc alienis 
incognitis perire non metuis? 

V. 5. Quid tibi optem, nisi ut te nobis liceat inuenire, ne 
libeat te perire? quid enim spei vemanebit non solum nobis, 30 

6 non legis aream] cf. ad pag. 64, 19 7 cf. Mattli. 3, 12 

.3 cum om. fo 4 permiiistione Jml tolleranda A disputabarous 
seripsi disputantibus Afv 5 emeritis A 6 amoneretur A 11 baere- 
ticam uel scbisinaticam fv 12 peruerssitatem Aml 15 hic fv 16 in 
bonorum J 19 prohibet J 20 tollerati A 



lib. II 4, 4—5, 5 



261 



qui domino Christo prophetis apostolis sanctoque Cypriano 
consentimuH etiam cognitos malos, si eos nec corrigere pos- 
sumus nec punire, pro unitatis uinculo sustinendos, uerum 
etiam uobis, quibus ante tempus messis, uentilationis et litoris 

5 placet a malis separatio corporalis, si opinio tua uera est, qua 
putas et suis peccatis quemque perire qui facit et alienis qui 
utrum facta sint nescit? si enim hoc ita est, profecto et 
maiores uestri, qui se, sicut putatis, a cognitis malis separa- 
uerunt, de incognitis perierunt. non solnm autem tibi, qui, 

io cum dicis alienis criminibus perire hominem siue illa scientem 
siue nescientem, nullum procul dubio remanere pateris inno- 
centem, sed etiam ipsi Emerito, qui longe tolerabilius sentiens 
in communione sacramentorum alienis peccatis tantummodo 
cognitis homines innectit, ab incognitis soluit, multo ueriore 

i5 uenerabilis Cyprianus uoce respondit simul crescentia non 
perire frumenta zizaniis non extra ecclesiam, sed in ecclesia 
constitutis, nec occultis atque incognitis, sed plane notis atque 
perspicuis. puto enim quod non in carne, sed in ipsa mente 
caecatur, qui contendit latere quod cernitur. cum autem monet 

20 ille beati8simus, ne propter zizania quae in ea sunt ab ecclesia 
recedatur, non monet propter illa quae occultantur, sed propter 
illa potius quae cernuntur. ipsa enim sunt quae possunt per- 
turbare cernentes, nisi eos faciat sapientia patientes. nam 
quomodo propter occulta nos non debere recedere disceremus, 

» quae omnino esse nescimus? etsi uidentur, inquit, in 
ecclesia esse zizania. 'uidentur' ait, non 'suspicatione 
creduntur". et ne quisquam putaret ita dictum 'uidentur esse', 
tamquam non essent, sed esse uiderentur, uerbis consequentibus 
quid dixerit aperit: non tamen inpediri, inquit, debet 

want fides aut caritas nostra,'ut quoniam zizania 
esse in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia receda- 

25 Cypr. epist. 54, 3 29 ibid. 

1 apostolisq Jml 4 mesis J 12 ipsi otn. f tollerabilius J 
17 incogniitis Jml alt. atque] ac fv 18 prospicuis J 19 ii quod Jml 
20 beatissimus ille fo 29 inquid J 



262 



XII. Contra Gaudentium 



mus. non ait 'suspicamur putamus credimus opinamur', sed 
'cernimus'. ea quippe etiam illi non operta credebant, sed 
aperta cernebant. qui dixerunt patri familias: uis imus et 
colligimus ea?. de quibus dictum erat: cum creuisset 
herba et fructum fecisset, tunc apparuerunt ziza- s 
nia. quibus respondit: non. ne forte, dum uultis colli- 
gere zizania, simul eradicetis ettriticum, et: sinite 
utraque crescere usque ad messem. et tamen tu dicis 
— ubi quid aliud qnam domino contradicis? — sola per 
mundum creuisse zizania et toto paene mundo diminuta perisse iu 
frumenta, cum ad aliquas gentes nondum ecclesia crescendo 
peruenerit. necesse est autem, ut perueniat et praedicetnr 
euangelium in uniuerso mundo et tunc ueniat finis, quod 
futurum esse dominus sine ulla ambiguitate praedixit. 

VI» 6. Uides ecclesiam testimonio Cypriani et a toto catho- is 
licam dictam et non esse sine manifestis malis, propter quos 
tamen ammonet non relinquendam. in ea sunt boni per se 
ipsos multi, in comparatione autem zizaniorum uel paleae 
profecto pauci. non enim praeter illam, sed in illa agitur quod 
ipse dominus dicit: quoniam abundauit iniquitas, refri- *) 
gescet caritas multorum. sed ibi est et populus ubique 
diffusus cui dicitur: qui perseueraueritusque in finem, 
hic saluus erit. qui autem habeant fidem tamquam granum 
sinapis, qua montes etiam transferantur, rarissimi omnino 
sunt. de tali enim fide dominus dicebat: putas uenietas 
filius hominis et inueniet fidem in terra?, non de 
apostasia totius orbis, sicut tu peruersissime intellegis. 

VII. 7. Porro de baptismo, quem non putas esse nisi in 
ecclesia et ideo nos arguis, quod ex haeresibus uenientes, si 

v 

3 Matth. 13, 28 4 Matth. 13, 26 6 Matth. 13, 29 7 Matth. 
13, 30 8. 27. 23 cf. Gaud. epist. ad August. 12 cf. Matth. 24, 14 
20 Matth. 24, 12 22 Matth. 10, 22 23 cf. Matth. 17, 20 25 Luc. 18, 8 

5 et zizania fe, cf. Parm. II 23, 43 17 amonet A 19 illa] ea fv 
20 habuudauit A abundabit / 26 inuenit A 27 apostolica (stc) / 
totus A 



lib. II 5, 5-7, 7 



263 



iam baptizati sunt, iterum non esse baptizandos censemus, 
sufficit quod respondere minime potuisti, quomodo damnatus 
baptizare potuerit Felicianus foris a uestra ecclesia constitutus, 
quem frustra ponere uoluisti inter eos, quibus dilationem 
6 dedistis. lege Bagaitanam uestri concilii sententiam, in qua 
scilicet post multa acerbissima quae illis dicta sunt et longe 
grauiora quam in Caecilianum, quando eum maiores uestri 
absentem innocentemque damnarunt, ita subiecta est eorum 
mauifesta et indubitata damnatio: famosi ergo criminis 

loreosUictorianumCarcabianensem, MarcianumSul- 
lectinum, Beianum Beianensem, Saluium Ausafen- 
sem, TheodorumUsuleusem, DonatumSabratensem, 
Miggenem Elefantariensem, Praetextatum Assuri- 
tanum, Saluium Membressitanum, Ualevium Mel- 

wzitanum, Pelicianum Mustitanum et Martialem 
Pertusensem, qui funesto opere perditionis uas 
sordidum collecta faeculentia glutinarunt, sed et 
clericos aliquando ecclesiae Carthaginis, qui, dum 
facinori intersunt, illicito incestui lenocinium 

sopvaebuerunt, dei praesidentis avbitvio uniuevsalis 
concilii ove uevidico damnatos esse cognoscite. et 
deinde incipit cetevis dilatio pvovogavi his uevbis: eos autem, 
quos sacvilegi suvculi non pollueve plantavia, hoc 
est qui a Maiimiani capite pvopvias manus ueve- 

scundo fidei pudove retraxerunt, ad matvem eccle- 
siam vedive pevmisimus. iam de his quod dicendum fuit 
et in priovibus ad te datis litteris meis satis dictum est. cui 
loco te proisus vespondere non potuisse, quisquis legevit et 
pavumpev aduevterit, dubitare non poterit. 

4 cf. Gaud. epist. ad August. 9. 22 Sententia concilii Bagaiensis 
27 cf. I 39, 54 

1 baptizandos om. A 3 poterit A 5 uagaitanam A 6 illis] in 
illos v 10 carbaianensem A Martianum A/v 11 Baianensem v 
12 reodorum A 13 iggenem J asuritanum A 14 menbressitanum A 
Hembresitanum fo 15 marcialem A 17 glutinauerunt fo 19 facinori] 
fauori Af 20 dei] de A 25 traierunt A 26 quid/ 28 quisque J 



XII. Contra Gaudentium 



VIII. 8. Frustra itaque tibi uidetur Agrippini et Cypriani 
coneilia in hac quaestione esse sectanda, cum uos ea neglexe- 
ritis, quando extra uestram communionem baptizatos a dam- 
natis, contra quos de basilicis excludendos litigabatis, sine 
ulla repetitione baptismatis suscepistis. de sententia uero 5 
Cypriani uel collegarum eius, quibus tunc placuit uenientes 
ab haereticis baptizari oportere, longum est ut pro merito 
disputem. sed istam tu mihi, si potes, breuem solue qnaestio- 
nem. quando rebaptizabat Cyprianus ab haereticis uenientes, 
ecclesiae Carthaginiensis episcopus, tunc ecclesiae Romanae 10 
Stephanus episcopus in eodem baptismo quem foris acceperant 
suscipiebat haereticos, et ambo haec diuersa facientes in uni- 
tate catholica permanebant: dic mihi, utrum illo tempore ecclesia, 
quando secundum uos omnium criminum reos sine baptismo 
recipiebat per Stephanum et eius innumerabiies toto orbe 15 
collegas, qui eiusdem sententiae participes erant, malorum 
contagione perierat an non perierat. neque enim istos malos 
poteris dicere occultos, quamuis tu asseras nocere ac mortifi- 
care et occultos. quisquis igitur homicida uel etiam parricida, 
adulter incestator idolatres, codicum denique sanctorum non 20 
timidus traditor seu ut traderentur crudelis tortor et uiolentus 
extortor et iussu uel manu extremus incensor apud haereticos 
baptizatus ad Stephanum et eius socios uenit, secundum uos 
sine baptismo exceptus est. cernis igitur omnia hominum 
crimina, si nerum est quod de baptismo sentitis, tunc in 25 
ecclesia sine baptismo congregata. responde, utrum his crimi- 
nibus in eadem unitate maculatus fuerit Cyprianus, responde, 
utrum ecclesia perierit an non perierit. elige quod putaueris. 
si iam tunc perierat, Donatum quae peperit? si autem tot in 
eam sine baptismo aggregatis perire non potuit. responde 30 

1. 18 cf. Gaud. epist. ad August. 

4 littigabatis J 5 scientia J 7 baptizari scripsi baptizare ifv 
10 Carthaginensis Afv 13 ecclesie J 14 baptisiuum dml 19 pari- 
cida J 20 idololatra fv 21 seu seripsi il in I as. sed fv 

24 bapismo 1 28 non om. J 



lib. II 8, 8-9, 10 



265 



quaeso, ut ab ea se tamquam malorum communionem deuitans 
pars Donati separaret quae dementia persuasit. 

9. Absit autem ut, quoniam beatissimus Cyprianus de ba- 
ptismo aliter sensit quam ueritas et antea consuetudine et 

5 postea perspecta diligentius ratione monstrauit, propterea quis- 
quam nostrum, qui hoc quod ille non sapimus, ei se audeat 
anteponere. cetera enim multa et magna eius merita et animus 
praecipna caritate plenissimus, per quem cum collegis diuersa 
sentientibus pacatissimus mansit, et in unitate ecclesiae passio 

io gloriosa satis ostenderunt eum fuisse sarmentum in Christi 
radice fructuosum, quod pater etiam ab ista reprehensione 
purgaret, ut fructum posset adferre maiorem. sic enim ait 
ipse Iesus: sarmentum quod in me dat fructum, pur- 
gat illud pater meus ut maiorem fructum adferat, 

io ostendens etiam in ipsis fructuosis agricolam, qui est in caelis, 
aliquid inuenire quod purget. quis enim nostrum Petro apo- 
stolo comparari potest, quamuis numquam gentes iudaizare 
coegerimus, quod ille faciebat, quando non recte ingrediebatur 
ad ueritatem euangelii? unde a suo posteriore apostolo Paulo 

20 salubri ammonitione correctus utilius posteris humilitatis praebuit 
exemplum, quam si nihil in illo existeret corrigendum. 

VIIII. 10. In hae ergo ecclesia constituti, quae malorum 
siue occultorum siue etiam manifestorum nec potuit nec poterit 
perire contagio, nullas de quibuslibet hominibus calumnias 

6 formidamus. si enim mali sunt, procul dubio eos aut ignorant 
boni aut suis indiciis manifestatos ecclesiasticis legibus dam- 
nant aut etiam, si nouerunt eos et non apud se accusatos 
neque conuictos damnare non possunt, pro ecclesiae pace non 
solum inreprehensibiliter, uerum etiam laudabiliter tolerant 



13 Ioh. 15, 2 17 cf. Gal 

5 perfecta / 8 collig-i 
U fructu J 16 uostrun 
del. uestras m J, quodi 
ciis J/t? manifestatos 
rint / 28 dapnare J 



2, 14 

Ifljlacatissimus / 10 sacramentum J 
ulorum /J 24 ante caluunias (sic) 
habet 26 indiciis scripsi iudi- 
4 27 etiam eo si Jml noue- 
ensibiliter J tollerant J 




266 



XII. Contra Gaudentium 



nec se propter pisces malos ruptis dominicis retibus ante 
tempus litoris damnabiliter separant. si euim hoc facere uelint, 
exceptis diuinarum scripturarum innumerabilibus testimoniis, 
quibus ne faciant prohibentur, retinet eos certe quem testem 
adhibuisti beatissimus Cyprianus clamans atque contestans, 5 
quia, etsi uidentur in ecclesia esse zizania, non 
tamen impediri debet aut fides aut caritas nostra, 
ut quoniam zizania esse in ecclesia cemimus ipsi 
de ecclesia recedamus, non solum uerbo, uerum etiam 
exemplo suo nos ammonens, qui collegas suos fundos insi- 10 
diosis fraudibus rapientes, usuris multiplicantibus faenus au- 
gentes, quorum auaritiam non leue aliquod uitium sed esse 
idololatriam secundum apostolum intellegit, pro unitatis 
uinculo pertulit tales nec eorum contagio factus est talis. 
discessit ab eis dissimilitudine morum, non diuisione sacra- la 
mcntorum et immundum non tetigit, sed a factis eorum 
abhorrendo, non seorsum populum colligendo. uoa autem, dum 
carnaliter sapitis quod dictum est per Esaiam prophetam: 
discedite et exite de medio eorum et separaraini, 
dicit dominus, et inmundum ne tetigeritis et alia 20 
quae in scripturis similiter dicta sunt, dum haec, inquam, 
non spiritaliter, sed carnaliter sapitis, tales omnino apparetis, 
quales eorum ipso propheta praedicante damnantur dicentes: 
noli me tangere, quoniam raundus s u m. denique quando 
aliena peccata uos peruerse deuitanda esse censuistis, alia 25 
uestra fecistis, sacrilegum schisma populos diuidendo et sacri- 
legam haeresim contra dei manifesta promissa et inpleta de 
ecclesia toto orbe diffusa nefario spiritu sentiendo. nam si, ut 

6 Cypr. epist. 54, 3 10 cf. Cypr. De lapsis c. 6 13 cf. Col. 3, 5 
19 II Cor. 6, 17, cf. Esai. 52, 11 24 Esai. 65, 5 

2 littoris Ao 10 inuidiosos / 11 usuras multiplicantes Af 12 ali- 
quid A 13 intellegit acripsi, cf. De bapt. IIII 9, 12 sub fin. intel- 
ligi J intelleiit fo 14 tales] talis Af 17 colligendos A 18 ysaiam 
A Isaiaui » 20 alia scripsi talia Afo 23 damnantur 8cripsi dorai- 
nantur Afo 24 nolite fo, cf. Post gesta 5, 7 27 manifeatata ti 



lib. II 9, 10-10, 11 



267 



putas et nos in uerbo reprehendis, una eademque societas 
perditorum <non) simul et Bchisma et haeresis esset, non 
diiisset beatissimus Cyprianus in hac ipsa epistula, unde hoc 
de zizaniis in ecclesia constitutis posui testimonium, eis con- 
s fessoribus, quos gratulabatur a Nouatianorum diuisione fuisse 
liberatos: dolebam uehementer et grauiter angebar 
quod eis communicare non possem quos semel 
diligere coepissem, posteaquam uos de carcere 
prodeuntes schismaticus <et haereticus) error ex- 

10 cepit. noli ergo contra apertissimam ueritatem aut utrumque 
fallaciter declinare aut unum horum tibi quod tibi mitius 
uidetur eligere, cum et schismaticus sis sacrilega discessione 
et haereticus sacrilego dogmate. 
X. 11. Nec uobis blandiamini, quod baptismum non rescin- 

15 dimus uestrum. non est hoc uestrum, sed catholicae ecclesiae 
quam tenemus, unde illum quando discessistis non quidem 
ad salutem, sed ad perniciem uestram uobiscum tulistis. nam 
uasa dominica etiam apud alienigenas sancta permanserant, 
unde rex, qui eis contumeliose uti ausus est, deo irascente 

20 punitus est, et arca testamenti ab hostibus capta nequaquam 
uirtutem suae sanctificationis amisit. si ergo illa sancta, quae 
sic tunc apud alienos fuerunt, ut apud suos esse desisterent, 
uim tamen sanctitatis nullo modo perdere potuerunt, quanto 
magis eam christiana sacramenta non perdunt, quando ita, ut 

25 apud nos etiam maneant, ad haereticos transeunt! hoc est 
qnod dixi ad te scribens, quod etiam in coliatione uobis dixi- 
mus idque potius eludendum putastis, quia dissoluere nequi- 
uistis, quoniam, sicut apostolus ait de quibusdam: ueritatem 

1 cf. Gaud. epist. ad August. 6 Cypr. epist. 54, 2 19 cf. Dan. 5 
20 cf. I Reg. 4—6 26 cf. I 6, 7 et Breuic. III 8, 12 28 Rora. 1, 18 

2 non addidi 3 beatus v 4 posuit Af 8 postea quod J 9 et 
haereticus ex Cypriano addidi 11 minus / 12 elegere A scis A 
13 docmate A 15 hoc uiurm A 17 periiciem J 20 archa A 
22 sic] si v alt. aput A 23 perdere — 24 non om. A 24 per«»dunt A 



268 



XII. Contra Gaudentium 



in iniquitate detinent, ita et uos ueritatem baptismi 
diuini in iniquitate detinetis erroris humani; quam ueritatem 
non uestram propter iniquitatem uestram resoindere utique 
non debemus. et quia ipse apostolus de idolatris gentibus 
dixisse intellegitur: qui ueritatem in iniquitate deti- s 
nent, tu mihi quasi respondens flagitasti ut probarem, quid 
de gentilium sacrilegio apostolus non rescindat, quid de eorum 
profano ritu non damnet, quasi posset, quod sacrilegum est et 
profanum, non rescindere atque damnare, sicut nos schisma 
uestrum et haeresim uestram. sententias tamen quasdam 10 
ueritatis, quas de incognito deo quidam gentilium philosophi 
tenent, non solum non destruxit apostolus, sed etiam inde 
testimonium cum opus esset adhibuit. loquens quippe Athe. 
niensibus ait de deo: in illo enim uiuimus et mouemur 
et sumus, sicut et quidara secundum nos dixerunt. is 
hanc illi ueritatem sapientiae, quam beatissimus Paulus non 
solum non destruebat, uerum etiam ad illos instruendos adhi- 
bebat, in iniquitate detinebant suae idolatriae, quam doctrina 
apostolica machinamentis apostolicis euertebat. ita et nos, 
quae in ecclesia catholica uera maiores uestri acceperunt 20 
uobisque tradiderunt, non rescindimus, sed agnoscimus, uestrum 
uero sacrilegium aut in uestra conuersione rescindimus aut in 
uestra pertinacia detestamur. 

XI. 12. Quamquam totam quaestionem et totum quod inter 
nos agitur uno uerbo tribuni satis diligenter exposito omnino v> 
solnisti. cum enim ego dixissem: neque hoc in tribuni 
litteris legitur a te in ueritate inuocatum nomen 
dei, quia ipsum prorsus uerbum ibi non legeram, tu respon- 
disti: falleris uel potius fallis, nam uerba tribuni sunt: 'neue 

6 cf. Gaud. epist. ad August. 14 Act. 17, 28 26 I 6, 7 
29 Gaud. epist. ad August. 

2 et 5 in iniquitate] Inlquitate J bumaui. (s eras.) J 4 non 
om. J idololatris fo 8 dapnet J sacrilegium (alt. i s. I.) A 
11 cognito J .philophi (p eras.) J 16 heatus v 18 detinebat J 
idololatriae fv 19 machinamcnus J 22 conuersatione J/ 28 ubi A 



lib. II 10, 11-11, 12 



269 



tantum opus, domns domini, ubi a te saepius dei et Christi 
eius inuocatiim nomen est, per reliyionem tnam ibidem con- 
stitutam concremutum csse dicatur'. intellege, quia in ueritate 
religio dicitur, in faUacia superstitio nominatur. quando ego 
s id aduerterem, quando ita ratiocinarer, quando aliud ex alio 
sic probarem? fateor, fugit hoc aciem quantulicumque ingenii 
raei et ideo crede mihi falli me ibi potuisse, non, ut dixisti, 
fallere uoluisse in uerbo. itaque tribunus tamquam homo mili- 
taiis errauit, ut ei, quem scit uel credit haereticum, diceret: 

10 per religionem tuam, cum haeresis non religio, sed superstitio, 
religio autem non in falsitate, sed in ueritate propria locutione 
dicatur. proinde secundum hanc expositionem tuam uerus dei 
cultus religio, falsus autem superstitio nuncupatur. audi ergo 
te ipsum, obaudi tibi ipsi, et nos sequi minime recusabis. 

15 scribens namque ad eundem tribunum in primae epistulae 
tuae ipso exordio posuisti atque dixisti: honorabili ac nimium 
nobis, si sic uolueris, desiderando Duteitio tribuno et notario 
Qaudentius episcopus et continuo subiecisti: religionis tuae 
scripta percepi. quid igitur ad nos uenire adhuc dubitas? 

M ecce tribunus Dulcitius cum sit homo commuuionis nostrae, 
tamen secundum testimonium tuum non superstitiosus, sed 
religiosus est, ac per hoc secundum expositionem tuam non 
falsum, 8ed uerum dei cultum tenet. ipse ergo est in catholica 
potius quam tu, quoniam tu in hoc uerbo usque adeo non 

25 errasti, ut etiam exponeres tantum religionem a superstitione 
distare, quantum a falsitate ueritas distat. ille autem homo, 
ut iam dixi, militavis et in istis uerborum proprietatibus 
minus eruditus quid esset religio nesciebat; absit enim ut 
dicara: 'te adulando fallebat'. tu uero, qui eos, contra quos 



16 I 1, 2 18 I 2, 3 

1 a te] aete (pr. e s. I.) J 
Donpatar A 15 eumdem J 
notario et d 20 dulcius J 
24 alt. tu om. f 



6 quantulicum (sic) A 13 superstio 
16 honorabi J 17 dulitio J et 
22 per secundum hoc eiposionem J 



260 



XII. Contra Gaudentium 



malos in dominicis retibus a piscatoribus ignorari, ne uidelicet 
perirent eorum contagione, si scirent. nonne tibi uenit in 
mentern, cum de palea dominicae areae, id est ecclesiae, uaque 
ad tempus uentilationis in una permixtione toleranda disputa- 
bamus, cum Emeritus urgeretur, negasse illum atque dixisse: 5 
non legis aream? qui cum et a suis secretius ammoneretur 
et a nobis apertius, coramemorantibus ex euangelio dominum 
es8e uenturum ferentem uentilabrum in mann sua, qui mun- 
dabit aream suam et frumentum recondet in horreo, paleam 
uero comburet igni inexstinguibili, continuo correxisse obli- 10 
uionis errorem quo negauerat scriptum, nec tamen schisma- 
ticam uel haereticam conuertisse peruersitatem, qua negabat 
malos a bonis debere pro unitate ecclesiae sustineri, continuo- 
que dixisse, quod nomine paleae mali siguificarentur occulti, 
ut hoc causae uestrae praecipua diligentia seruaretis, quod 15 
ignorati mali commaculare bonorum neminem possent. ecce 
partis uestrae patronus egregius perdidit te aduersante labores 
suos. ille quippe, ut custodiat bonorum salutem, prorsus in 
ecclesia malos permanentes a bonis perhibet ignorari, ne per- 
dant eos, si fuerint cogniti et tolerati; tu autem etiam igno- 20 
ratorum malorum contagio bonos perire dixisti neque timuisti 
tam multos ab initio uestros latentes flagitiosos, facinorosos 
atque impios, qui profecto secundum tuam sententiam te atque 
omnes tuos uobis nescientibus perdiderunt. sed nunc quoque 
nullo pauore tremuisti, ne forte quispiam uestrum te nesciente 25 
peccaret et te, dum ista loqueris, perderet. an forte, dum 
cognitis tuis factis perisse te intellegis, propter hoc alienis 
incognitis perire non metuis? 

V. 5. Quid tibi optem, nisi ut te nobis liceat inuenire, ne 
libeat te perire? quid enim spei remanebit non solum nobis, 30 

6 non letjis aream) cf. ad pag. 64, 19 7 cf. Mattli. 3, 12 

3 cum om. fv 4 permixistione Aml tolleranda A disputabamua 
scripsi disputantibus Afv 5 emeritis A 6 amoneretur A 11 haere- 
ticam uel schismaticam fv 12 peruerssitatem Aml 15 hic fv 16 iu 
bonorum A 19 prohibet J 20 tollerati A 



lib. II 4, 4-5, 5 



261 



qui domino Christo prophetis apostolis sanctoque Cypriano 
consentimus etiam cognitos malos, si eos nec corrigere pos- 
sumus nec punire, pro unitatis uinculo sustinendos, uerum 
etiam uobis, quibus ante tempus messis, uentilationis et litoris 
5 placet a malis separatio corporalis, si opinio tua uera est, qua 
putas et suis peccatis quemque perire qui facit et alienis qui 
utrum facta sint nescit? si enim hoc ita est, profecto et 
maiores uestri, qui se, sicut putatis, a cognitis malis separa- 
uerunt, de incognitis perierunt. non solum autem tibi, qui, 

io cum dicis alienis criminibus perire hominem siue illa scientem 
siue nescientem, nullum procul dubio remanere pateris inno- 
centem, sed etiam ipsi Emerito, qui longe tolerabilius sentiens 
in communione sacramentorum alienis peccatis tantummodo 
cognitis homines innectit, ab incognitis soluit, multo ueriore 

15 uenerabilis Cyprianus uoce respondit simtil crescentia non 
perire frumenta zizaniis non extra ecclesiam, sed in ecclesia 
constitutis, nec occultis atque incognitis, sed plane notis atque 
perspicuis. puto enim quod non in carne, sed in ipsa mente 
caecatur, qui contendit latere quod cernitur. cum autem monet 

20 ille beatissimus, ne propter zizania quae in ea sunt ab ecclesia 
recedatur, non monet propter illa quae occultantur, sed propter 
illa potius quae cernuntur. ipsa enim sunt quae possunt per- 
turbare cernentes, nisi eos faciat sapientia patientes. nam 
quomodo propter occulta nos non debere recedere disceremus, 

25 quae omnino esse nescimus? etsi uidentur, inquit, in 
ecclesia esse zizania. 'uidentur' ait, non 'suspicatione 
creduntur'. et ne quisquam putaret ita dictum 'uidentur esse', 
tamquam non essent, sed esse uiderentur, uerbis consequentibus 
quid dixerit aperit: non tamen inpediri, inquit, debet 

3oant fides aut caritas nostra,"ut quoniam zizania 
esse in ecclesia cernimus ipsi de ecclesia receda- 

25 Cypr. epist. 54, 3 29 ibid. 

1 apostolisq Jml 4 mesis J 12 ipsi om. f tollerabilius J 
17 incogniitis Jml alt. atque] ac/t> 18 prospicuis J 19 n quod Jml 
20 beatissimus ille fo 29 inquid J 



262 



XII. Contra Gaudentium 



mus. non ait 'suspicamur putamus credimus opinamur', sed 
'cernimiis'. ea quippe etiam illi non operta credebant, sed 
aperta cernebant, qui dixerunt patri familias: uis imus et 
colligimus ea?, de quibus dictum erat: cum cveuisset 
herba et fructum fecisset, tunc apparuerunt ziza- s 
nia. quibus respondit: non, ne forte, dum uultis colli- 
gere zizania, simul eradicetis ettriticum, et: sinite 
utraque crescere usque ad messem. et tamen tu dicis 
— ubi quid aliud quam domino contradicis? — sola per 
mundum creuisse zizania et toto paene mundo diminuta periase 10 
frumenta, cum ad aliquas gentes nondum ecclesia crescendo 
peruenerit. necesse est autem, ut perueniat et praedicetur 
euangelium in uniuerso mundo et tunc ueniat finis, quod 
futurum esse dominus sine ulla ambiguitate praedixit. 

VL 6. Uides ecclesiam testimonio Cypriani et a toto catho- 15 
licam dictam et non esse sine manifestis malis, propter quos 
tamen ammonet non relinquendam. in ea sunt boni per se 
ipsos multi, in comparatione autem zizaniorum uel paleae 
profecto pauci. non enim praeter illam, sed in illa agitur quod 
ipse dominus dicit: quoniam abundauitiniquitas, refri- au 
gescet caritas multorum. sed ibi est et populus ubique 
diffusus cui dicitur: qui perseueraueritusque in finem, 
hic saluus erit. qui autem babeant fidem tamquam granum 
sinapis, qua montes etiam transferantur, rarissimi oranino 
sunt. de tali enim fide dominus dicebat: putas ueniet 25 
filius hominis et inueniet fidera i.n terra?, non de 
apostasia totius orbis, sicut tu peruersissime intellegis. 

VII. 7. Porro de baptismo, quem non putas esse nisi in 
ecclesia et ideo nos arguis, quod ex haeresibus uenientes, si 

v 

3 Matth. 13, 28 4 Matth. 13, 26 6 Matth. 13, 29 7 Matth. 
13, 30 8. 27. 28 cf. Gaud. epist. ad August. 12 cf. Matth. 24, 14 
20 Matth. 24, 12 22 Matth. 10, 22 23 cf. Matth. 17, 20 25 Luc. 18, 8 

5 et zizania fc, cf. Parm. II 23, 43 17 amonet A 19 illa] ea fv 
20 habundauit d abundabit / 26 innenit A 27 apostolica (stc) / 
totus A 



lib. II 5, 5-7, 7 



263 



iam baptizati sunt, iterum non esse baptizandos censemus, 
sufficit quod respondere minime potuisti, quomodo damnatus 
baptizare potuerit Felicianus foris a uestra ecclesia constitutus, 
quem frustra ponere uoluisti inter eos, quibus dilationem 
s dedistis. lege Bagaitanam uestri coacilii sententiam, in qua 
scilicet post multa acerbissima quae illis dicta sunt et longe 
grauiora quam in Gaecilianum, quando eum maiores uestri 
absentem innocentemque damnarunt, ita subiecta est eorum 
raauifesta et indubitata damnatio: famosi ergo criminis 

loreosUictorianumCarcabianensem, MarcianumSul- 
lectinum, Beiauum Beianensem, Saluium Ausafen- 
sem, TheodorumUsuleusem, DonatumSabratensem, 
Miggenem Elefantariensem, Praetextatum Assuri- 
tanum, Saluium Membressitanura, Ualerium Mel- 

lszitanum, Pelicianum Mustitanum et Martialem 
Pertusensem, qui funesto opere perditionis uas 
sordidum collecta faeculentia glutinarunt, sed et 
clericos aliquando ecclesiae Carthaginis, qui, dum 
facinori intersunt, illicito incestui lenocinium 

ajpraebuerunt, dei praesidentis arbitrio uniuersalis 
concilii ore ueridico damnatos esse cognoscite. et 
deinde incipit ceteris dilatio prorogari his uerbis: eos autem, 
quos sacrilegi surculi non polluere plantaria, hoc 
est qui a Maximiani capite proprias manus uere- 

fficundo fidei pudore retraxerunt, ad matrem eccle- 
siam redire permisimus. iam de his quod dicendum fuit 
et in prioribus ad te datis litteris meis satis dictum est. cui 
loco te prorsus respondere non potuisse, quisquis legerit et 
parumper aduerterit, dubitare non poterit. 

4 cf. Gaud. epist. ad August. 9. 22 Sententia coneilii Bagaiensis 
27 cf. I 39, 54 

1 baptizandos om. J 3 poterit J 5 uagaitanam J 6 illis] in 
illos v 10 carbaianensem J Martianum J/w 11 Baianensem v 
12 reodorum J 13 iggenem J asuritanum J 14 menbressitanum J 
Hembresitanum fo 15 marcialem J 17 glutinauerunt fo 19 facinori] 
fauori J/ 20 dei] de J 25 traxerunt J 26 quid/ 28 quisque J 



264 



XII. Contra Gaudentium 



VIII. 8. Frustra itaque tibi uidetur Agrippini et Cypriani 
concilia in hac quaestione esse sectanda, cum uos ea neglexe- 
ritis, quando extra uestram communionem baptizatos a dam- 
natis, contra quos de basilicis excludendos litigabatis, sine 
ulla repetitione baptismatis suscepistis. de sententia nero 5 
Cypriani uel collegarum eius, quibus tunc placuit uenientes 
ab baereticis baptizari oportere, longum est ut pro merito 
disputem. sed istam tu mihi, si potes, breuem solue quaestio- 
nem. quando rebaptizabat Cyprianus ab haereticis uenientes, 
ecclesiae Carthaginiensis episcopus, tunc ecclesiae Romanae 10 
Stephanus episcopus in eodem baptismo quem foris acceperant 
suscipiebat haereticos, et ambo haec diuersa facientes in uni- 
tate catholica permanebant: dic mihi, utrum illo tempore ecclesia, 
quando secundum uos omnium criminum reos sine baptismo 
recipiebat per Stepbanum et eius innumerabiles toto orbe 15 
collegas, qui eiusdem sententiae participes erant, malorum 
contagione perierat an non perierat. neque enim istos malos 
poteris dicere occultos, quamuis tu asseias nocere ac mortifi- 
care et occultos. quisquis igitur homicida uel etiam parricida, 
adulter incestator idolatres, codicum denique sanctorum non 20 
timidus traditor seu ut traderentur crudelis tortor et uiolentus 
extortor et iussu uel manu extremus incensor apud haereticos 
baptizatus ad Stephanum et eius socios uenit, secundum uos 
sine baptismo exceptus est. cernis igitur omnia hominum 
crimina, si uerum est quod de baptismo sentitis, tunc in « 
ecclesia sine baptismo congregata. responde, utrum his crimi- 
nibus in eadem unitate maculatus fuerit Cyprianus, responde, 
utrum ecclesia perierit an non perierit. elige quod putaueris. 
si iam tunc perierat, Donatum quae peperit? si autem tot in 
eam sine baptismo aggregatis perire non potuit. responde 30 

1. 18 cf. Gaud. epist. ad August. 

4 littigabatis J 5 scientia J 7 baptizari scripsi baptizare Jfv 
10 Carthaginensis Jfo 13 ecclesie J 14 baptismum JmJ 19 pari- 
cida J 20 idololatra fv 21 seu scripsi n »'n J eras. sed fv 
24 bapismo J 28 non om. J 



lib. II 8, 8-9, 10 



265 



quaeso, ut ab ea se tamquam malorum comraunionem deuitans 
pars Donati separaret quae dementia persuasit. 

9. Absit autem ut, quoniam beatissimus Cyprianus de ba- 
ptismo aliter sensit quam ueritas et antea consuetudine et 

5 postea perspecta diligentius ratione monstrauit, propterea quis- 
qnam nostrum, qui hoc quod ille non sapimus, ei se audeat 
anteponere. cetera enim multa et magna eius merita et animus 
praecipua caritate plenissimus, per quem cum collegis diuersa 
sentientibus pacatissimus mansit, et in unitate ecclesiae passio 

io gloriosa satis ostenderunt eum fuisse sarmentum in Christi 
radice fructuosum, quod pater etiam ab ista reprehensione 
purgaret, ut frnctum posset adferre maiorem. sic enim ait 
ipse Iesus: sarmentum quod in me dat fructum, pur- 
gat illud pater meus ut maiorem fructum adferat, 

15 ostendens etiam in ipsis fructuosis agricolam, qui est in caelis, 
aliquid inuenire quod purget. quis enim nostrum Petro apo- 
stolo comparari potest, quamuis numquam gentes iudaizave 
coegerimus, quod ille faciebat, quando non recte ingrediebatur 
ad ueritatem euangelii? unde a suo posteriore apostolo Paulo 

a> salubri ammonitione correctus utilius posteris humilitatis praebuit 
eiemplum, quam si nihil in illo existeret corrigendum. 

VIIII. 10. In hae ergo ecclesia constituti, quae malorum 
siue occultorum siue etiam manifestorum nec potuit nec poterit 
perire contagio, nullas de quibuslibet hominibus calumnias 

« formidamus. si enim mali sunt, procul dubio eos aut ignorant 
boni aut suis indiciis manifestatos ecclesiasticis legibus dam- 
nant aut etiam, si nouerunt eos et non apud se accusatos 
neque conuictos damnare non possunt, pro ecclesiae pace non 
solum inreprehensibiliter, uerum etiam laudabiliter tolerant 

13 Ioh. 15, 2 17 cf. Gal. 2, 14 

5 perfecta / 8 colligis J 9 placatiasimus / 10 sacrameiituin J 
14 fructu J 16 uostrum J 23 occulorum J 24 ante calunnias (sic) 
del. uestras in J, quod fort. recte se habet 26 indiciis scripsi indi- 
ciis J/t> manifestatos (ta s. I. ml) .1 27 etiam eo si JmJ noue- 
rint / 28 dapnare J 29 incomprehensibilitcr J tollerant J 



266 



XII. Contra Gaudentium 



nec se propter pisces malos rnptis dominicis retibus ante 
tempus litoris damnabiliter separant. si euim hoc facere uelint, 
exceptis diuinarum scripturarum innumerabilibus testimoniis, 
quibus ne faciant prohibentur, retinet eos certe quem testem 
adhibuisti beatissimus Cyprianus clamans atque contestans, s 
quia, etsi uidentur in ecclesia esse zizania, non 
tamen impediri debet aut fides aut caritas nostra, 
ut quoniam zizania esse in ecclesia cerniraus ipsi 
de ecclesia recedamus, non solnm uerbo, uerum etiam 
exemplo suo nos ammonens, qui collegas suos fundos insi- 10 
diosia fraudibus rapientes, usuris multiplicantibus faenus au- 
gentes, quorum auaritiam non leue aliquod uitium sed esse 
idololatriam secundum apostolum intellegit, pro unitatis 
uinculo pertulit tales nec eorum contagio factus est talis. 
discessit ab eis dissimilitudine morum, non diuisione sacra- 15 
montorum et immundum non tetigit, sed a factis eorum 
abhorrendo, non seorsum populum colligendo. uos autem, dum 
carnaliter sapitis quod dictum est per Esaiam prophetam: 
discedite et exite de medio eoruru et separamini, 
dicit dominus, et inmundum ne tetigeritis et alia 20 
quae in scripturis similiter dicta sunt, dum haec, inquam, 
non spiritaliter, sed carnaliter sapitis, tales omnino apparetis, 
quales eorum ipso propheta praedicante damnantur dicentes: 
noli me tangere, quoniam mundus sum.deniquequando 
aliena peccata uos peruerse deuitanda esse censuistis, alia 25 
uestra fecistis, sacrilegum schisma populos diuidendo et sacri- 
legam haeresim contra dei manifesta promissa et inpleta de 
ecclesia toto orbe diffusa nefario spiritu sentiendo. nam si, ut 

6 Cypr. epist. 54, 3 10 cf. Cypr. De lapsis c. 6 13 cf. Col. 3, 5 
19 II Cor. 6, 17, cf. Esai. 52, 11 24 Esai. 65, 5 

2 littoris .)« 10 inuidiosoa / 11 usuras multiplicantes J/ 12 ali- 
quid J 13 intellegit scripsi, cf. De bapt. IIII 9, 12 sub fin. intel- 
ligi J intellexit fo 14 tales] talis J/ 17 colligendos J 18 ysaiam 
J Isaiaui v 20 alia scripsi talia Jfo 23 damnantur scripsi domi- 
nantur Jfv 24 nolite fo, cf. Post geita 5, 7 27 manifeatata v 



lib. II 9, 10-10, 11 



267 



putas et nos in uerbo reprehendis, una eademque societas 
perditorum (non) simul et scliisma et haeresis esset, non 
diiisset beatissimus Cyprianus in hac ipsa epistula, unde boc 
de zizaniis in ecclesia constitutis posui testimonium, eis con- 
s fessoribus, quos gratulabatur a Nouatianorum diuisione fuisse 
liberatos: dolebam uehementer et grauiter angebar 
quod eis communicare non possem quos semel 
diligere coepissem, posteaquam uos de carcere 
prodeuntes schismaticus <et haereticus) error ex- 

locepit. noli ergo contra apertissimam ueritatem aut utrumque 
fallaciter declinare aut unum horum tibi quod tibi mitius 
uidetur eligere, cum et schismaticus sis sacrilega discessione 
et haereticus sacrilego dogmate. 
X. 11. Nec uobis blandiamini, quod baptismum non rescin- 

15 dimus uestrum. non est hoc uestrum, sed catholicae ecclesiae 
quam tenemus, unde illum quando discessistis non quidem 
ad salutem, sed ad perniciem uestram uobiscum tulistis. nam 
uasa dominica etiam apud alienigenas sancta permanserant, 
unde rex, qui eis contumeliose uti ausus est, deo irascente 

2u punitus est, et arca testamenti ab hostibus capta nequaquam 
uirtutem suae sanctificationis amisit. si ergo illa sancta, quae 
sic tunc apud alienos fuerunt, ut apud suos esse desisterent, 
uim tamen sanctitatis nullo modo perdere potuerunt, quanto 
magis eam christiana sacraraenta non perdunt, quando ita, ut 

2o apud nos etiam maneant, ad haereticos transeunt! hoc est 
quod dixi ad te scribens, quod etiam in collatione uobis dixi- 
mu8 idque potius eludendum putastis, quia dissoluere nequi- 
uistis, quoniam, sicut apostolus ait de quibusdam: ueritatem 

1 cf. Gaud. epist. ad August. 6 Cypr. epist. 54, 2 19 cf. Dan. 5 
20 cf. I Reg. 4—6 26 cf. I 6, 7 et Breuic. III 8, 12 28 Rom. 1, 18 

2 non addidi 3 beatus v 4 posuit Af 8 postea quod J 9 et 
haereticus ex Cypriano addidi 11 minus / 12 elegere A scis A 
13 docmate A 15 hoc u ufm A 17 periiciera A 20 archa A 
22 sic] si v alt. aput A 23 perdere— 24 non om. A 24 pert.dunt A 



268 



XII. Contra Gaudentium 



in iniquitate detinent, ita et uos ueritatem baptismi 
diuini in iniquitate detinetis erroris humani; quam ueritatem 
non uestram propter iniquitatem ueBtram rescindere utique 
non debemus. et quia ipse apostolus de idolatria gentibus 
dixisse intellegitur: qui ueritatem in iniquitate deti- 5 
nent, tu mihi quasi respondens flagitasti ut probarem, quid 
de gentilium sacrilegio apostolus non rescindat, quid de eorum 
profano ritu non damnet, quasi posset, quod sacrilegam est et 
profanum, non rescindere atque damnare, sicut nos schisma 
uestrum et haeresim uestram. sententias tamen quasdam 10 
ueritatis, quas de incognito deo quidam gentilium philosophi 
tenent, non solum non destruxit apostolus, sed etiam inde 
testimonium cum opus esset adhibnit. loquens quippe Atbe. 
niensibus ait de deo: in illo enim uiuimus et mouemur 
et sumus, sicut et quidam secundum nos dixernnt. » 
hanc illi ueritatem sapientiae, quam beatissimus Paulus non 
solum non destruebat, uerum etiam ad illos instruendos adhi- 
bebat, in iniquitate detinebant suae idolatriae, quam doctrina 
apostolica machinamentis apostolicis euertebat. ita et nos, 
quae in ecclesia catholica uera maiores uestri acceperunt » 
uobisque iradiderunt, non rescindimus, sed agnoscimus, uestrum 
uero sacrilegium aut in uestra conuersione rescindimus aut in 
uestra pertinacia detestamur. 

XI. 12. Quamquam totam quaestionem et totum quod inter 
nos agitur uno uerbo tribuni satis diligenter exposito omnino » 
soluisti. cum enim ego dixissem: neque hoc in tribuni 
litteris legitur a te in ueritate inuocatum nomen 
dei, qnia ipsum prorsus uerbum ibi non legerara, tu respon- 
disti: faUeria itel potins fallis, nam uerba tribuni sitnt: 'neue 

6 cf. Gaud. epist, ad August. 14 Act. 17, 28 26 I 6, 7 
29 Gaud. epist. ad August. 

2 et 5 in iniquilate] Inlquitate J humani» (s eras.) I 4 non 
om. J idololatris fo 8 dapnet J sacrilegium (alt. i s. I.) J 
11 cognito J .philophi (p eras.) J 16 beatus t> 18 detinebat A 
idololatriae fo 19 machinamenus J 22 conuersatione J/ 28 ubi J 



lib. II 10, 11—11. 12 



269 



tantum opits, domvs domini, ttbi a 1e saepitis dei et Christi 
eius inuocatum nomen est, per religionem tttam ibidem con- 
stitutam concrematum esse dieatur'. intellei/e, quia in ueritate 
religio dicitur, in fallacia superstitio nominatur. quando ego 
5 id aduerterem, quando ita ratiocinarer, quando aliud ex alio 
sic probarem? fateor, fugit hoc aciem quantulicumque ingenii 
mei et ideo crede mihi falli me ibi potuisse, non, ut dixisti, 
fallere uoluisse in uerbo. itaque tribunus tamquam homo mili- 
taiis errauit, ut ei, quem scit uel credit haereticum, diceret: 

10 per religionem tuam, cum haeresis non religio, sed superstitio, 
religio autem non in falsitate, sed in ueritate propria locutione 
dicatur. proinde secundum hanc expositionem tuam uerus dei 
cultus religio, falsus autem superstitio nuncupatur. audi ergo 
te ipsum, obaudi tibi ipsi, et nos sequi minime recusabis. 

15 scribens namque ad eundem tribunum in primae epistulae 
tuae ipso exordio posuisti atque dixisti: honorabili ac nimium 
nobis, si sic uolueris, desiderando Dulcitio tribuno et notario 
Qaiidenlitts episcoptts et continuo subiecisti: rcliyionis tuae 
scripta percepi. quid igitur ad nos uenire adhuc dubitas? 

•ai ecce tribunus Dulcitius cum sit homo communionis nostrae, 
tamen secundum testimonium tuum non superstitiosus, sed 
religiosus est, ac per hoc secundum expositionem tuam non 
falsum, sed uerura dei cultum tenet. ipse ergo est in catholica 
potius quam tu, quoniam tu in hoc uerbo usque adeo non 

r, errasti, ut etiam exponeres tantum religionem a superstitione 
distare, quantum a falsitate ueritas distat. ille autem homo, 
ut iam dixi, militaris et in istis uerbomm proprietatibus 
minus eruditus quid esset religio nesciebat; absit enim ut 
dicam: 'te adulando fallebaf. tu uero, qui eos, contra quos 



16 I 1, 2 18 I 2, 3 

1 a te] aete (pr. e «. /.) J 
nonpatur A 15 eumdem A 
notario et A 20 dulcius J 
24 alt. tu om. f 



6 quantulicum (sic) A 13 superstio 
16 honorabi A 17 dulitio A et 
22 per secundum lioc eiposionem A 



270 



XII. Contra Gaudentium 



disputas, arguia ex propheta et clamas: uae his qui dicunt 
amarum dulce et dulce amarum, qui dicunt lucem 
tenebras et tenebras lucem, si superstitio est, quam 
nobiscum tenet Dulcitius, cur eam religionem esse dixisti? si 
autem uerum dixisti, cur haereticam tenendo superstitionem 5 
respuis catholicam religionem? sequere igitur testimonium 
tuum, maxime quia et ipsi uestri cum cognouerint non tibi 
fortasse communicabunt, quoniam tribuno Dulcitio per hoc 
uerbum communicasti. heia, frater Gaudenti, noli perdere occa- 
sionem, quam tibi etiam per tuam linguam dominus dedit. an 10 
forte ad hoc irasceris, quod fratrem uoco? hoc enim nomen 
a nobis etiam in nostra collatione respuistis, ubi ostendistis 
nos esse quibus dominus praecepit per prophetam: dicite 
'fratres nostri estis' eis qui uos oderunt et qui uos 
detestantur, uos uero in numero eorum esse, qui istos, 15 
quibus hoc dominus dicit, oderunt et detestantur. negare certe 
non potes te religionem dixisse in qua est tribunus Dulcitius. 
propterea illam tibi epistulam misit, utique ut te non occideres 
et illi ecclesiae in qua est ipse communicares. si ergo ipsius 
religio est, tua superstitio est. quamuis enim ambo uobis hoc 2« 
inuicem dixeritis, eligis tamen ipsum potius falsum dixisse 
quam te. 

XII. 13. Quamobrem secundum hoc tuum uerissimum testi- 
monium et tuam uerissimam expositionem quoniam religio est 
quam Dulcitius tribunus tenet, profecto religio est qua te 25 
ad nostram communionem praeceptum imperatoris impellit. 
unde fit consequens, ut religio sit etiam qua christianus 
irnperator ad curam suam iudicat pertinere, ne in res diuinas 
inpune peccetur, a quo tu non uis curari nisi ea, quae terrena 
re publica continentur. unde et regem Niniuitarum oblitus so 

1 Gaud. epist. ad Anguet. et Esai. 5, 20. cf. Parm. II 1, 1 sqq. 
12 cf. ad pag. 169, 6 13 Esai. 66, 5 

4 dulticiii9 .( (et sic deinceps) 5 heretiam J 7 maiimum Jml 
9 uerbo J 14 oderint J 15 destantur J 17 dedisse J 23 ueris- 
simum hoc tuum fv 25 profecto] profiteor J 



lib. II 11, 12-12, 13 



271 



quid legeris populo de agenda paenitentia non mandasse dixisti; 
liaec enim uerba tua sunt ad me: quid, inquis, miseros deci- 
pis? Ionac dcns praecepit, prophetam dominus ad populum 
misit; nikil tale regi mandauit. aduerte ergo quid scriptum 
5 sit et noli irasci nisi tibi ipsi, qui uel diuina scripta non 
recolis uel tu potius miseros decipis: surrexit Ionas et 
abiit in Niniue, sicut locutus est dominus. Niniue 
autem ciuitas magna erat quasi uiae tridui. et coe- 
pit Ionas ingredi ciuitatem quasi unius diei iter, 

10 et praedicauit et ait: adhuc triduum, et Niniue 
subuertetur. et crediderunt uiri Niniuitae domino 
et indixemnt ieiunium et saccos induerunt a ma- 
iore usque ad minorem. cumque peruenisset sermo 
ad regem ciuitatis Niniue, surrexit de sede sua et 

u detraxit sibi uestimenta et se circumdedit sacco 
et consedit in cinere. praedicaturque a rege et a 
potentibus, dicens: homines et iumenta et oues et 
boues non gustent quicquam nec pascantur et 
aquam non bibant. et induti sunt saccos homines 

20 et iumenta: proclaraauerunt ad dominum inpense 
et auersus est unusquisque a uia nequitiae suae 
et iniquitatis quam in manibus habebat. audisne 
tandem regem curasse, quod ad curam regum tibi displiceat 
pertinere? certe ut inpense ageretur, quod minus quam opor- 

25 tuerat agebatur. ideo ergo Niniuitae non sunt expoliationibus 
proscriptionibusque uel terrore militum ad paenitentiam imperio 
regis artati, quia oboedienter iussa fecerunt. non itaque osten- 
dimus populum ista perpessum, quia nec tu ostendas regem 
fuisse contemptum. proinde cum regibus ea, quae secundum 

30 deum sunt, religioso timore iubentibus quisquis obtemperat, 

2 Gaud. epist. ad August. 6 Ipn. 3, 3-3 

i 

1 agendo penitentie J 3 «ad d 5 niai tibi mg. v tibi (sic!) J 
tibi fv 7 in Niniuem fv 21 aduersus 1 23 regum curam fv 
27 regis magis/ 28 osteridis v 30 religio J quisque v obteperat J 



272 



XII. Contra Candentinm 



a timore incipiens et ad dilectionem proficiens a domino acci- 
pit pacem, non sicut pacem dat saeculum, quoniam saeculum 
pacem dat propter temporalem utilitatem, dominus autem 
propter aeternam salutem. ergo quia ista religio est in qua est 
tribunus Dulcitius — neque enim uerba tua negaturus es — , 5 
superstitio est pars Donati unde te uult erui huius religio. 
superstitio est quod te quaeris occidere, quod ualde prohibet 
huius religio, superstitio est quod erga ista curam reprehendis 
imperatoris, quam suscepit exequendam huius religio. 

XIII. 14. Itaque quia uerbo tuo causa finita est, obsecro io 
per deum religionis, deum ueritatis, ut etiam tuus error ali- 
quando finiatur. ipsa est, frater, ecclesia Christi quae hoc 
tempore toto terrarum orbe crescendo dilatatur, continens et 
malos et bonos uentilatione ultima separandos. atque ut te ad 
extremum illius potius uerbis alloquar, quem testem catholici n 
nominis adhibere uoluisti, ipsa est quae domini luce per- 
fusa per orbem totum radios suos porrigit, ipsa est 
quae ramos suos per uniuersam terram copia uber- 
tatis extendit. proinde etsi uidentur in illa esse 
zizania, non tamen impediri debet aut fides aut» 
caritas nostra, ut quoniam zizania esse in ecclesia 
cernimus ipsi de ecclesia recedamus. nobistantum- 
modo laborandum est utfrumentum essepoBsimus, 
ut cum frumentum coeperit dominicis horreis con- 
di, fructum pro opere nostro et labore capiamus. 
apostolus in epistula sua dicit: 'in domo autem 
magna non solum uasa sunt aurea et argentea, sed 
et lignea et fictilia. et quaedam quidem honorata, 
quaedam inhonorata.' nos operam demus et quan- 

1 cf. 1 Tim. 4, 18 2 cf. Ioh. 14, 27 16 Cypr. De cath. eccl. 
unitate c. 5 19 Cypr. epist. 54, 3 26 II Tim. 2, 20 

1 a timore scripsi amore A timore fo accepit A 3 dat pacem t> 
6 superstio A superstitio— 8 religio om. f 8 imperatoria repre- 
liendis fv 9 eiquendam A 10 tua A 18 copiam A 23 possnmus A 
2o fructum] frumentum A 29 uero inhonorata fv 



lib. II 12, 13-13, 14 



273 



tum possumus laboremus, utuas aureum uel argen- 
teum simus. ceterum fictilia uasa confringere do- 
mino s o 1 i concessum est cui et uirga ferrea data 
est. esse non potest maior domino suo seruus nec 

5 quisquam sibi quod soli filio pater tribuit uindi- 
carit, ut putet aut ad aream uentilandam et pur- 
gandam palam <uel uentilabrum) iam ferre se posse 
aut a frumento uniuersa zizania humano iudicio 
separare. superba est ista obstinatio et sacrilega 

10 praesumptio quara sibi furor prauus adsumit. et 
dum sibi semper quidam plus quam mitis iustitia 
deposcit adsumunt, de ecclesiapereunt, etdumse 
insolenter extollunt, ipso suo tumore caecati ueri- 
tatis lumen amittunt. beatissimi Cypriani sunt uerba ista, 

15 non mea; eius uidelicet uerba sunt, quem tu nobis lectissimum 
testem catholici nominis in tuorum scriptorum exordio posuisti 
et per multa copiosissime commendasti, immo per ipsum, 
quoniam uera atque diuina sunt, uerba sunt dei. ecce quod 
audi, ecce quod caue, ut adiuuante misericordia saluatoris 

20 simul caritatem catholicam teneamus, simul pacem catholicam 
diligamus, simul cum eius frumentis usque quaque crescamus, 
simul usque ad finem zizania toleremus, simul in horreo sine 
fine uiuamus. uides nempe sine ulla defensione Caeciliani uel 
quorumiibet hominum, quos accusandos putatis, catholicam 

25 8iio robore ac firmitate consistere, quamuis et Caeciliani cau- 
sam conlatio nostra purgauerit et aliorum, de quibus calum- 
niamini, aut dubia sit criminatio aut iniusta damnatio. sed 
ualde stultum est, ut ecclesiae causam diuinis testimoniis 
fultam atque munitam in hominum causis ratione exorbitante 

3 cf. Ps. 2, 9 4 cf. Ioh. 13, 16 15 cap. 2 init. 

5 uendicarit Af 6 se putet fv Cypr. 7 paleam Af uel uenti- 
labrum om. Ao se hoc loeo om. fo Cypr., sed extat in 6 codd. Cypriani 
8 a om. A 9 superare / 10 praesuptio 4 prauos / assumpsit J 
11 quidam plus] aliquid amplius / 22 tolleremus A 26 consolatio A 
27 iusta A 28 ut] in A 29 minutam A 

UIL AugUBt. o. Don. III. 1S 



274 



XII. Contra Gaudentium lib. II 13, 14 



ponamus, cum, etiamsi illos malos manifestissime uideremus 
nec iam separare a sacramentis ecclesiae ualeremus, non tamen 
impediri deberet aut fides aut caritas nostra, ut, quoniam et 
- istos inter zizania esse in ecclesia cerneremus, ipsi de ecclesia 
recedere deberemus. si respondere cogitas, noli causam relin- 5 
quere et in superuacaneis euagari. ea quae dicta sunt intuere, 
ad ea quae dicta sunt non fallaciter eludendo, sed rationabiliter 
disputando responde. nam illa proliia responsione quid egeris 
uel potius quam nihil egeris, si necessarium uisum fuerit 
dominusque donauerit, opere alio diligentius demonstrabo. io 

3 karitas A 4 cernemus 6 10 nihil subscriptum in J 



1¥ GYSTINI RETRICTATIONYM LIR. II CAP. LXXXY (LYIIII) 

(PAO. 196, 1 ED. KNOELL). 

CONTRA GAUDENTIUM DONATISTARUM EPISCOPUM, 

LIBRI II. 

5 1. Per idem terapus Dulcitius tribunus et notarius hic erat 
in Africa executor imperialium iussionum contra Donatistas 
datarum. qui cum dedisset litteras ad Gaudentium Tamuga- 
densem, Donatistarum episcopum, unum illorum septem, quos 
in nostram conlationem auctores suae defensionis elegerant, 
10 exhortans eum ad unitatem catholicam et dissuadens incendium, 
quo se ac suos cum ipsa in qua erat ecclesia consumere 
minabatur, addens etiam, ut, si se iustos putarent, fugerent 
potius secundum praeceptum domini Christi quam nefandis se 
ignibus concremarent, rescripsit epistulas duas, unam breuem 
is festinante, ut asseruit, perlatore, aliam prolixam quasi plenius 
diligentiusque respondens. has mihi supra memoratus tribunus 
existimauit esse mittendas, ut eas potius ipse refellerem. quas 
ambas uno libro redargui. qui cum in eiusdem Gaudenti per- 
uenisset manus, rescripsit, quod ei uisum est, ad me ipsum, 
20 nulla ratione respondens, sed magis se nec respondere nec 
tacuisse declarans. quod cum satis possit intellegenter legen- 
tibus et nostra atque ipsius dicta conferentibus apparere, nolui 
tamen sine rescripto relinquere, quidquid illud fuit. hinc fac- 
tum est, ut hi nostri ad illum duo libri essent. 
25 2. Hoc opus sic incipit: Oaudentius, Donatistarum Tamu- 
yadensis episcopus. 

8 eq.] cf. pag. 203, 6—8 



18* 



SENTENTIAE CONCILII BAGAIENSIS QUAE SUPER8UNT EX 
UARIIS AUGUSTINI LOCIS COLLECTA. 

1 Cum omnipotentis dei et Christi eius saluatoris nostri nolan- 
tate ex uniuersis prouinoiis Africae nenientes in ecclesia sancta 
Bagaiensi concilium gereremus Gamalius Primianus Pontius Secun- 5 
dianus Ianuarianus Saturninus Felix Pegasins Rufinus Fortunius 
Crispinus Florentius Optatus Donatus Donatianus et ceteri numero 
trecenti decem, placuit spiritui sancto qui in nobis est pacem 

2 firmare perpetuam et sohismata reseoare sacrilega optata 

quidem pacis et concordiae est iuncta germanitas, sicut scriptum to 
est: iustitia et pax osculatae sunt inuicem. sed ueridica 
unda in asperos scopulos nonnullorum naufraga proiecta snnt 
membra, Aegyptioram admodum exemplo pereuntiam funeribus 
plena sunt litora, quibus in ipsa morte maior est poena, quod 
post extortam aquis ultricibus animam nec ipsam inueniunt sepul- 15 

3 turam licet enim uiperei seminis noxios partus uenenati 

uteri alueus diu texerit et concepti sceleris uda coagula in aspi- 
dum membra tardo se calore uaporauerint, tamen conceptum 
uirus euanescenti umbraculo oocultari non potuit. nam etsi sero 
publicum facinus et parricidium suum feta scelerum uota pepe- 20 
rerunt, quod ante praedictum est: parturiit iniustitiam, con- 
cepit dolorem et peperit iniquitatem. sed quoniam sere- 
num iam fulget e nubilo nec est confusa criminum silua, cum 
ad poenam designata sunt nomina — indulgentia enim antehac 
fuerat — , dum clementiae dimittimus lineam, inuenit cansa quos » 

4 puniat loquamur, carissimi fratres, schismatis causas, 

3 Cam— 9 sacrilega] Cresc. III 53, 59. IIII 10, 12 9 optata— 
15 sepultnram] Cresc. IIII 16, 18 11 Ps. 84, 11 ueridica— 15 se- 
pulturam] Petil. 110, 11 13 Aegyptiorum — 15 sepultaram] Petil. II 7, 16- 
Gaud. I 39, 54. Aegyptiorum— 14 litora] Parm. II 10, 20. Cresc. III 
24, 27 16 licet-26 pnniat] Em. 10. licet-20 pepererunt] Parm. II 
3, 7. Cresc. IIII 2, 2 16 niperei— 18 uaporarunt] Petil. 1 19, 21 
21 Ps. 7, 15 26 loqnamur— p. 277, 7 uiuis] Em. 10 

9 et deest Cresc. IIII 10, 12 19 euanescente Em. 10 celari 
Parm. II 3, 7 



277 



quia iam non possumus tacere personas. Maximianum fidei aemu- 
lum, ueritatis adulterum, ecclesiae matris inimicum, Dathae, Corae 
et Abiron ministrura de pacis gremio sententiae fulmen excussit, 
et quod adhuc eum dehiscens terra non sorbuit, ad maius sup- 
5 plicium superis reseruauit. raptus enim poenam suam conpendio 
lucrauerat funeris; usuras nunc grauioris colligit faenoris, cum 
mortuu8 interest uiuis. nec solum hunc sceleris sui mors iusta 5 
condemnat; trahit etiam ad consortium criminis plurimos catena 
sacrilegii, de quibus scriptum est: uenenum aspidum sub 

io labiis eorum quorum os maledictione et amaritudine 
plenum est. ueloces pedes eorum ad effundendum 
sanguinem. contritio et infelicitas in uiis eorum, et 
uiam pacis non cognouerunt. non est timor dei ante 
oculos eorum. nollemus quidem tamquam e proprii corporis 

15 iunctnra praecidi. sed quoniam tabescentis uulneris putredo pesti- 
fera plus habet in abscisione solaminis quam in remissione medi- 
caminis, inuenta est causa salubrior, ne per cuncta membra pe- 
stilens inrepat uirus, ut conpendioso dolore natum decidat uulnus. 
famosi ergo criminis reos Uictorianum Carcabianensem, Marcianum 6 

-i> Sullectinum, Beianum Beianensem, Saluium Ausafensem, Theodorum 
Usulensem, Donatum Sabratensem, Miggenem Elefantariensem, 
Praetextatum Adsuritanum, Saluium Membresitanum, Ualerium 
Melzitanum, Felicianum Mustitanum et Martialem Pertusensem, 
qui funesto opere perditionis uas sordidum collecta faeculentia 

25 glutinarunt, sed et clericos aliquando ecclesiae Carthaginis, qui, 
dum facinori intersunt, inlicito incestui lenocinium praebuerunt, 
dei praesidentis arbitrio uniuersalis concilii ore ueridico damnatos 
esse cognoscite. eos autem, quos sacrilegi surculi non polluere 

1 Maiimianum— p. 278, 12 paenitentiaj Cresc. IIIl 4, 5. Masimi- 
anum — 7 uiuis] Cresc. III 19, 22. Maiimianum — 3 eicussitj Cresc. III 2h 
24. 53, 59. IIII 2, 2 7 nec solum-28 cognoscitej Cresc. III 

19, 22. nec solum — 18 uulnusj Em. 11. nec solum— 13 cognoueruntj Cresc. 
III 22, 25. nec solura— 11 plenum estj Cresc. IIII 13, 15. nec solum— 9 
sacrilegiij Crcsc. III 53, 59. IIII 10, 12 8 trahit-9 sacrilegiij Post 
gesta 19, 25 9 uenenum— 13 cognoueruntj Petil. 1 19, 21 Ps. 13, 3 
17 inuenta— 18 uulnusj Cresc. IIII 55, 65 19 famosi— 28 cognoscitej 
Cresc. III 53, 59. IIII 32, 39. Oaud. II 7, 7 24 qui funesto— p. 278, 2 
penui8imus] Em. 11. qui funesto — 26 praebueruntj Cresc. III 22, 25 
27 dei— 28 cognoscitej Cresc III 25, 28 28 eos— p. 278, 2 permisimus] 
Cresc. III 17, 20. 54, 60. IIII 32, 39. 34, 41. Gaud. II 7, 7 

5 8uamJ sui Em. 10 12 contribulatio ct calamitas Cresc. IIII 4, 5 



278 



plantaria, hoc est qui a Maximiani capite proprias manus nerecondo 
fidei pudore retraxerunt, ad matrem eccleaiam redire permisimus. 
quanto enim de reorum morte purgamur, tanto de innocentium 
7 reditu gratulamur. ac ne angustum redeuntibus tempus spem 
salutis artatae diei pressura subducat, agnoscentibus quibus licet, ■' 
manentibus praecedentibus statutis, uniuersis usque in diem octa- 
uum KJ Ianuariarum proxime futurarum agnitionis pandimus 
ianuam, ut integri honoris ac fidei regressi habeant fundamenta. 
quam si quisquam ingredi nequiuerit pigra segnitia, sciat sibi ad 
omnes ueniales aditus sua uoluntate uiara esse subductam. manebit m 
enim circa eos dicta sententia et post praestitutum diem redeun- 
tibus fixa paenitentia 

3 quanto — 4 gratalamur] Cresc. IIII 35, 42 4 ac ne— 12 paeni- 
tentia] Cresc. III 54, 60. ac ne— 10 subductam] Cresc. IIIl 38, 45 

1 id est Cresc. III 54, 60 2 pudore fidei Creac. III 54, 60 
3 quantum Cresc. IIII 4, 5 6 in] ad Cresc. IIII 4, 5 



APPENDIX. 
I. SERMO DE RVSTICIANO SVBDIACONO. 



Hunc sermonem e codice quodam Cellensi erutum edidit Hieronymus 
Vignierius in secundo tomo Supplementi Augustiniani (Parisiis 1654); 
repetiui deficientibus libris manu scriptis textum uulgatum (t>) ortho- 
graphia correcta. 



SERMO DE RUSTICIANO SUBDIACONO. 

1. Adhuc maerens et dolens, fratres, sisto me sanctitati uestrae; 
nec enim praeteriti casus — dicam mei dicam uestri? — dolorem potui 
digerere. ter conatus sum uerbum, uude debitor sum, uobis sub- 

o ministrare: totiens et meae et uestrae lacrimae conantis uocem 
suppre8serunt nec potni melius curas quibus premebar quam 
ubertate lacrimarum explicare. quid ergo fiet? numquamne meo, 
numquam uestro luctui Iimes statuetur? quotiens me uidebitis 
intrantem, non cessabitis pectora tundere et gemitus dare? quo- 

iu tiens uos congregatos uidero, in lacrimas ibo et suspiria? tempus 
lugendi et mihi et uobis circumscripserunt eloquia diuina nec 
dolui cum uos lacrimantes uidi — et ad Lazari recordationem 
fleuit dominus Iesus Christns et qui eum flentem uidebant Iudaei 
dixerunt: ecce quomodo diligebat eum! — , immo potius 

15 si quid in lacriinis iucundum, si quid gratum esse potest, illud 
e uestris collegi. dicebam enim intra me: 'ecce quomodo dilige- 
bant eum!' qui patrem tanto affectu prosequebantur, eundem 
dabunt et filio qui eorum pater factus est. heredem oneris facient 
heredem amoris; qui suctedit honori, succedet et caritati. bonum 

20 ingredienti omen est antiquae in pastorem dilectionis in ouibus signa 
uidere. fiet amoris translatio in eum cui facta est curarum collatio, 
nec mutato pastore cessabunt eum diligere qui debet oues pascere, 
cuius uocem audient et qui deo teste conscientia teste paratus 
est cum adiutorio domini pro ouicularum minima animam suam 

25 impendere et superimpendere. 

2. Si quae ratio dolendi, si flendi, tota mea est, non uestra, 
non eius cuius tangimur desiderio. solutus est ille, uinetus ego; 
stadium emensus, curro; in patria est, unde peregrinor; curas 
qua8 deposuit in sinti meo reposuit; clauum bene tenuit, de me 

30 quid fiet nescio; appulit, fluctuo; e litore uidet iratum pelagus, 
furentes procellas, exclamo in mediis fluctibus: salua nos, per- 

10 cf. Eccle. 3, 4 14 Ioh. 11, 36 24 cf. Iob. 10, 11 

28 cf. II Cor. 5, 6 31 Matth. 8, 25 

20 de ttoce omen ab Augmtmo aliena cf. Retract. 1 J, 6 (£) Knoell. 



282 



Sermo de Rustieiano 



imus. et uere perimus et uere periculum urget et uere caput 
meum impellit non meum tantum periculum, sed et uestrum; 
nam sine uobis saluus esse non possum, uestrarum animarum 
iactura mea est. quidquid domino meo de uobis perit, periculo 
meo perit; rationem sum redditurus, pellem pro pelle. miseri- 5 
cordem dominum habeo, sed rigidum computatorem: ouiculas 
suas cotidie numerat, has in manibus descriptas habet, exigit 
numerum, quem si non reddidero ingens capiti meo periculum 
creatur. uidete, fratres, si sarcinam meam considerans a lacrimis 
possum temperare, si de graui onere meo non mihi dolendum u> 
est. pondus meum alleuiate. faciet caritas uestra quod immane 
est mitius et adiuuante domino et pastor et ouiculae pascua 
inuenient, et postquam in meridie cubauerint, accumbent cum 
Abraham, Isaac et Iacob, ubi non erit sol neque ullus aestus, 
sed in umbra domini pax et refrigerium, quando luctus noster 15 
uertetur in citharam et uoces flentium in cantus exsultantium. 

3. Ceterum, dilectissimi, dum de pastore erepto lugemus, 
nascitur de perdito fratre dolendi occasio. praecisum est a nobis 
membrum, pars nostri facta est pars Donati, transiit miles domini 
ad castra Philistinorum et de uase honoris factum est uas 20 
dedecoris. intellegitis quid dico. miser ille Rusticianus Mutigensis 
diaconus sacramentnm quod ecclesiae debebat abiecit et ordinem 
suum infideli participatione polluit. quid non feci, quos non 
adhibui conatus, ut in praecipitium ruentem in plano collocarem 



prima et urgens fuit cura mea qui nunc est dolor meus. nole- 
bam mihi subtrahi in ipso oneris mei exordio quem a satis longo 
tempore uidebam tamquam fulgur de caelo cadentem. et licet 
ipse exigentibus peccatis suis a domino deseri meruerit, doleo 
tamen quod de eo ad dominum meum dicere non possum: 'ecce 3« 
me cum pueris quos dedisti mihi." 

4. Uobis omnibus notum scio et tam bene scio, quia scio 
uestrorum multis moras quas hic trahebat displicuisse. quotiens 
uenerandus noster Ualerius me praesente cum uisceribus paternia 
dixit ad eum: 'quid hic agis? cur stationem tuam deseris? cur pre- 33 
sbytero tuo non collaboras? cur Hipponem Mutigenae praefers cui 
alligatus es?'et cum reaponderet se ad solitudinem minime idoneum 

5 cf. Hiob 2, 4 13 cf. Cant. 1, 6 cf. Mattb. 8, 11 14 cf. 
Apoc. 7, 16 15 cf. Hiob 30, 31 20 cf. Rom. 9, 21 25 cf. Eccli. 3, 27 
28 cf. Luc. 10, 18 30 cf. Esai. 8. 18 , 

21 Mutigenensia? c/. lin. 36 33 uestrorum = uestrum 




subdiacono 2—5 



283 



clericatum, non monachatum iniisse, se nullos Mutigenae habere 
cum quibus uersaretur, respondebat sanctus eenex: 'alligatus 
es uxori? noli quaerere solutionem. tua est ecclesia 
Mutigensis, non nostra; ad eam nomen, non ad Hipponem dedisti. 
5 nonne saeculo renuntiasti, nonne amicis, nonne sanguini?' audiebat 
dicentem, sed male audiebat qui dicenti non obsequebatur. quid 
factum est? cum satis festiuus haberetur indolisque ad scurrilitatem 
procliuioris, inter nugas saecnli, inter conuiuia et compotationes 
diumas, saepe etiam nocturnas tandem defecit; exstinctus est 
iu spiritus timoris domini, de iuto in lutum prouoluitur. alternis 
uicibus et alios inuitans et ab aliis inuitatus et conuiua et con- 
uiuans, cum aeri quod contraxerat soluendo non esset et a credi- 
toribus urgeretur et se cotidianis implicaret erroribus et plurimia 
scandalum crearet, tandem a presbytero suo exoommunicatns ad 
Donatistas transfugit et ab eorum episcopo non tantum exceptus, 
quod contra ius ecclesiarum est, non tantum rebaptizatus est, 
quod impium est, sed etiam diaconns, quod maxime lugendum, 
factus est. 

5. Haec ego cum primum accepi, aberat uenerandus senex 

20 noster Ualerius, sed commota uiscera dilationem minime passa 
sunt. ingemui dolui, pro eo in conspectu domini mei effudi ani- 
mam meam. et quia mihi a multis relatum fuerat Macrobium 
episcopum Donatietam ad quem confugerat uirum esse pacificum 
non longe a regno dei et a concordia fratrum, qui si aliquos 

» rebaptizaret id inuitus faceret, hunc Iitteris conuenire statui et 
quam obnixis precibua ad eum per amicos agere, ut in subdiacono 
nostro baptismum Christi non exsufflaret nec iterum baptizaret, 
quem in nomine dei et baptizatum et signatum fuisse non nesci- 
ret. aegre litteras nostras admisit, sed tandem Maximi et Theodori 

30 quibus illud negotii iniunxeramus precibus adactus est, ut eas 
recitari sineret et ipse etiam legeret. quibus nihil aliud respon- 
dit quam: non possum nisi ad rae uenientes suscipere 
et eisdem fidem quam postulauerint dare. cumque de 
Primiani facto inatarent, dixit non esse filii in patrem inquirere. 

35 et quia per litteras quas ad Macrobium dedi rogabam, ut re- 
sponderet quae coram populo nostro legerentur, si uero recusaret, 
me nostras recitaturum, cum primura abeasent milites, hodie, fratres, 
fidem meam libero. oullus adest qui possit turbas ciere, noui uos 

2 I Cor. 7, 27 21 cf. I Keg. 1, 15 32 non possum—dare] Au- 
gust. epist. 107 37 cf. August. epist. 23, 6—7 

4 Mutigenensis? 



284 



Sermo de Rusticiano 



omnes ad concordiam et ad alienos amplectendos promptiores esse 
qaam nt excitem. litteras ad Macrobium profero, nt actorum nihil 
oonscientiam uestram lateat, sed apnd deum et homines innotescat 
quam sincero corde, qnam pacifico affectu inspirante domino rem 
tractaueriro. qnodsi postea perit frater noster, in sua, non in nostra 5 
oonscientia peribit. ueniet dominus qni hos et me iudicabit; ueniet 
oerte frumentnro assertnrus, paleam dispersurus. aquas nostras 
qnas tantopere formidant ipse examinabit et coram omnibus mani- 
festissime iudioabit, an qnas pollutaa dixerint ipse quoqne habeat. 
oerte uidebunt in quem pupugerunt. quid enim est aliud christi- 10 
anum rebaptizare quam dominnm iterum pungere? signum regis 
accepit, crucem admisit, in morte Christi tinctus est. quid aliud 
facis qui talem bis baptizas, qui regis signum exsufflas, qui crn- 
cem expungis, quam mortera domini inanera et nacuam reddere 
et uninersam salutis nostrae dispensationem ostentui habere? i* 

6. Aqua nostra non est aliena, uirgo est et sancta. in fontem 
nostruro descendit spiritus, quos irrorat sancti sunt. uideant qua 
temeritate pollutos astrnant, quos talibus undis aspersos nouerint. 
o sacrilegam nouitatera, o uocem impiam! sanctificauit deus aquas 

in initio mundi per spiritns incubationem. ex eis tot et tanta 20 
prodierunt miracula, quae de aquarum nostrarum sanctitate nos 
erudirent et de ueritate quorum nmbrae erant instruerent et de 
regeneratione quam in aqnis haurimus certos facerent, et eas alienas 
uooant et ab liis abstinent et mendaces dicunt et omnem eis fidem 
abrogant. erit itaqne aerax aqua Primiani, quem tam immani ana- 2!> 
theraate percussistis, quem tantorum scelerum in uestro conuentu 
reum iudicastis nec tamen qnos baptizauit iterum tinxistis, et 
ecclesiae catholicae, columbae nostrae, sponsae immacnlatae, infi- 
deles impurae mendaces aqnae apud eos erunt? dicent forsan: 'men- 
daces erant qni Primiannra innocentem damnarunt, et ideo eius 30 
aqnae mendaces non fuerunt'. sed quid dicent de Feliciano et Prae- 
textato, qui Primianum damnauerunt et ab illo tam grandi schiBmate 
discesserant? an quos baptizauerant noua et recenti tinctione 
eoclesiae suae pepererunt? neqnaquam. Feliciani et Praetextati 
aquae fideles, qui postmodum coiernnt et aduersus ecclesiam ca- 35 
tholicara insani foederis communione conspirauerunt, aquae uero 
nostrae infideles et profanae? 0 insana et peruers* cogitatio! 

7. Addunt etiam: qui baptizatur a mortuo quid est 
lauacrum eius? erratis, miseri, non intellegentes scriptnras. 
non dicimus baptismuro, quo tingunt illi quos nelut mortuos a «> 

10 cf. Ioh. 19, 37 28 cf. Cant. 5, 2 38 Eccli. 31 (34), 30 
22 intellege neritate <eorum> quorum 



subdiacono 5—7 



285 



uiuorum communione separamus, nihil esse, sed nihil prodesse, 
quamdiu inter mortuos uiuitur. tolle quod obest, iam prodest; 
quod extra accepisti proficiet cum intus fueris. emenda baptizatum, 
sufficit. latens in semine uirtus incrementa sumet, spiritum dei 
ex alto induet, et qui in Christo per baptismum sepultus fuerat 
licet foris, postquam in ecclesiae sinum admissus fuerit et mor- 
tuos reliquerit sepelire mortuoa suos, sentiet aquara fidelem nec 
haereticorum contagiis pollutara et paternara uocem ad cor audiet: 
ecce filius meus mortuus erat et reuixit, perierat 

10 et inuentus est. filius meus, quem obstetricantibus undis genue- 
ram, mortuus erat, quia de spiritu meo non uiuebat, et reuixit, 
quia abiecto mortuorum consortio ad locum uitae rediit; perierat, 
quia eodem cum impiis naufragio abreptus fuerat, inuentus est, 
quia per salutarem tabulam, hoc est paenitentiam, tandem portui, 

15 hoe est ecclesiae, redditus. ut hoc de illis eueniat, fratres, quam 
obnixe possumus a doraino petamns, ut, quemadmodum unus est 
baptismus, una aqua, una fides, sic etiam una caritatis professio 
nec inter nos alia amplius audiatur quara meliorum charismatum 
aemulatio. 



4 cf. Luc. 24, 49 6 cf. Matth. 8, 22. Luc. 9, 60 9 Luc. 15, 
24. 32 



II. LIBELLVS ADVERSVS FVLGEN- 
TIVM DONATISTAM. 



a = cod. Augiensis XCV saec. X 

s = cod. Schafhusiensis 40 saec. XI— XII 

tn = cod. Monacensi8 23605 saec. XII 

» = cod. Uindobonensis 1046 saec. XII 

a = consensns codicum mu 

v = editio Migniana 



I. Libeltum, quera mihi religio tua, frater Fulgenti, direxit, non 
aspernatus accepi; quera utrura ipse dictaueris an aliunde quae- 
sieris, non satis iam moror. est enim et hoc nostrae religionis 
officium, non personas intendere, sed ueritatem in omnibus quae- 
5 rere, inuentam cognoscere et agnitara custodire. sic enim Paulus 
apostolus dicit: omnia probate, quod bonum est tenete; 
ab orani specie mala abstinete uos. breuiter igitur dicam 
quod ingeniosius litteris dilatasti. dixisti unum esse baptisma, 
quod Samaritanus, id est haereticus, habere non meruit; unum 

10 hortum conclusum, quod est ecclesia, fontem habere signatum, de 
quo nullus alienus attingit; unum oleum, quod est chrisma sanc- 
tissimum, quod raoriturae muscae corrumpunt et peccatores om- 
nino non dabunt. contra haec mihi in adiutorio domini paranda 
responsio est nec aliunde sumenda nisi ex Iectione diuina. uerbi 

15 ergo principium iam sumamus, immo ipsum uerbum principiura 
lesura dominum ducem ac principem caelestis militiae teneamus, 
bella geramus et eius manu sacrata tuba petamus muros uali- 
dissimos ciuitatis nefariae Hiericho, id est altitudinem mun- 
danae sapientiae testamentis dominicis circumdemus, ueritatis 

20 et libertatis uocibus concrepemus, aduersario3 in domo Raab, id 
est ecclesiae, quae nuntios eius suscipit, propter mundi excidium 
confngere conpellaraus, pertinaces anathema condemnemus, ut 
haetenns uictores esse possimus. haec ergo ex lege aduersus legem, 
ex dei testamento aduersus dei testamentum, ex ueritatis fonte 

25 aduersus ueritatis fontera tam obice forte prima fronte sumpsisti, 

6 I Thess. 5, 21-22 10 cf. Cant. 4, 12 12 cf. Eccle. 10, 1 

20 cf. Ios. 2 

Be codicum praescriptionibus cf. Praefatio 2 an] ac mmlu 3 iam 
moror scripsi aramiror a admiror sev 4 intende a intendes sml 
quaerre a 5 agnoscere v si aml apostolus Paulus uv 7 uos 
abstinete v 8 ingeniosus z •!• diiisti a 9 sammaritanus aml 
(passim) 10 horum aml ortum sb quod] qui uv 11 attingat mml 
sanctissimo uml 13 domini om. a diuino add. mm2 s. I. 14 est 
responsio s 15 somamus principium (om. iam) m 17 sacramenta sml 

21 suscepit v 22 anathemate sssv 23 actenus ammlu 25 forti sitv 
liii. August. c. Don, m. 19 



290 



Aduersus Fulgentium 



quasi possit ueritas a semet ipsa deuinci aut gloria luminis sua 
luce fuscari. 

II. Donatista dixit: Dominua et saluator noster Iesus ChristuB, 
unici baptismi doctor et custos, ne sitientes animas per aridos 
lacus mentis error adduceret, perennes hanstus sibi esse procla- 5 
man8 in euangelio suo ita testatus est, dicens: qui sitit ueniat 
et bibat, qui credit in me, sicut Esaias dicit. 

Catholicus respondit: Non habet: sicut dicit Esaias, sed: 
sicut dicit scriptura. sed ista uelut impedimenta despiciam, 
non longo sermone utilitatem legentis excludam. 10 

Donatista dixit: Qui credit in ra e, sicut dixit Esaias, 
flumina de uentre eius fluent aquae uiuae. et ne pas- 
sim et ubique bibi posse diceretur, merita aquarum ipse discreuit, 
dum Samariae apostasiae originem in proprio fonte damnauit: 
qui biberit, inquit, ex hac aqua sitiet iterum; qui bi- « 
berit ex aqua quam ego dedero, non sitiet in aeter- 
nnm, sed fiet in eo fons aquae salientis in uitam 
aeternam. 

Catholicus respondit: Haec utique ideo posuisti, ut nos catho- 
licos quasi Samaritanos et sine baptismo demonstrares. iam ergo 20 
Donatistas in Samaritanos incipe speculari. Samaritanorum dogma 
Regnorum libro docente tale fuit: deum timebant et simul fig- 
menta colebant; diuinam legem Beruabant et patrum errores minime 
deserebant; circumcisionis signum habebant et Israhelitarum col- 
legium non tenebant. hoc et uos facitis. deum metuitia et figmen- 25 
tum luteum Donatum pariter colitis — et hic enim ex terra figu- 
ratus est — ; diuinam legem seruatis et parentum errorem non 
relinquitis; baptismi habetis sacramentum et catholicorum non 
unltis habere consortium. ecce uos eis per omnia similatis. sicut 
ergo tunc Samaritanorum circumcisio secundo dari non poterat, w 
ita nunc Donatistarum baptisma iterari non debet, domino Christo 

6 Ioh. 7, 37—38 11 Ioh. 7, 38 15 Ioh. 4, 18-14 22 cf. UI 
Reg. 12. 13 

3 I mg: as Donatistia uml 5 abduceret v perhennes u 
austus aml 7 dicit] add. flumina de uentre eius flnent aqnae uiuae m 
10 non a rie (e s. I. s) ssv 11 II mg. as sicut dicit uv 12 uiui 
asmlm uiua sm2 13 ipse om. m 15 pr. qui] quae a inquid « 
aqua hac uml 19 ntique om. e 21 in samaritanis sm2 docma u 
24 disserebant aml diserebant am2sml hisrahelitarum sml israeli- 
tarnin m 26 enim] pariter uml terre asml terrae puluere v 
28 derelinquitis sml 29 sirailiatis uml sicut] sic 5 si xr 



Donatistam 1—8 



291 



docente: qui semel lotus est non habet necessitatem 
iternm lanandi. circumcisio enim Samaritanorum baptisma 
significat Donatistarum, dicente apostolo: circumcisi estis 
circnmcisione non manu faota in ezpoliatione cor- 
5 p o r i s carnis, sed in circumoisioneChristi, consepulti 
ei in baptismo. quod autem ait dominus: qni biberit ex 
hac aqua sitiet iterum, non de baptismate, sed de terreno 
locntus est elemento. nam si baptisma hic nellet ostendere, nullo 
modo a Samaritana muliere posceret bibere. denique puteus ille 

10 non Samariae dictus est, sed Iacob, et utique Iacob non fuit haere- 
ticus, sed deo dilectus, semper carus, et ipse ex eo bibit et 
filii eius et pecora eius. 

III. Donatista dixit: Numquam ergo ecclesiae spiritus patitur 
iungi quod ore diuino mernit diffamari, legis praeconio praemo- 

15 nente: duo duo, nnum contra unum, et dominus in euan- 
gelio: tunc, inquit, duo erunt in agro; unus assumetur, 
et unus relinquetur. duo molentes in molendino; 
nna assumetur, et una relinquetur. uides ergo duo esse 
genera baptismatum et duo praemia meritorum, dum unum letalis 

so ingenii ardor exurit et bibula sitis perennes haustus excoquit, 
alternm, quod semel potandorum meatibus sitim uitae perennitate 
satiat. utique in effossis gurgitibus perpetuas ariditates ostendit, 
et cum eis uitae meritum clausit, mortis aditnm patefecit, dicente 

1 Ioh. 13, 10 3 Col. 2, 11-12 6 Ioh. 4, 13 11 Ioh. 4, 12 
15 Kccli. 33, 15 16 Matth. 24, 40-41 

2 enim v S (= est) eras. in a, om. sa baptismam aml 3 circum- 
cisi] circnmci8ione z 4 circumcisione] circamsione a exspoliatione su 
7 aqaa hac s 8 ostenderet aml 9 a samaritana bis a posceret 
bibere sm2a pos amlsml postulasset am2v ille om. m 11 sed 
in deo deo m sed ideo deo u 13 111 mg. as Numquid u 15 duo 
contra duo v 17 duae (-e m) smv, cf. Soensch, It. ' p. 277 18 ui- 
dentes mmlu uidetis mm2 genera esse v 19 baptismatum genera 
mml dnm unum] unum quod mm2 20 bibulas istis aml bibula itis 
am2sml bibalae sitis v perennas aml perhennes u exquoquid aml 
excoquid u 21 potandorum (scil. haustuum) m pota(-te- «ml)ndarum 
cet. v sitira mm2 situm asmml sitium uv perennitatem ti 22 sa- 
ciat mm2 sanctiunt cet. sanciuit s. I. am2, et v in effossis utique ts 
23 eis (»«7. effossis gurgilibus) scripsi ei codd. (quod uix ad unum 
genus baptismatum referri posse uidetur) eins v uitae] pie asmlv 

additum aml 

19* 



292 



Aduersus Fulgentium 



Hieremia: duo mala faciunt populus iste. me dereli- 
querunt foritem aquae uiuae et effoderunt sibi lacus 
detritos qui aquam non possunt portare, et iterum: 
omnes qui derelinquunt te confundantur, recedentes 
a te seribantur in libro mortis; quoniam derelique- 6 
runt te, confundantur recedentes a te fonte uitae. 

Catholicus respondit: Tn unum contra unum, ego multa baptisma 
assero contra unura. etenim paganus baptizat et Iudaeus baptizat 
et Sadducaeus baptizat et multi extra regulam datae legis bapti- 
zare non cessant. sed illud est unnm quod uerum, illud uerum 10 
quod Christi, illud Cbristi quod patris et filii et spiritus sancti. 
lioc est uerum, hoc salubre; huic nullum est comparandam. hoc 
qui non accipit, ipse sibi et uitae meritum clausit et mortis adi- 
tum patefecit. 

IIII. Donatista dixit: Quodsi, ut asseris, una fides in utroque i& 
consistit, cur inter fidelem aquam et perfidam iusta separatione 
discreuit, testante domino per Esaiam: quis nuntiauit uobis 
quia ignis ardet? quis nuntiauit uobis locum illum 
aeternum? ambulans in iustitia, praedicans uiam 
rectam, odio habens facinus et iniustitiam et manns 20 
abstinens a muneribus et grauans aurem ut non au- 
diat iudicium sangninis et comprimens oculos suos 
ne uideant iniquitatem, hic inhabitabit in alta spe; 
fortis panis illi dabitur et aqua eius fidelis. a cuiua 
fide perfidam separans Hieremia testante sic posuit: ut quid 25 
iniuriantes me praeualent? plaga mea solida facta 
est: unde sanabo? facta est mihi sicut aqua mendax 
non habens fidem. 

1 Hier. 2, 13 4 Hier. 17, 13 17 Esai. 38, 14-16 25 Hier. 
15, 18 

1 hieremiae aml faciunt mala uml facit mm2 fecit v derelin- 
querunt asml 2 fontem aquae uiuae om. asuv 4 confundentur et 5 
scribentur mm2v 5 in libro] inbro amlsm2 in rubro am2 quoniam 
bis u derelinquerunt a 6 confundantur— fonte] fontem v 7 bap- 
tismata sm2m, cf. p. 298, 3. 24 9 saduceus am 10 quod om. m 
11 quod xpo aml 12 hoc est salubre boc uerum a 15 HH mg. as 
quod sicut asml 16 perfidem a 17 testante bis mml dfio] add. 
qui ait u nuntiabit hic et lin. 18 Engelbrecht 18 quia— uobis 
om. asm 23 uideat mm2 inbabitauit a habitabit « specn 
(3ni]Xatui) Engelbrecht 24 fidelis] fidele uml 25 perfidam (scil. aquam) 
asmmlu perfidie mm2 perfidiam v 26 iniurantes asml 27 sanabor t> 



Donatistam 8—5 



293 



Catholicus respondit: Haeretici omnes licet in sua sibi dispu- 
tatione discordent, in baptismi tamen traditione sollemni uerbo 
concordant, sicut ctrcumcisio una, sed fide uaria, in Iudaeis et 
Samaritanis ueteribus consistebat. necesse est ergo, sicut tunc, ita 

5 et nunc fieri oportere conuersis, ut quod disputatione sola plectatur 
sola iterum disputatione soluatur, ut audire de domino possint: 
iara mundi estis propter sermonem quod locutus sum 
uobis; manete in me, ot ego in nobis. omnia enim in 
figura contingcbant illis, scripta sunt autem ad cor- 

loreptionem nostram, in quos fines saeculoriim deue- 
nerunt. 

V. Donatista dixit: Ezechiel quoque sic dicit: et uidebant 
quia plures sunt qui auerterunt aquam antiquae 
piscinae, et non aspexerunt ad eum qui fecit eara ab 

15 ini tio, et eum qui illam condidit non uiderunt. inau- 
dita dementia perfidorum, nec diuinis uelle uocibus credere nec 
apostoli simplicem doctrinam erroris sui faucibus uelle seruare! 

Catholicus respondit: Absit, absit ut aquam antiquae piscinae, 
sicut U08, in partem ducamus aut diuinis eloquiis non credamus. 

» quod legimus credimus et quod credimus praedicamus. audi 
quae sit origo nostra et ubi eius aqua diffnsa. in Zacharia sic 
habes: exibunt aquae uiuae de Hierusalem; medium 
earum ad mare (orientale et medium earum ad 
mare) nouissimum — hoc est ab Hierusalem usque ad fines 

25 terrae — ; aestate et hieme erunt — id est omni tempore 
erunt — ; et erit dominus rex super omnein terram, 
hoc est omni terrae Christus dominabitur, non Donatus. haec est 
possessio, haec hereditas Christi quae a sanctis colitur et perenni 
fonte rigatur, de qua ei dictum est: dabo tibi gentes here- 

30 ditatem tuam et possessionem tuam terminos terrae. 

7 Ioh. 15, 3-4 8 I Cor. 10, 11 12 Esai. 22, 9 14 Esai. 
22, 11 22 Zach. 14, 8-9 29 Ps. 2, 8 

l V mg. as respondit] R m (passim) hereticas omnis z 2 dis- 
cordet e 3 concordat a 5 plectatur scripsi pectatur aml peccatur 
amSss petatur t> nectatur Engelbrecht 7 quod a quem ssso 9 cor- 
rectionem m 10 fines om. asml 12 VI mg. as ezechihel as 
sicut s diiit uv uidebant Engelbrecht uidebunt codd. v 18 prures 
aml antiquamue mml 15 niderent uml 17 facibus aml 18 VII 
mg. as aqua asu 19 uoa in partem uos u 23 orientale— mare 
om. codd.; on primum (r)]v itptitYjv) pro orientale scribendum? 24 ab 
sv ad aml a amUa 28 quae a] qua ea a 29 dabi aml 



294 



Aduersus Fulgentium 



qui in ipsa est, heres ascriptus est, qui in ipsa non est, iam dam- 
natus est et morti destinatus est, scriptura dicente: qui egres- 
sus fuerit domus tuae fores, ipse sibi reus erit. 

VI. Donatista dixit: Hinc sibi deus unicum baptismum esse 
proclamat, hinc apostolus unum cunctis dixisse confirmat, deo per 6 
Salomonem probante: hortus conclusus, soror mea sponsa 
mea, fons signatus, puteus aquae uiuae, paradisus 
cum fructu pomorum. 

Gatholicus respondit: Recordare legem et aduerte diligenter 
et uide quod ex hoc paradiso, ex hoc horto concluso, ex hoc 10 
fonte signato etiam foris salutis unda decurrat, quae uadit contra 
Assyrios, contra uos uidelicct Donatistas. ex Assyriis enim Sama- 
ritani illi nascuntur qui uobis sunt comparati. ipse est, inquit 
scriptura, fluuius qui uadit contra Assyrios, contra ini- 
micam dei populo gentem. non pro illis uadit, sed contra. quibus- 15 
dam enim-est odor mortis in morte, quibusdam uero 
odor uitae in uita. sicut enim, qui manducat et bibit 
sanguinem domini indigne, iudicium sibi manducat et 
bibit, sic et qui accipit indigne baptisma iudicium sibi accipit, non 
salutem. nam et Iudas proditor bonum corpus et Simon magus 20 
bonum baptisma Christi percepit, sed quia bono bene non usi 
sunt, mali male utendo dcleti sunt. bonum est baptisma, bonum 
e8t Christi sanguis et corpus, bona est et lex, sed si quis 
ea legitime utatur. neque quia et foris est diuina non est, 
aut quia ab alienis habetur aliena putabitur, aut quia a malis 35 
iniuste tractatur a nobis iuste damnabitur. aqua paradisi aqua trini- 
tatis est. hanc ubi agnoscimus, paradisi non negamus, hanc ubi non 
perspicimus, paradisi omnino non dicimus. quaecumque foris nata 

2 Ios. 2, 19 6 Cant. 4, 12—13 13 Gen. 2, 14 15 II Cor. 2, 16 
17 I Cor. 11, 29 23 cf. I Tim. 1, 8 

1 ipsa non est] ipsa est non est a 2 pr. est otn. v alt. est om. m 
3 fores domus tuae uv 4 VIII mg. as adiiit uml Hinc hinc tn 
baptisma uv 5 confirmatur smmlu deo] ideo u 6 probantem a 
ortus codd. 9 VIIII mg. as legem et sm2a lege mea a legem mea 
sml lege omnia ti aduerte] a. legem z 10 ex paradyso (om. hoc) z 
horto ex osto a ex hoc horto concluso om. z 11 quae] quo u 
12 assirios au donatista a assiriis az 13 inquid u 14 assi- 
rios a 15 populo dei z 16 mortem et 17 uitam zv 19 bibet asml 
sibi om. av 20 proditor iudas z 22 deleti] dediti u est] et 
asml baptisma est z 23 alt. et om. v 21 ea] a asml quia et] 
enim et quia v 26 dam(danip- w)natur z 28 paradiso sml 



Donatistam 5—8 



295 



est, paradisi nullo modo dicenda est: ut puta Manicheus, quia 
numquam fuit in paradiso nec sicut uos de ecclesia foras egressus 
est, aqua paradisi putandus <non> est, quia foris exortus est. hic 
opus habet ut uiuat, <ne> in aeternum moriatur, sed ut legitime 
s uiuat in ipsa uiuat, ne iudicium manducet et bibat. 

VII. Donatista dixit: E contra apostolus dixisse testatur: unus 
deus, una fides, unum baptisma. nulla in diuina doctrina 
uarietas, per omnia dominum seqnitnr seruus, in nullo differt a 
magistro discipulus. 

10 Catholicus respondit: Quem sequeris, quem imitaris, quem huius 
flagitii arbitraris auctorem? da mihi aliquem sanctorum post tri- 
nitatem rebaptizare, quod facis. lege mihi non illas scripturas, 
quarum auctoritate non teneor, sed noui et ueteris testamenti, 
quibus utrique subicimur. si unum est baptisma, cur duplicas 

15 unum? non enim aliud iteras quam quod inuenis uerum. quoniam 
ergo quae destruxistis ea, sicut dixit, reaedificatis, praeaaricatores 
uos esse monstratis. 

VIII. Donatista dixit: Aut si unum putas cum reis aliqua per- 
mixtione coniunctum sacramentum baptismi, audi prophetas qui- 

20 bus sit recte dispensum, dicente Salomone: fons uitae in mani- 
bus iusti. 

Catholicus respondit: Bene de uobis dominus dixit qui errorem 
uestrum ante praeuidit: uos qui iustificatis uos coram 
hominibus, deus autem nouit corda uestra, quia quod 

2saltum est hominibus abominabile est apud deum. si 
iustus es et fons uitae in manu tua est, non homo, sed deus es. 
ad te confugiatur, tibi credatur, in te spes omnis uitae ponatur, 
ipsum baptisma in nomine tuo detur et de domino taceatur. uis 
scire ubi hunc fontem uitae requiras? in psalmo habes: apud 

30 te est fons uitae et in lumine tuo uidebimus lumen. 

6 Eph. 4, 5 16 cf. Gal. 2, 18 20 Prou. 10, 11 28 Luc. 16, 15 
29 Ps. 35, 10 

3 paradi s putandus (ut coni. Moreliua) codd. potandus v non 
addidi exorsus m 4 ne v, om. codd. 5 in ipsa] in eternutn in 
ipsa b 7 doctrina diuina v 10 Cath respono" hoc loco mm2, ante 
da mihi (lin. 27) v, om. asmmlu 11 flagitiis a post (t s. I. ml) a 
16 sicut dixit] dixit asml sicut dixit apostolus mm2 iterum (aic!) v redi- 
ficatis as 18 XI mg. as cum] cur mm2 reis v res asml est (del. s) 
sm2a 20 dispensatum mm2 22 XII mg. os 23 uos estis qui v 
24 dorainus uv nostra a 25 aput u 27 ad] a « 28 deo sml 
daceatur aml 



296 



Aduersus Fulgentium 



non legisti: filius maluB superbos oculos habet, filius 
malus ipse se iustum dicit, exitus autem suos non 
abluet? nisi <te> ut hominem reum esse cognoueris, nisi te 
peccatorem ueraci corde clamaueris, iustificari omnino non poteris, 
dicente propheta: dic tu iniquitates tuas, ut iustificeris. 5 
et Iohannes apostolus: si dixerimns quia peccatum non 
habemus, nos ipsos decipimus et ueritas in nobis non 
est. 

VI III. Donatista dixit : Et Dauid dicit: oleum autem pec- 
catoris non inpinguet caput meum. 10 

Catholicus respondit: Da ergo mihi aliquem tuorum quem pro- 
bes non esse peccatorem, ut oleum uestrum non possit esse pec- 
catoris, cum scriptnm sit: nullus est hominum qui non 
peccet. interpres male, desuper lege, ut sensum possis accipere. 
sic ait: corripiet me iustus in misericordia et incre- 15 
pabit me; oleum autem peccatoris non unguat caput 
meum, hoc est: melior est misericors increpatio quam lenis adu- 
latio, sicut et illud: meliora sunt uulnera amici quam 
uoluntaria oscula inimici. oleum peccatoris blandimentnm est 
adulatoris, de quo alibi dicit: molliti sunt sermones eius super 20 
oleum et ipsi sunt iacula. oleum iusti spiritus est dei, di- 
cente Petro: Iesum a Nazareth, quem unxit deus spi- 
ritu sancto. desine itaque spiritum sanctum oleum dicere pec- 
catoris, ne deum incipias asserere peccatorem. 

X. Donatista dixit: Aperta confectio perfidorum isto locomonstratur, 25 
quae inimica praesumptione a facinoroso sacerdote contacta pol- 
luitur, cuius sacrificium uelut oleum uoce diuina respuitor. facinero- 
s 11 s, inquit, q u i sacrificat mihi (uitulum) uelut qai canem 

1 Prou. 24, 36. 35 (30, 13. 12) 5 Esai. 43, 26 6 I Ioh. 1, 8 

9 Ps. 140, 5 13 Eccle. 7, 21 15 Ps. 140, 5 18 Prou. 27, 6 
20 Ps. 54, 22 22 Act. 10, 88 27 Esai. 66, 3 

2 se om. a iustura se s 3 te «, om. codd., post esse add. mm2 
peccatorem te m 5 dic tu om. asml dic prior v 9 XIII mg. as 

10 inpiguat a impinguat s 11 XH.II mg. as Da] Dic v, cf. p. 295, 11 
14 interpre3 (es tn ras. s) su interpretes av interpretaria m malo t; 
accipere] habere mml 15 increpauit as 16 unguat] inpinguet s 
20 adulteratoris sml 21 dei est s 22 a om. m nazareht a 
unixit w deus deus b 23 peccatoris dicere s 25 XV mg. as 
fort. aperte confectio scripsi confessio codd. v, cf. p. 297, 7. 299, 29. 
300, 1 26 contracta asm 27 facinorosus ssu 28 uitulura addidi 
carnem u 



Donatistam 8—12 



297 



occidat, et qui offert similaginem quasi sanguinem 
porcinum, et qui offert thus in memoria quasi blas- 
phemus. 

Catholicus respondit: Certum est quod sacerdotis et plebis 
5 execretur deus ac despiciat holocausta, si bona non affuerit con- 
scientia. aut si de sacerdotibus solum dictum cupis intellegi, 
quomodo apud uos facinorosorum non polluitur confectio sacer- 
dotum? dicis: 'quamdiu mali Iatent inquinare non possunt, pro- 
pter quod scriptum est: quae occulta, mihi, quae mani- 

10 festa sunt, uobis'. 6i ergo quamdiu mali latent inquinare non 
possunt, cur longe positas nationes, quibus nomen Donati et Cae- 
ciliani habctur incognitum, rebaptizare non times? quis uestrum 
aliqnorum mala in eorum pertulit aliquando notitia? et si per- 
tulisset et non probasset, in nullo prorsus obesset iuxta illud: 

ifi quae occulta sunt, mihi, quae manifesta sunt, uobis. 

XI. Donatista dixit: Adhuc eius aquas Ambacum propheta 
spiritu manifestat: inposuisti, inquit, in mari equos tuos 
turb antes aquas multas. me contempsit Galaat ciui- 
tas, quae operatur stulta turbans aquas. et fortitudo 

20 tua sicut hominis piratae. 

Catholicua respondit: Agnosce in te tua tela, sicut scriptum est: 
gladius eorum intret in corda ipsorum et arcus eo- 
rum confringatur. fortitudo tua, Donatista, sicut hominis 
piratae, qui uiribus rebaptizas, uiribus in aqua pugnas, uiribus 

25 in aqua necas. ista gerens pirata captus occideris, nisi conuersus 
paenitueris et regi Christo in catholica militaris. 

XII. Donatista dixit: Si ergo unico fonti ecclesia gloriatur, uti- 
que traditorum spelunca est, quae in aquarum multitudine extol- 
litur et baptismi sui ebrietate confusa cum regibus fornicatur, 

30 dicente Iohanne: ueni, ostendam tibi damnationem mere- 

9 Deut. 29, 29 15 ibid. 17 Hab. 3, 15 18 Os. 6, 7-9 
22 Ps. 36, 15 23 cf. Os. 6, 9 30 Apoc. 17, 1-2 

2 porcorura sml 4 XVI mg. as 5 bonam a fuerit s con- 
scientiara a 6 solis m 8 male mmlu 9 occulta] add. sunt v 
11 positis asml 18 aloquorura aml notitiam v 16 XVII mg. as 
abacuc s turbidi.s (stc/) v 18 galaad sv 19 quae] qui as tnrbans 
(xapaoooooa) scripsi turbas codd. turbat v 21 tela] add. conuerti v 

24 uiribus in aqua pugnas uiribus in aqua rebaptizas s pugnas] pi- 
ginas as 26 in om. asml catholico uml catholica ecclesia um2 
militaueris sm2v 27 XVIII mg. as unico] amico s fonte v 
30 ostenodam m 



298 



Aduer8us Fulgentium 



tricis magnae sedentis snper aquas multas, et in- 
ebriati sunt omnes inhabitantes terram a nino for- 
nicationis eius. rogo quae sunt aquae multae nisi plura baptisma? 
quae mulier fornicaria nisi traditorum spelunca, quae regum 
uoluptatibus seruit obnoxia,.a quibus persecutionis poculum bibens 5 
ebria caecitate populis miscet et in amentia quos rigauerit ducit? 
cuius accessu sapientissimus Salomon interdixit: ab aqua, inquit, 
aliena abstine te et de fonte alieno ne biberis, ut 
iongum uiuas tempus, et adicientur tibi anni uitae 
tuae. fons aquae tuae priuatus sit tibi: ne quisquam 10 
extraneus communicet tibi. solus ergo priuatum non habet 
fontem, qui ui meretricis aquarum possidet multitudinem. lohannes 
quoque apostolus aquarum multitudinem inprobat dicens*. et dixit 
mihi angelus: aquas quas uidisti, super quas sedet 
fornicaria illa, populi, turbae et nationes sunt. 15 

Catholicus respondit: Ut uideo, ubicumque aqua nominata est 
male bene, baptisma credidisti. si in bono, tibi, si in malo, mihi 
illam tribuere uoluisti, ut de uobis impleretur quod Paulus apo- 
stolus dixit: nescientes neque quae locuntur neque de 
quibus affirmant. quemadmodum enim Iamnes et 20 
Mambres restiterunt Moy si, ita hi resistunt ueritati. 
angelus dicit: aquas quas uidisti, populi, turbae et na- 
tiones sunt. et tu angelo exponenti resistis et dicis: 'rogo 
quae sunt aquae multae nisi plura baptisma? quae mulier forni- 
caria nisi traditorum spelunca?' si et traditorum uocabula cupis 25 
addiscere, habes uestros, Siluanum Cirtensem Felici curatori sacra- 
raenta tradentem, habes Marianum ab Aquis Tibilitanis Romano 
curatori tres codices offerentem, habes Uictorem Rusiccaziensem 

7 Prou. 9, 18 10 Prou. 5, 18. 17 13 Apoc. 17, 15 19 I Tim. 1, 7 
20 II Tim. 3, 8 22 Apoc. 17, 15 26 cf. Cresc. III, 27, 30 sqq. 

2 terra a 3 baptismata asmSsv, cf. lin. 24 5 persecutionibus av 
pocula atnl 6 amentiam u 7 accessum ssv salemon u 9 longum 
scripsi longo codd. v tempore (ore 8. I. s) sbv 12 ui om. uv Ioban- 
nes— multitudinem om. u 14 alt. quas] aquas asml sedit m si et sml 
16 XVIIII mg. as utl et as 17 male uel bene coni. v dei 
baptisma u pr. si] sed v alt. si om. v 19 loquuntur su 
20 quemammodum a 21 resisterunt as, cf. Boensch, It. 2 p. 288 
24 baptismata sm2av 26 circensem z 27 tradente a Marinum t> 
recte, sed error anonymo tribuendus 28 curat.ori « risiccazienaem 
sml Rusiccadiensem v 



Donatistara 12—14 



299 



quattuor euangelia ueluti deleticia conburentem, qui Caecilianum 
absentem damnare ausi sunt innocentem. haec est spelunca latro- 
num, haec progenies traditorum, haec mulier fornicaria, quae 
relicto Christo Donato prostituit lupanaria, cuius domus iuxta 

5 Salomonem secessus est mortis, cuius uiae sunt inferorum, quae 
se mundam uocat cum sit sordibus plena, quae se innocentem 
clamat cum sit sceleribus inretita, quae pudenda committit et facta 
sua in alteram dicit, ne prior audiat quae commisit. de factis enim 
uestris catholicos infamatis, ut populos a domino separetis. proinde 

10 quod quasi tuos, ut ab aqua nostra se abstineant, hortaris et dicis: 
abaquaalienaabstineteetdefontealienonebiberis. 
fons aquae tuae priuatus sit tibi: ne quisquam ex- 
traneus communicet tibi, quis non uideat prophetam con- 
iugibus pudicitiam commendasse et te a ueritate procul errasse? 
aut si fonti tuo communicare nullus debeat extraneus, cur extra- 
neos quaeris, cur catholicos rebaptizas? 

XIII. Donatista dixit: Claret ergo apud traditores esse multi- 
tudinem aquarum, ubi diuersa schismatum semina, ubi haereticorum 
multimodas pestes, ubi Manicheorum detestanda sordium feculenta 

20 uel in abruptum cenosi gurgitis lacum in aeterna morte abreptos 
Charybdis uidit et exterminii oleum flammis edacibus animauit. 

Catholicus respondit: 0 probare, o errare, o delirare! claret 
ergo apud traditores esse multitudinem aquarum, ubi diuersa 
schismatum semina, ubi haereticorum multimodas pestes, ubi 

25 Manicheorum detestanda sordium feculenta? quomodo probas no- 
biscum esse schismaticorum multimodas pestes? si nobiscum essent, 
non haeretici, sed catholici essent. 

XII II. Donatista dixit: Audi dicente Salomone: muscae mori- 
turae exterminant confectionem suauitatis. olei est 

3o ergo genuina suauitas, quae si tactu inprobo fuerit uiolata fit 

4 cf. Prou. 7, 27 11 Prou. 9, 18 12 Prou. 5, 18. 17 28 Eccle. 10, 1 

1 deletitia asml delititia sm2 delaticia z 2 latronum 9pelunca m 
4 luppanaria a domum a 6 sordibus] sceleribus sordium (sordiduro 
uml) s 8 ne] nec a 9 separatos asml separatis sm2 11 abstinete 
te uml 13 propheta a 15 debet sm2m 17 XX mg. as 19 multimoda 
sml multiraode sm2a manichorum asml sordidum u feculentia sm2 
20 uel] add. ubi mm2 21 caribdis au caripdis m et om. m extermii 
asml 22 XXI mg. as 24 raultiinode (-e) smum2 multitudine uml 
25 sordi.dium « feculentia sm2s nobiscum esse probas z 26 nobis- 
cum] nobis non mmlu 28 XXII mg. as salemone m muriture u 
29sa&\iitnti.3o\ei.eatergointerpungitEngelbrecht 30tactowm2 fit]sitw 



300 



Aduersns Fulgentium 



ingrata confectione polluta. et recte spiritus sanctus inmundis 
alitibus traditores aequauit, quod in aliena mensa inprobi corruant 
et olei suauitatem inmundis tactibus foedent. 

Catholicus respondit: Qnis tactn inprobo uiolat? qui quod inuenit 
seruat, ant qui confectum inpudenter exterminat? quando oleum & 
uestrum tetigimus, quando spiritum sanctum iniuriando fugauimus? 
docete aliquem nostrum in diuinitatis oleum inprobe cecidisse aut 
trinitatia baptisma sicut uos inlicite uiolasse. muscae moriturae 
Donatistae circumuolant per totius corporis membra; sicubi rep- 
periant uulnerata, sana pungunt, aegra lambunt et eorum ulce- 10 
ribns peccatorura uermes fundunt, quae conscientiam mordeant, 
quae animam finiant, quae putredinem nutriant, quae nec ipsis 
mortuis cadaueribns parcant. muscae moriturae cnm olenm exter- 
minant oleo perimuntur; neque enim uiuitis, qui spiritum sanotum 
exflatis. 15 

XV. Donatista dixit: Hoc proprie Dauid sanctissimus nostrae 
fidei regulam subministrans edocet, eundem peccatoris oleum nec 
salntem afferre nec cuinsquam caput debere contingere. olenm, 
inquit, peccatoris non unguat caput meum. ergo diligenti 
examine peccatoris requirenda persona est, si non de sacerdote 20 
sacrilego, ut profani asserunt, dominus dixit. 

Catholicus respondit: Cum sis peccati conscius, audes dicere: 
'peccatoris requirenda persona est'? audi quae sit peccatoris ista 
persona. apostolus dixit: omnes peccauerunt et egent 
gloria dei, et Salomon: nullus est hominum qui non 25 
peccet, et Iob: si in angelis suis repperit prauitatem, 
quanto magis in filiis hominum qui terrenum habent 
domicilium! liaec est persona peccatoris, id est, omnis bomo 
peccator. si sacerdos es, homo es, et si homo es, peccator es. 
quem te ipsum facis? dixisti te solnm esse sanctnm, solum iustum, 30 
solum sine peccato, solum sine macula. dixisti tuum esse baptisma, 

18 Ps. 140, 5 24 Rom. 3, 23 25 Eccle. 7, 21 26 Hiob 4, 
18-19 

1 spiritum sanctum v 2 eqnauit sa aeqna uis a aeqnatis v alie- 
nam mensam m 3 fcdent mmZ fedant asmmlu 4 XXIII tng. as 
tacto tnml 5 ant] an v confectn a 9 reperiant sv 10 lambent 
asml praelambunt uml 11 infundunt coni. v 15 eisnflatis s exsuf- 
flatis a efflatis v 16 XXV (sic) mg. as sanctissimus om. a 17 eun- 
dem a idem cet. v 19 inqnit] autem s nngat zo 21 prophani a 
22 XXVI mg. a (non s) 23 est persona a 24 omnes] add. enim v 
25 sale.n tn 26 8i om. suv agelis a suis bis uml prauitate a 



Donatistam 14—16 



301 



tuum oleura sanctum, tuara mensam dominicara, tua illa omnia 
quae fidelibus diuinitus tribuuntur. quid restat, nisi ut scelerate 
et impie deum te esse pronunties? sed audi quid caput super- 
biae audire meruit: quoraodo cecidisti de caelo, lucifer, 

5 qui mane oriebaris, qui uulnerabas gentes, qui dice- 
basin cordc tuo:super o&elum ascendam, super astra 
deiexaltabosedcmmeam. sedeboinmontetestamenti 
in lateribus aquilonis, et ero similis altissimo? 
uerumtaraen in infernum descendes et in profundum 

iu laci. nisi ergo paenitueris, nisi conuersus fueris, nisi dcposita 
snperbia peccatorum ueniam postulaueris, audies quod et ille, 
quia, cum sis homo, faois te ipsum deum. 

XVI. Donatista dixit: Similiter dominus per Aggaeum prophe- 
tam inmundos tactus inquinamenta conferre nec pollutum quem- 

15 quam posse sancire, si inlicita praesumptione conetur attingere 
quod sanctum uideat contineri, salubri expositione monstrauit, 
dum pro nobis prophetnm cautum exhibuit: interroga, inquit 
dorainus, sacerdotes dicens: si alligauerit homo car- 
nem sanctam in summo uestimento et tetigerit sum- 

80 mitas uestimenti aliquam creaturam panis aut uini 
aut olei, si sanctificatur? et responderunt sacerdo- 
tes et dixerunt: non. et dixit dominus: si tetigerit 
inquinatus in animam horum aliquid, si inquinabi- 
tur? et dixerunt sacerdotes: inquinabitur. et dixit 

Mdominus: sic et populus hic et sic gens ista: omnis 
qui illuc accesserit inquinabitur. 

Catholicus respondit: Hoc aduersum te usus es testimonio, 
qui donum dei in tuo ponis arbitrio. si enim tactus sancti in- 
mundi inquinamenta non tollit, uanura est quod geritis, quod 

w conficitis, quod lauatis. si tetigerit, inquit, quod sanctum 
estcreaturampanisautuiniuelolei, sanctificabitur? 

4 Esai. 14, 12-15 17 Agg. 2, 11-14 30 Agg. 2, 12 

2 dinitos a caelerate asml 3 quid] quod mmZ 6 et super 
asira v 7 dei] celi m sedebam mml in om. m 8 altissimo] 
alto (o s. t) m 9 profundam s 13 XXVIII mg. a XVIII mg. s 
aggenm am 14 inquinamentum v 15 sanctirc u 16 exposione a 
17 pro om. m propheta a 19 sumo s 21 si om. u 23 anima 
ssv. cf. Post gesta 20, 31 25 ista (s s. I.) a 27 XXVIIII mg. a 
XVIIII mg. s respondit om. a est m 28 dono sml 29 geri- 
tur v 30 lauatis] laudatis z inquid a 31 panis aut panis uiuni 
uml uel] aut 0 



302 



Aduersu8 Pulgentium 



et responderunt sacerdotes et dixerunt: non. ubi est 
quod uoa extollitis, quod sanctitatem uestram munditiam conferre 
iactatis? aut si illud mouet quod ait: sic populus hic et sic 
gens ista: omnis qui illuc accesserit. inquinabitur, 
docete Aggaeum qui ista docebat de medio eiusdem plebis exissc, 5 
ne inter eos esset et ipse pollutus. tactus ille opera significat. 
si sanctus, inquit, tetigerit inmundum, non sanctificabitur; si in- 
mundus tetigerit sanctum, inquinabitur, id est:. facilius sanctus 
qui iunctus fuerit genti huic pessimae pessimatur quam gens ista 
in melius commutetur, quia procliuius ad imitationem malorum 10 
curritur quam ad uirtutes bonorum animus excitatur, sicut melli 
plurimo parum absentii iniectum uelocem amaritudinem trahit, 
mellis uero etiamsi duplum iniciatur, non poterit eius obtinere 
dulcedo. exeundum nobis est e medio malorum mente, non carne, 
operibus, non corporibus. nolite, inquit apostolus, communi- 15 
care operibus infructuosis tenebrarum. 'operibus' ait, 
non 'altaribus'. scriptum est enim in Esaia: qui dicunt: recede 
a me, non adpropinques mihi quia inmundus es, isti 
fumus erunt in ira mea, ignis ardens tota die. si te 
hominum dicta non terrent, saltim dei rainantis ira conuertat. 20 

XVII. Donatista dixit: Numquara latro in lucem protulit prae- 
dam, semper operarii noctis gratam bonis omnibus lucem saeuius 
horruerunt; solus traditor nec dei minis frangitur et in aliena 
ueste inprobus gloriatur. contra quem per Sophoniam dominus 
proclamat nec auditur: erit in die, inquit, sacrificii domini 25 
et uindicabo in principibus et in omnes uestitos 
ucstc aliena. 

Catholicus respondit: Tua non timeo crimina, quia mea munita 
est conscientia. quem dicis tradidisse, nomen locumque traditoris 
ostende. numquam id ualebis ostendere, sicut nec antea ualuisti. 30 
sed etsi aliquem protuleris, raihi obesse non poterit, dicente do- 

3 Agg. 2, 14 15 Eph. 5, 11 17 Esai. 65, 5 25 Soph. 1, 8 

2 alt. qd a mundiciamque mm2 5 aggeum ass dice- 
bat uv 6 esset et] etiam esset v 7 sanctus] add. ille s 8 teti- 
tevit s 12 absinthii mv absintii u 13 mitiatur a obtineri v 
14 exeundum est nobis est uml ex. ergo n. e v est e] esse a 17 enim 
«1». s 20 terrent] intrent s saltem mm2v 21 XXX mg. a (nihil s) 
22 gratiam asml saeuius scripsi saepius codd. v, cf. saeuus horror 
Uerg. Aen. 12, 406 23 minis dei m 24 improbo « soffoniam as 
25 clamat m auditus amHsm inquit, in die v 28 respondit v 
dixit codd. 29 traditores asml 



Donatistam 16—18 



303 



mino: anima patris mea est, anima filii mea est. ani- 
ma quae peccauerit sola morietur. ego tamen non in 
aliena ueste congaudeo, qui in catholica fide semper exulto. illa 
est quam habeo, qua me in die redemptionis misericors et benignus 

5 pater in decore ucstiuit: afferte, inquit, stolam illam pri- 
inam et induite illum, quia hic filius meus mortuus 
erat et reuixit, perierat et inuentus est, illam nimirum 
de qua Paulus apostolus dixit: quotquot in Christo bapti- 
zati estis, Christum induistis. hanc habeo, in hac gaudeo, 

10 in hac semper gloriosior apparebo. haec est quam uos aut ut 
latrones abstulistis aut miseri sordidatis. 

XVIII. Donatista dixit: In quantum enim inprobitas deuios 
errores alienis bonis cupit astruere et falsa catholica mendacii 
nebulas conatur obtegere, per colles tortuosos incedit, cui per 

15 Hieremiam dominus contradictor obuiauit: nolite, inquit, fiderc 
uobis in uerbis falsis, quia per omnia non proderunt 
uobis, dicentes: templum domini templum dei est. et 
dominus in Deuteronomio : attende tibi, ne offeras holo- 
caustomata in omni loco quemcumque uideris, sed in 

80 loco quem elegerit dominus deus tuus in tribu tua, 
in hae offeres holocaustomata et ibi facies omnia 
quaecuraque praecipio tibi hodie. 

Catholicus respondit: Optime et saluti tuae multum conueniens 
testimonium posuisti: attende tibi, ne offeras holocau- 

K stomata in omni loco quemcumque uideris, sed in 
loco quem elegerit dominus deus tuus in tribu tua, 
in hac offeres holocaustomata et ibi facies omnia 
quaecumque praecipiet tibi. audi ergo qui sit locus elec- 
tus et quae tribus domini praedicata. in psalmo centesimo tri- 

30 cesimo primo habes: quoniam elegit dominus Sion, 
elegit eam in habitationem sibi; haec requies mea 
in 8aeculura saeculi, hic habitabo, quoniam elegi 
eam. item in psalmo centensimo uicesimo primo: stantes 

1 Ezech. 18, 4 5 Luc. 15, 22. 24 8 Gal. 3, 27 15 Hier. 7, 4 
18 Deut. 12, 13-14 30 Ps. 131, 13-14 33 Ps. 121, 2-4 

7 erat] fuerat e 11 sordidastis m 12 XXXI mg. a inprouitas a 
14 an calles? 15 ieremiam ptml fidere in uobis v 17 dei] domini v 
18 deutronomio e 21 hoc smiiss 23 XXXII mg. as 27 hoc sm2s 

O O O 

oferas a offeras sv 29 CXXXI » trigesimo v 32 praeelegi v 
33 CXXI s centesimo am2s uigesimo v 



304 



Aduersus Fulgentium 



erant pedes nostri in atriis tuis, Hierusalem Hie- 
rusalem, quae aedificatnr ut ciuitas. illuc enim 
ascenderunt tribus, tribus domini testimonium Isra- 
hel. liic est locus electus, hic mons sanctificatus, haec ciuitas 
super montem posita ita ut abscondi non possit, haec radix 6 
catholica, haec uitis fructifera longe lateque diffasa, quae in 
Ecclesiastico clamat et dicit: in Sion fundata sum et in 
Hicrusalem potestas mea. sic enim oportuit pati Chri- 
stum et resurgere a mortuis tertia die, et prae- 
dicari in nomine eius paenitentiam et remissionem 10 
peccatorum per omnes gentes, incipientibus ab Hie- 
rusalem. recte me argueres, si in hac hereditate maneres. at 
cum in hac dei patris hercditate non maneas, in hac Christi 
regis tribu non milites, cur desertor corripis militem, cur reus 
increpas innocentem? et ego tibi dico: attende tibi, ne offe- 15 
ras in omni loco — hoc est in omni haeresi — et dicas: 'et hic 
est deus et ibi est deus', scd in loco quem elegerit do- 
minusdeustuusin tributua — hoc est in tribu eius — , ibi 
offeres holocaustomata tua et ibi facies omnia quae- 
cumque praecepta sunt tibi. hoc fac, et uines. a) 

XVI III. Donatista dixit: Baptisma itaque dici non potest quod 
aquarum turba dispersit, quod ab ecclesiae fonte malitia separauit, 
quod sterilis unda siccauit, quod nec angelum uidit nec prophe- 
tam qui se mederi posset inuenit, sicut in libro Regnorum quarto 
letales aquas Helisaeus sanctissimus discussa morte sanauit et 2& 
maritante sermone in fetus uberes meare permisit: ot dixerunt 
uiri ciuitatis ad Helisaeum: ecce oommoratio ciui- 
tatisbona, sicutet tu, domine, uides, sed aquae malae 
et steriles sunt hic. et dixit Helisaeus: accipite 
mihi unnm uas fictile et mittite in eum sale. et acce- a> 
perunt illud, et uenit ad exitus aquarum et proiecit 

4 cf. Matth. 5, 14 7 Eccli. 24, 10. 11 8 Luo. 24, 46—47 

15 Deut. 12, 13—14 26 IHI Reg. 2, 19—22 

8 sic enim] etenim v 9 mortis w 12 hereditate maneres] heredi- 
tarea a 14 corripis] corporis os militem corripis m 15 dic.o tibi * 

16 et hic deus et ibi deus eat t> 17 alt. deus est s 19 tua holocausto- 
mata tua Btnl 21 XXXHI mg. as Donatista dixit om. mrnlu 
utique v 22 militia asml 23 sterelis asml 25 heliseus codd. {passim) 
26 manante mg. u 28 bona] huius optima m malae (itovTjpd) s. I. tnmZ 
multac cet. v 29 hic om. a 30 unum) nouum Engelbrecht uas] fas * 
immittite t> in eum ae meum s in illud v sale a salem sa sal v 



Donatistam 18—20 



305 



sal et dixit: haec dicit dominus: sanaui aquas istas 
et non erit mors in eia neque sterilitas. et sanatae 
sunt aquae usque in hanc diem. 

Catholicus respondit: Qratias deo patri, qui quod futurum 
5 ostendit in nobis fidelis impleuit. gratias, inquam, deo patri, qui 
nobis non angelos solum, non prophetas, sicut prius, in Hiericho 
nostram, id est in hunc mundum, sed proprium filium destinauit, 
dominum uidelicet angelorum et principem prophetarum, qui 
aquarum sterilitatem, hoc est gentium infecunditatem, discussa 

10 morte sanaret. accepit uas fictile, hoc est corpus fragilitatis hu- 
manae, sal misit, id est sapientia diuina repleuit, in aquam pro- 
iecit, hoc est in lordane descendit, aquas suo descensu sanauit, id 
est gentes suo aduentu redemit, et maritante sermone ecclesiam 
ex gentibus congregauit et in fetus uberes longe lateque diffudit. 

15 hoc in nobis impletum qui non uidet caecus, qui non credit 
insanus est. attende uberes fetus, dic ubi haec non sit ecclesia, 
dic ubi tua praeter in angulo Africae inueniatur male collecta 
tamquam sarmentum inutile. ex hac ubi praecisa est ibi remansit; 
ultra extendi non potuit, quia de radice praecisa statim exaruit. 

% XX. Donatista dixit: Accepit una ciuitas saluatoris aquae sub- 
stantiam, accepit et olei dona una cum liberis uidua nec bene- 
ficium diuinum passim propheta commisit nisi ei, quam unum 
uaa olei habere cognouit, Regnomm ueritate probante: et mulier 
una ex mulieribus prophetarum clamabat post Heli- 

25 8aeum dicens: seruus tuus uir meus mortuus est, et 
tu scis quoniam seruus tuus erat timens deum. et 
ecce quibus debeo uenerunt accipere duos filios 
m e 08 in seruos. et dixit Helisacus: quid faciamV 
indica mihi quid est tibi in domo tua. at illa dixit: 

30non est mihi ancillae tuae aliquid in domo nisi uas 
unum olei. et dixit Helisaeus: uade, pete tibi uasa 

23 IIII Eeg. 4, 1-4 

1 salem mmZ 3 in| ad sts bunc v 4 XXX II II mg. a 
5 fideliter mmX 8 principem ex principium ut uid. a 9 steritatem 
aml sterilitate (li s. I.) s infecunditate a 10 fragilitatis humanae] 
fragile s 12 iordanera ao discensu a 13 aduentu redemit] defen- 
dit aduentu m ad (s. I.) gentes suo descendit aduentu « 15 im- 
pletom in nobis z 17 tua] tanta s praeterquam v affrice ati 
19 excisa s 20 XXXV mg. as salutaris v 26 quoniam] quo- 
modo v dominum v 27 duos] tuos a 29 tibi om. a 31 olei 
unum s 

LIII. Angust. c. Don. III. 20 



306 



Aduersus Fulgentium 



de foris ab omnibus commorantibus tecnm, uasa co- 
piosa, et introibis et claudes ostium ad te et ad filios 
tuos, et implebis uasa oleo et reddes debitum. Heli- 
saeoB enim per ueri baptismi liniamenta operatus est. nam quia 
tuum non conprobo, ideo tuos fideles exsufflo. 5 

Catholicus respondit: Omnes enim hoc faciunt quod et tu. 
omnes fideles exsufflant, dum unicum baptismi sibi uindicant 
sacramentum. talem cum inueneris, non capies, non tenebis, non 
isto uinoulo colligabis, sed agnito signo piratico, ut tecum artem 
peragat, securum abire permittes? 10 

XXI. Fulgentius dixit: Absit ut abire permittam, quoniam 
deus dixit: compelle omnes introire, ut impleatur do- 
mus mea. qui 'omnes' dixit, nullum exceptauit. 

Augustinus respondit: Quid ergo facies? 

Fulgentius dixit: Docebo illum ecclesiam meam esse certis- 15 
simam. 

Augustinus respondit: In quo? numquid Christum, qui a patre 
omnes gentes accepit, ad Africanam particulam tantum remansisse 
mon8trabis? 

Fulgentius dixit: Dicam quod in paucis constet. 80 

Augustinu8 respondit: Quid, si et eius paucos habebit? omnes 
enim in compaiatione catholicae paucos habent. 

Fulgentius dixit: Ostendam quoniam haec est uera, quae per- 
secutionem patitur, non quae facit. 

Augustinus respondit: Quid, si et eius persecutionem omnino 25 
non fecit? 

Fulgentius dixit: Insinuabo secundum apostolum, quod ecclesia 
mea rugas et maculas sola non habeat. 

Augustinus respondit: Continuo probabitur habere. scriptum 
est enim: nemo mundus a sorde, nec si unius diei fue- 30 
rit uita eius super terram. sed quid pluribus? quolibet 

12 Luc. 14, 23 23 cf. Post gesta 16, 20 sqq. 27 cf. Eph. 5, 27 
30 Hiob 14, 4-5 

2 ho8tium asmlu 3 helisei sm2a 4 operatus est v percurem 
codd. 5 fideles tuos s exsufio a 6 Catholicus respondit om. as 
7 exsuflant a 8 tale sa non isto] in isto 8 9 uincolo aml 
10 permittes scripsi permittis codd. v 12 intrare m 13 eicitauit aml 
cxcepit smtlv 14 respondit] dixit a 15 illos a ecclesia a mea 
as certissima a 17 diiit a 18 affricanam aa 24 patitur— 
persecutionem om. a 25 quodsi s 28 maculas et ragas a 29 pro- 
babit as 



Donatistam 20—23 



307 



ingenio eapies et tenebis, quomodo suscipis qui fideles tuos forte 
retinxit, qui spiritum sanetum in corde credentis extinxit? 

XXII. Fulgentius dixit: Distringo illum, exsufflo et in remis- 
sione peccatorum uera aqua baptizo. 

5 Augustinus respondit: Quomodo eius peccata dimittis, cum 
seriptum sit blasphemiam spiritus sancti in saeculum dimitti non 
posse? sed hoc omittamus, alterum uideamus. dic et Maximianistae, 
aemulo tuo, quod et mihi dixisti: 'quomodo alter habere potest, 
si mihi soli concessum est? aut a\ iuri tuo asseris traditnm, 

10 quare comprobas alienum?' respondebit et iste Maximianista: 
'quomodo alter habere non potest, cum et mihi sicut tibi tu pro- 
baneris esse concessum? christianos enim meos et clericos extra 
ecclesiam tuam baptizatos uel ordinatos absque nlla demutatione 
baptismi uel honoris in integro recepisti.' quod tibi Marcellini 

15 gestia obiectum refellere nullatenus ualuisti. 

Item Augustinus respondit: Si iustus ea, cur sententia tua 
diuersa est? cur Maximianistam suscipis et meos fideles exsufflas? 
Fnlgentius dixit: Quia ilie meua erat. 

Angustinus respondit: Et tu meus cras. cur in schismatico tuo 
» pius, in catholico impius et inplacabilis perseueras? 

XXIII. Fulgentius dixit: Plus peccasti, et ideo in te aliter 
nindicatur. 

Augustinus respondit: Quid ergo? baptisma pro uindicta ponis 
et quod ad salutem promittitur a te pro poena tribuitur? si in 
25 baptismo non delicta donas, sed peccata castigas, si in aqua non 
liberas, sed flagellaa, piratam esae te aperte demonstras. sed tamen 
quid plus peccaui, quid feci? 

Fulgentius dixit: Codices tradidisti et idolis immolasti. 

Augnstinua respondit: Doce. non feci; facta tua mihi subponis. 
30 Fulgentius dixit: Pater tuus fecit. 

Augnstinus respondit: Ego patrem nescio nisi deum. scriptum 
est enim: nolite uobis uocare patrem super terram; 
unus est enim pater uester caelestis. 

6 cf. Matth. 12, 32 14 cf. Breuic. I praef. 32 Matth. 23, 9 

3 distinguo u exsuflo a 7 hoc smSg hunc v, om. asml 8 alter 
om. m habere] add. non aml 11 sicut] add. et m 14 tibi s 
nbi asv 15 obiectum est v 16 augnsnus s 17 Maximianistas codd. v, 
correxi exsuflas a 19 erat uml 20 catholico] add. tuo a 

implicabilis sml 22 uindicauitur u 24 salutem] sulctem aml 25 set a 
26 te esse av alt. sed] et v 28 codicis a 29 doce] ego s 31 nescio 
patrem * 32 uocare uobis m patrem uocare v 33 uester] add. qui u 

20* 



308 



Aduersns Fulgentium 



Fulgentius dixit: Patrem tuum dico Caecilianum. ip3e tradidit, 
ipse turificauit, ipse omnia mala commisit. 

Augustinus respondit: Lege quis illum accusauit, qnis conuicit, 
quis coram positum condemnauit. esto, feoit quod non fecit: num- 
quid filius pro patre damnabor, cum scriptum sit:animapatris 5 
mea est et anima filii mea est. anima quae peccaue- 
rit sola morietur? 

Fulgentius dixit: Tu filius eius non quidcm tradidisti, sed 
nobis persecutionem fecisti. 

Augustinus respondit: Equidem non feci, credo tamen quod 10 
mei facere potuerunt. quaero causam quare. quid, si merebamini? 
non enim malos persequi peccatum est. nam et sanctos et sanctum 
sanctorum dominum malos legimus persecutos. daemones namque 
persecutionem domini non ferentes clamabant: quid nobis et 
tibi, Iesu fili dei? uenisti perdere nos? et Paulu3 15 
Elimam magum ultus est caecitate et blasphemum hominem tra- 
didit satanae, et Petrus Ananiam et Sapphiram eius uxorem 
mendaces occidit et Simonem magum tamdiu persecutus est, donec 
morte peiimeret. sed et Dauid in persona Christi clamat et 
dicit: persequnr inimicosmeos et conprehendam illos, w 
et non conuertar donec deficiant. affligam illos nec 
poterunt stare. non igitur omnis qui persecutionem passus 
est iustus continuo putandus est, sed qui propter iustitiam pas- 
sus est, ille profecto beatus est dicente Petro: quae enim 
gloria est, si peccantes colaphizantes suffertis? sed 25 
si bene facientes patimini et patienter sustinetis, 
haec est gratia apud deum. 

XXIIII. Fulgentius dixit: Sancti quos memoras edicta iudicum 
saecularium non meruerunt, quod uestri fecerunt. 

Augustinus respondit: Licet aut non licet. si licet, de licito 30 
murraurare non decet; si non licet, tuum crimen emenda, dum 
licet. Haximianistas enim schismaticos tuos, sicut gesta declarant, 
et auctoritatibus iudicum saecularium et amminiculis ordinum 

5 Ezech. 18, 4 14 Marc. 1, 24 15 cf. Act. 13, 11 ' 16 cf. I 
Tim. 1, 20 17 cf. Act. 5, 1-10 20 Ps. 17, 38-39 24 I Petr. 2, 20 

2 durificauit asml 4 quod non fecit fecit a 5 damnabitur ti 
11 facere] add. non e potuerunt uml poterunt asmumH potuerint v 
quaero] quaere v 12 sanctos] sanctus asml 19 priraeret a pr. et 
om. m 2.1 affigam asm2 25 colatkanies a colaphizati v 30 aut] 
an e 32 gestas uml 33 pr. et om. 



Donatistam 23—26 



309 



uariorum et exsecutione militum diuersorum institutis defensoribus 
ecclesiae persecutus es, ut eos a suis basilicis pepulisses. qui me 
increpas, cur non te ipsum primum emendaa? 

XXV. Fulgentius dixit: Idco schismaticis nostris basilicas tnli- 
5 mus, ut nerae ecclesiac redderemua. 

Augustinus respondit: Hoc et nostri fecerunt uobis; suis schis- 
maticis tulerunt et matri catholicae tradiderunt. quod uestri 
fecerunt pro pace Donati, hoc nostri fecerunt pro pace corporis 
Christi. 

io XXVI. Fulgentius dixit: Uos estis schismatioi, qui et turifi- 
castis et codices tradidistis. 

Augustinus respondit: Efficiamur infirmis infirmi, ut infirmos 
lucri faciamus. nideo quod fieri non potest. pars Donati totum 
Christi deuicit, angularis Africanus orbem terrarura exclusit, gens 

15 una. uninersas gentes addixit, sarmentam de uite praecidit - et 
ramu8culos arborum amputauit. saltem priornm tnorum circa nos 
constituta seruares: non rebaptizares, sed per paenitentiam erran- 
tium ut aestimas animas liberares. relege decreta patrum tuorum 
et uide, quid de traditoribus, turificatis et schismaticis, cum 

au aduersus Caecilianum Carthaginem conspirati uenissent, fieri opor- 
tere decreuerunt. Marcianus uester inter ceteros talem sententiam 
protulit dicens, quam utique aeptnaginta qui aderant cum non 
inprobant probant. 'in euangelio,' inquit, 'suo dominus ait: ego 
snm uitis uera, et pater meus agricola. omnem pal- 

25 mitem in me non afferentem fructum excidet et proi- 
ciet, et omnem manentem in me et fructum ferentem 
purgat illnd. sicut ergo palmite3 infructuosi amputati proici- 
untur, ita turificati, traditores, abhorrentes deo manere in ecclesia 

12 cf. I Cor. 9, 22 23 Ioh. 15, 1-2 

1 uariorum coni. v uirorum codd. executione a 2 depnlisses t> 
6 dixit u 7 reddiderunt v 14 Christi] add. corpus uv angulns v 
affricanns au 15 addnxit uv praecidit et] praecisnm mmZ 16 re- 
musculos (pr. 8 ex 1 a) asml ramoscolos uml amputabit a 17 con- 
stitntas a constitutos uml constitntas sernares leges v rebapti- 
zantes uml per om. u 18 decreta] decisa v 19 quidde 

{pr. d 8. I.) a 20 cartaginem m kartaginem u 22 LXX m cum 
om. suv non inprobant] non improbatnr m non improbabant v 
23 probans as, om. v sno, inquit i> 25 ferentem mmlu 26 omne 
manente a ferente a 27 illum sm2ev sicut] sic m 28 abhor- 
(abor- <w)rente8 deo] aberrantes a deo u et qui in schismate a tradito- 
ribns ordinantnr v, cf. p. 310, 8 



310 Aduersus Fulgentiura Donatistam 26 



dei non possunt, nisi cognito ululatu suo per paenitentiani recon- 
cilientur. unde Caeciliano in schismate a traditoribns ordinato 
non communicare oportet'. 

Haec est patrnm tuorum fixa sententia. ecce, quod absit, nos 
tradidimus, nos turificauimus, nos schisma commisimus: cur trans- ■> 
gredimini mandatum scniorum, ut uestras traditiones statuatis? 
sicut palmites, inquit, infructuosi amputati proiciuntnr, ita turi- 
ficati, traditores et qui in schismate a traditoribns ordinantur 
mancre in ecclesia dei non possunt, nisi cognito ululatu suo 
per paenitentiam reconcilientur: per paenitentiam, non per tinc- 10 
tionem. si dignaris, nel tui te principes uincant. aut illorum con- 
firma decreta et tua depone figmenta, aut si tua uis ualere 
statuta, iilos errare pronuntia. si apud uos ueritas regnat, cur 
traditio uestra discordat? saluator in euangelio suo sic ait: 
omne regnum in se ipsum diuisum desolabitur. et u 
idco quoniam regnum uestrum religione dinisum est, diuisionem 
necesse est interitus subsequatur. amen. 



15 Matth. 12, 25 

1 ululato uml 2 ordinato] ordinatoribus mmlu 4 fratrum e 
nostra didiraus asml 5 turificamus az scliismata v trangredi- 
mini amlu 8 scismata asml 9 cognitio uml 10 reconcilientur: per 
paenitentiam om. « 12 ualere situo stuatuta uml 13 illos se sml 
serrare a errasse ti si apud uos] apud nos uv 14 suo om. uv 

15 diuisum non stabit, sed desolabitur », reliquis quae sequunlur omissis 

16 relione asml 17 amen. EXPLICIT LIBELLUS SCI ATJGUSTINI 
ADCERSUS FULGENTIU DONATISTA a Explicit liber sancti aug 
epi (om. m) contra fulgentium (-cid «) donatistam z, deest subseriptio 
in s 



I. INDEX LOCORVM. 



*Ge D . 2, 14 




. 294, 13 


III Reg. 12-13 . . . 


cf. 290, 22 


3, 1. . . . 




rf 203, 22 


13 


cf. 127, 24 


6-8 ... . 




cf. 125, 28 


19 


cf. 128, 11 


7, 2. . . . 




cf. 66, 15 


19, 18 


cf. 128, 15 


8, 6 ... . 




cf. 66, 13 




cf. 250, 23 


8, 20 . . . . 




cf. 66, 18 


*IV Reg. 2, 19-22 . . 


. . 304, 26 






cf. 239, 7 






•16, 2. . . . 




. . 173, 22 




293, 29 


19 .... c 


f. 125, 29. 222, 24 


2, 9 . . . cf. 258, 


13. 273, 3 


•19,22. . . . 










•21,10 . . 










22 


. . 


cf. 239, 21 


13, 3 


. . 194, 15 


•22, 17-18 . . 




. 174, 14 


17, 38 


. 177, 9 


•22, 18 ... . 


210, 


23. 242, 6 


♦17, 38—39 


, 308, 20 


38 




cf. 239, 10 


25, 4 . . . *67, 27. 


30. 105, 2. 


Ei. 20, 13 . . . 




. . 225, 10 




cf. 48, 25 








25. 5 


. . 104, 28 


•23, 7. . . . 


.206, 


15. 207, 26 


35, 10 




Len. 22, 4—6 . 


. 


. . 25, 9 


36, 15 


. . 297, 22 


Nnm. 16 ... . 




cf. 126, 1 




113, 4 


16, 32 ... . 




cf. 193, 17 










cf. 157, 27 


•49, 18 


. . 25, 7 


•Deut. 12, 13-14 


. 303, 


18. 304, 15 






•29,29. . . . 




297, 9. 15 








cf. 74, 


28. 289, 20 


*63. 6 


242, 20 


•2, 19 ... . 




294, 2 


•71, 8 217, 


26. 243, 29 


7 




cf. 259, 18 


91, 3 


. . 113, 5 


Ind. 16 ... . 




cf 239, 14 


95, 1 


219, 25 


I Reg. 1, 15 




cf. 283, 21 


100, 1 . . . 126, 27 


cf. 106, 3 






cf. 267, 20 




. . 177, 1 


15 




cf. 128, 17 




. . 222, 23 


11 Reg. 1 1 




cf. 238, 21 


121, 2-4 


. . 303, 33 


18 




cf. 223, 9 


121, 8 


. . 171, 9 


III Eeg. 11 . . 




cf. 238, 25 







312 r. I n 



Ps. 132, 1 172, 26 

140, 5 . . 296, 9. *15. *300, 18 



*Prou. 5, 17. 18 . 298, 10. 299. 12 


7, 27 . . 


cf. 299, 4 


♦9, 9. . 




*9, 18 . . 


. . . 298, 7. 299, 11 










21, 1 . . 


cf. 253, 13 


•24, 85. 36 


30,12.13). . 26,16. 


257, 


14. 296, 1. cf. 28, 2 


•27, 6 . .' 




Eccle. 3. 4 . 


cf. 281, 10 


*7, 21 . . 


. . . 296, 13. 300, 25 


•10, 1 . . 


. 299, 28. cf. 289, 12 






*1, 7. . 


213, 14 


4, 12 . . 


cf. 289, 10 


•4, 12-13 




5, 2. . 


cf. 284, 28 


Hiob 2 . . 


cf. 70, 33 


2. 4. . 


cf. 282, 5 


2, 9. . 


. . . . cf. 234, 4 


*4, 18-19 


300, 26 


*7, 1 . . 


222, 10 


•14, 4-5 


306, 30 


•30, 24 . . 


. . 233, 15. 234, 14 


30, 31 . . 


cf. 282, 15 


Sap. 5, 1 . 


. . . 245, 10. 250, 10 


*5, 1-9 


244, 22 


*5, 3 . 


251, 10 


5, 4. . 


251, 16 


5. 6. . 


251, 28 


•5, 8-9 








11, 21 . . 


cf. 214, 25. 230, 15 


Eccli. 2, 16 


. . 232, 16. 238, 19 


3, 27 


. . . . cf. 282, 26 


15, 9 . . 


. . . . cf. 213, 1 


•15, 14 . . 


. . . 215, 6. 216, 19 


•24, 10. 11 


304, 7 


•31 (34), 30 


. . 254, 27. 284, 38 


•33, 15 . . 


291, 15 



dex 



*0b. 6, 7—9 297, 18 

6, 9 cf. 297, 23 

Ion. 3 cf. 226, 17 

*3, 3-8 271, 6 

•Hab. 3, 15 297, 17 

*Soph. 1, 8 302, 25 

Agg. 1, 13 . . 129, 14 

*1, 14. 2, 1 129, 5 

*2, 1— 7 129, 16 

•2, 4-5 . 130, 18. 131, 18. 133, 4 

*2, 10—14 130, 27 

•2, 11-14 301, 17 

*2, 12 801, 30 

*2, 14 . . 132, 27. 133, 6. 14. 17. 

302, 3 

*2, 15-19 133, 18 

Zach. 14, 8—9 293, 22 

•Esai. 5, 20 270, 1 

8, 18 cf. 282, 30 

•14. 12-15 301, 4 

•22, 9 293, 12 

♦22, 11 293, 14 

•33, 14-16 292, 17 

•43, 26 296, 5 



*52, 1 . . . . 108, 6. 109, 3. 22. 

cf. 66, 10 

•52, 11 . . 25, 8. 67, 18. 104,19. 

cf. 266. 19 

•54, 5 . . . 241, 29. 31. 242, 8 
•65, 5 . 104, 22. 266, 24. 302, 17 



*66, 3 296, 27 

•66, 5 . 160, 22. 169, 6. 270, 13 

•Hier. 2, 13 292, 1 

*7, 4 803, 15 

•15, 18 292, 25 

•17, 13 292, 4 

23, 28 .... . 60, 25. 110, 14 

Ezecb. 9, 4 cf. 67, 12 

♦18, 4 . .32, 25. 303, 1. 308, 5. 

cf. 107, 5 



Dan. 3, 29 (96) . . . cf. 41,31. 

216, 26. 244, 3 
5 cf. 267, 19 



1 o c 0 r u m 



313 



6, 22 cf. 253, 10 

6. 24 cf. 155, 23 

'I Mach. 6, 21—28 . . cf. 75, 9 

7, 1 sqq cf. 235, 4 

14, 37 cf. 236, 13. 19 

U, 38 cf. 236, 16 

U, 41 sqq. . . cf. 230, 7. 235, 2 

'Matth. 3, 12 .110,26. cf. 64,19. 

257, 21. 260, 7 

4, 5—6 . cf. 228, 18. 249, 2 

5, 9 cf. 189, 20 

5,- 10 121, 2. 176,24. 

*220, 25. 245, 14. cf. 234, 30 

% 11 220, 21 

% 1 1-12 218, 10 

5 , 1-4 cf. 304, 4 

3 S 173, 9. 11. 13 

^ 1-23 11, 6 

»?' S 12. 14 

/' S S . . . 12, 17. 15, 8. 15. 23 

*• » cf. 282, 13 

°> S cf. 285, 6 

jr> ^ -o 281, 31 

8, . . . e f. 228, 17. 249, 1 

2' ^ ^ cf. 115, 6 
W, ^ 262i 22 

10, ^ * 213) 6 9 22 *214, 3. 

10. *221, 7. 225,11. 

235, 20. cf. 227, 29 

•12, ^ .^. 310 15 

»12, ^ — n> 5 12> 10 13 20 

14. 4. cf. 33, 24 

« ^ cf - 307 ' 6 
13, S£ ^ 262j 4 

13, ^_ 262j 3 

•13, ^ 262i 6 cf 127j g 22 

13, ^ ^ _ 30 cf 33> t 

13, o 108) 7> 262) 7 

\3, «e^ 19- * 64> 26. 

•106, 18. 258, 27 
\%, sqq cf . 257, 20 

tf' "**7 cf. 60, 14 

tf' ^"7—48 cf. 33, 5 



Matth. 13, 47-50 . . cf. 108, 26 
18. 47sqq. . . cf. 138, 4. 257, 22 
18, 49 cf. 108, 25 

16, 16 17, 16. 238, 28 

•16, 23 238, 31 

17, 14 cf. 248. 28 

17, 15 cf. 228, 15 

17, 20 cf. 262, 23 

22, 10 cf. 226, 6 

•22, 13—14 126, 12 

♦23, 3 212, 18 

•23, 9 . . . 58, 14. 30. 807, 32 

24, 12 262, 20 

24, 14 cf. 262, 12 

»24, 40-41 291, 16 

26, 32—33 . . . cf. 33, 3. 60, 30 
*26, 39 234, 26 

26, 41 . . . 232, 12. 19. 235, 24. 

cf. 280, 5 

•28, 19 170, 9 

*Marc. 1, 24 . . . 17, 18. 308, 14 

9, 38 cf. 13, 21 

*9, 39 13, 24. 14, 6 

Luc. 5, 4—10 . . . . cf. 65, 30 

9, 60 cf. 285, 6 

10, 18 cf. 282, 28 

14, 21—23 226, 30 

•14, 23 306, 12 

15, 4-6 cf. 196, 5 

15, 22 303, 5 

15, 24 ... . *285, 9. 308, 6 
15, 32 171, 30. 285, 9 

•16, 15 295, 23 

•18, 8 262, 25 

18. 14 188, 10 

21, 19 282, 18 

23, 40—43 cf. 172, 30 

*24, 44 237, 14 

•24, 44—47 219, 12 

•24, 46-47 304, 8 

•24, 47 ... . 123, 7. cf. 41,23. 

99, 2. 151, 7 

24, 49 cf. 285, 4 



314 



I. Index 



*Ioh. 3, 17 . 


108, 19 






*4, 13 


291, 6 


*4, 13-14 


290, 15 


6, 71—72 . 


. . . , cf. 61, 26 


*7, 37 38 








•10, 10 


211, 20 


10, 11 . . . 


. . . . cf. 281, 24 


•10, 11—12 . 


211, 10 






•13, 10 


291, 1 


13, 16 . . . 


cf. 258, 14. 273, 4 


•14, 27 . . . 


. . 167, 17. 174, 11. 




225, 14. cf. 272, 2 


•15, 1-2 


309, 23 


♦15, 2 


265, 13 


•15. 3 4 




♦15, 18 


.... 227, 12. 27 


15, 20 


.... 227, 14. 28 






»16, 2—3 


218, 20 


•16, 3 




19, 37 




21, 6—11 . 


. cf. 66, 3 


' *21, 11 


66, 8 


*Act. 1, 6—9 


219, 29 


2 . 


. . . . cf. 99, 5 


5, 1—10 


. . . . cf. 308, 17 


9, 25 . . . 


. . . . cf. 211, 15 


»10, 38 


296, 22 


13, 11 


. . . . cf. 308, 15 


•17, 23 . 7, 5. 


18. 9, 13. cf. 34, 2 


•17, 28 . .7, 


2. 268, 14. cf. 7, 1 


19, 1—5 . 


. . . . cf. 10, 8 


20, 7 . . . 


. . . . cf. 113, 10 


*Rom. 1, 7 


101, 27 


*1, 18 . . . 


6, 24. 21, 5. 62,15. 




204, 17. 267, 28 






*1. 21—23 . 


5, 24 


*1, 23 


6, 11 







*Rom. 1, 32 105, 13 

•2, 1 248, 20 

2, 13 211, 8. 212, 11 

*3, 3—4 . . . 208, 26. 210, 20 

3, 4 211, 2 

3, 23 300, 24 

6, 9 ....... . cf. 65, 26 

8, 17 ....... cf. 167, 17 

8, 18 237, 19 

9, 21 cf. 282, 20 

•13, 1—4 215, 23 

13, 3 217, 17 

I Cor. 1, 1—7 135, 1 

1, 4— 7 136, 15 

1, 10 135, 16 

1, 12 . . 7. 25. 18, 27. 135,22. 



23. *168, 2 
1, 13 . . *8, 6. *19, 2. 135, 19. 

168, 4. *170, 13. 17. 

cf. 240, 1 

*4, 15 58, 23 

5, 1-5 cf. 137, 4 

*5, 6 25, 10 



•7, 4 173, 23 

7, 27 283, 2 

9, 22 c'-. 309, 12 

•10, 5 132, 2. 4 

10, 11 293, 8 

•10, 13 232, 23 



11, 29 . .32, 26. 135, 27. 136, 1. 

•294, 17. cf. 106. 4. 

126, 25 

•13, 2 . . . 12, 25. 170, 28.31. 



171, 1. 2. 5. 12. 15 

•13, 3 175, 7 

15. 11 136, 13 

•15, 12 136, 7 

15, 16 19, 9 

15, 33 137, 11 

•II Cor. 2, 16 294, 15 

5, 6 cf. 281, 28 

5, 19 . . 65, 1. 106, 28. 108, 17 

6, 14 . . 105, 22. 24. *134, 20 



locorum 315 



•II C,(it 6 15 


105 26 28 


•I Petr. 2, 20 ... . 


. . 308, 24 


*fi 17 


266 19 


*4, 8 . . 22, 21. 28 


5. 207, 16. 


1 1 99 


222 30 




255, 19 


19 9 


196 11 

..... X JUj X 1 


*I Iob. 1, 8 


. 296, 6 




9.4Q 1 7 


*2, 15 64, 


28. 106, 23 


Gal. 2, 14 


cf 22 1 265 17 


*2, 19 106, 9. 257, 16 


9 18 




Adoc 1 


cf 69 22 


•3 27 


303 8 


1. 11 


of 101 1 

".1. IVl, 1 


*4 15 


233 18 


2, 2—3 


138 26 


*4 19 


182 9 


3 4 


rf 101 IX 


4, 25 . 


cf 236 14 


••6, 9—11 


228 5 


5 10 


183, 25 


*6, 10 


228 25 


*6 5 

u, 0 . . . 


32 25. cf 107. 3. 

UUf LjU m 1-1. 1 I 1 'I. 


•7 9 


. 174, 17 




150, 1 


7 16 


cf 282 14 


•Enh 2. 14 


167. 3. cf. 162. 7. 


•17, 1 2 


297 30 




172, 25 


*17 15 


298 13 22 


*4 5 


18 9 295 6 


Aiicustiniifl Pftrm * 




5 11 


302 15 


II 1. 1 saa. 


cf. 270, 1 


5 27 


cf 306 27 


Aufrustinus De b&nt ■ 




Phil 1 15—18 

i 1111. x, 10 10 


cf 61 27 


I 15, 23 


cf. 173, 16 


2 21 


rf 19fi 99 94 


III 12, 17 


cf. 21, 21 


3 8 


cf 236 17 


Augustinus Petil.: 




8 15 


pf 99 93 


II 37, 85 . ... 


cf. 10, 3 


Col 1 6 


cf 186 5 


Augustinus Cresc: 




2 11 12 


291 S 




cf. 172, 23 


3 5 


cf 2fi6 13 


III 27, 30 . . cf. 32, 


14. 212, 2. 


I Thpas ,S 21 — 


22 289 fi 




246, 25 




rf 937 8 


III 27, 30 qq. . . . 


cf. 298, 26 


*II Thess 3 14 


15 . . _ 104, 7 


III 42, 46 


cf. 70, 32 


*1 Tim 1 7 


298 19 


IU 61, 67 


cf. 75, 29 


1 8 


cf 294 23 




cf. 90, 18 


1 20 


cf 308 lfi 


III 70, 81 . . cf. 89, 


17. 157, 15 


4. 18 . 


. . . . cf. 272, 1 


III 71, 82 . . . cf. 86, 8. 87,26. 


,i 99 


95 8 




158, 20 


•11 Tim 9 90 


918 8 979 9(1 


IIII 47, 57 


nf. 62, 5 




cf. 164, 14. 257, 21 


Augustinus De un. bapt.: 


2, 20-21 . 


. . , cf. 125, 15 




cf. 62, 15 


*3, 8. . . 


298, 20 


16, 27 sqq 


cf. 83, 81 


»3, 12 . . . 


. . 218, 18. 221,25. 


16, 29 


cf. 73, 25 




222, 2. 14. 223, 18 


Augustinus Breuic: 




Iac. 2, 19 . . . 


. 18, 3. cf. 17, 15. 




cf. 307, 14 




34, 8 


I 4 


cf. 203, 6 






I 5 . . . cf. 168, 21. 185, 9 



I 



316 



L Indei 



Augustinns Breuic: 

I 8 ... cf. 118, 16. 146, 



1 10 . 
I 14 . 

I 15 . 

II . . 
II 
II 
III 



1 . 
S . 
3, 
III 4, 
III 5, 



. . . . cf. 50, 
cf. 141, 22. 142, 
. . . . cf. 143, 



. . . . cf. 148, 
. . . . cf. 67, 
. . . . cf. 112, 
. . . . cf. 148. 
. cf. 97, 14. 140, 
cf. 113, 16. 144, 
145, 16. 146, 
147, 

III 6, 7 cf. 145, 

III 7, 8 cf. 72, 

III 8, 10 . cf. 108, 28. 110, 
118, 15. 150,4. 258, 
8, 11 . cf. 257, 27. 258, 

8, 12 cf. 267, 

8, 14sqq. . . . cf. 259, 



III 
III 

m 

III 9, 15 



cf. 106, 17. 110, 
258, 

III 9, 16 cf. 108, 

III 9, 17 cf. 125, 

III 9, 18 . . cf. 48, 26. 104, 

III 10, 19 cf. 109, 

III 10, 20 cf. 109, 

III 11, 23 cf. 63, 

III 12, 24 cf. 77, 

III 13, 25 . . cf. 31, 5. 247, 

IU 14, 26 cf. 30, 

139, 80. 140, 
III 14, 26-17, 32 . cf. 116, 
III 15, 27 . cf. 115, 23. 212, 
III 16, 28 ... . cf. 99, 16. 

123, 14 b 

III 17, 31 cf. 246, 



III 17, 32-33 

III 17, 34 sq. . 
III 18, 31 . . 
III 18, 36 . . 
III 19, 37 . . 



. . cf. 115, 
247, 14. 
. . cf. 113, 
. . cf. 28, 
cf. 114, 18. 
. . cf. 119, 



15 
31 
10 
10 
10 
23 
3 
19 
23 
12. 
15. 
23 
2 
14 
14. 
27 
27 
26 
26 
22. 
27 
6 
8 
25 
25 
13 
14 
15 
1 
16. 
10 
26 
2 
18. 
qq. 
17 
23. 
26 
22 
16 
25 
2 



Augustinus Breuic: 
III 19, 37sqq. . . . cf. 117, 22 

III 20, 38 cf. 154, 25 

III 20, 38 sqq. . . . cf. 206, 28 

in 21, 39 cf. 155, 19 

III 22, 40 . . cf. 122, 7. 155, 26 
III 23, 41 . . cf. 118, 2. 157, 15 
III 28, 41 sqq. . . . cf. 156, 14 

Auguntinus Post gesta: 

1 cf. 54, 14 

13, 17 cf. 88, 5 

16, 20 sqq cf. 306, 23 

19, 25 cf. 77, 31 

22, 38 ... . cf. 30, 16. 75, 26 

25, 43-44 cf. 56, 33 

33, 56 ... . cf. 88, 27. 91, 7 

35, 58 cf. 169, 6 

Augustinus Caes.: 

2 cf. 160, 22 

Augustinus Emer.: 

5aqq cf. 168, 21 

9 cf. 253, 23 

11 eitr cf. 254,- 3 

Augustinus Gaud.: 

1 1, 2 269, 16 

I 2, 8 269, 18 

I 6, 7 268, 26 

I 39, 54 cf. 195, 16 

II 4, 4 cf. 64, 19 

Augustinu8 De ciu. dei: 

18, 86 cf. 237, 19 

Augustinus Do doctr. christ.: 

2, 5 cf. 237, 19 

AugustinusDe cura pro mortuis ger.: 

1 cf. 237, 19 

Augustinus Epist.: 

23, 6—7 cf. 283, 37 

44, 8 cf. 30, 2 

93, 23 cf. 53, 14 

107 . 283, 32 

128 cf. 40, 21. 168, 21 

128, 1-3 185, 9 

128, 3 188, 12. 28 



locorum 



317 



Augustinus Epist.: 

128, 3—4 189, 6 

129 cf. 41, 12 

139, 2 cf. 120, 15 

173, 7 cf. 99, 16 

204, 6-7 cf. 235, 10 

Cyprianus De lapsis: 

6 . . cf. 61, 16. 127, 10. 266, 10 
Cyprianus De eccl. cath. unitate: 

5 256, 12. 272, 16 

Cyprianus Quod idola dii 

non sint cf. 7, 9 

Cyprianus Epistulae: 

54, 2 267, 6 

54, 3 . 106, 12. 108, 12. 127, 13. 
• 188, 19. 257, 29. 259, 5. 
261, 25. 29. 266, 6. 
272, 19. cf. 61, 13. 
68, 30. 151, 10 

70 — 75 cf. 23, 15 

Ps.-Cy pr. De laude raar- 

tyrti 21 cf. 233, 4 

Acta. proconsularia . cf. 239. 25 
°Ptatu s: 

1 13 cf. 32, 15 

1 14= cf. 32, 14. 212, 2 

1 17 — 18 cf. 31, 3 

l 17 sqq cf. 73, 25 

1 1» . . cf. 78, 29 

1 2 2 sqq cf. 29, 5 

1 2* 87, 26 

1 26 87, 17 

X 2T . . . . cf. 30, 11. 156, 14 



Petilianus De unico baptismo 4, 3. 

10, 3. 13. 26. 11, 4. 13, 
12. 14, 15. 24. 16, 3. 21, 
14. 24, 1. cf. 3, 14. 16, 5. 
17, 2. 18, 19. 21, 21. 23, 
9. 27, 16. 28, 14. 30, 3. 

31, 8. 7 

Gaudentius, Epistula prima ad Dul- 
citium .... Gaud. I 1, 2—8, 9 
(pag. 202—205) 
Gaudentius, Epistula altera ad Dul- 
citium .... Gaud. I 9, 10—39, 
53 (pag. 205 sqq.) 
Gaudentius, Epistula ad Augusti- 
num . . 268, 29. 270, 1. 271, 2. 
cf. 259, 16. 262, 8. 27. 28. 
263, 4. 264, 1. 18. 267, 1. 

268, 6 

Gesta concilii Cirtensis . . 246, 25 
Gesta collationis Carthagini- 
ensis . . . cf. 39, 15. 17. 27. 40, 
8. 41, 8. 43, 18. 48, 20. 
29. 51; 24. 55, 20. 56, 33. 
58, 5. 59, 12. 64, 19. 65, 
10. 118, 23. 169, 6 
Sententia concilii Bagaiensis . . 124, 4. 

192, 25. 193, 10. 18. 20. 
194, 12. 28. 255, 2. 263, 
9. 22 

Constantini rescriptum ad 

Probianum 157, 15 

Cod. Theodos. VI 3 . . cf. 39, 15 



II. INDEX NOMINVM ET RERVM 



AD VOLVMINA LI— LUI. 
(1 = uol. LI, 2 = uol. LH, 8 = uol. LIII). 



Aaron eacerdos per nirgam florentem 
demonstratns 1, 275, 20. eius filii 
aliennm ignem altari inposuerunt 
1, 216, 11. 

Abbir Germaniciana (in prou. pro- 
corus.) 1, 319, 20. 

Abdenago 2, 137, 1. 302, 25. 8, 216, 
26. 244, 3. 

Abiron 1, 216, 10. 2, 428, 19. 3, 126, 

1. 253, 28. 

Abitinae (in prou. procons. haud 
procul o Membressa) 1, 359, 15. 
— Abitinenses quas plagas et con- 
tumeliaaSaluioMembressitano intu- 
lerint 1, 139, 14 sqq. 2, 556, 15 sqq. 

Abrabae semen intellegitur Chriatus 
et eius hereditas 1, 21, 15. 2, 19, 
17. 32, 23. 243, 1 sqq. 246, 7 sqq. 
573, 23sqq. 

Abaalou impins patrem plus extinctus 
quam rebellis affiixit 3, 223, 9 sqq. 

Absentius 2, 3, 18. 

Abundantius consul (a. 393) 2, 467, 9. 

Academici 2, 181, 3. 182, 14; cf. 
Carneades. — Academica inuidia 

2, 183, 9. 

acclamari soiebat episcopis sermonem 
facientibus 2, 241, 1. 8, 168, 11. 
14. 177, 19. 

Acbab rex 1, 91, 27. 2, 126, 2. 8, 
250, 28. 



Achaia 2, 271, 24. 

acta cf. Ind. uerb. 

Adelfius a Tasualte 1, 337, 28. 

Adrumetinus cf. Polycarpus. 

Adsuritanus cf. Assuritanus. 

Aegyptus: eo peruenerunt flumina de 
fonte paradisi 1, 223, 9. milia mona- 
chorum in Aegypto 2, 286, 11. — 
Aegyptiorum superstitiones 2, 573, 
19. animalium simulacra 3, 6, 3. 

Aelianus pro consule Africae, prode- 
cessor Probiani 2, 485, 1. 486, 1; 
causam FelicisAptugnensis discussit 
(anno 314), antequam Caecilianus 
ab imperatore Constantino innocens 
iudicatus est 8, 30, 11. 91, 7. 156, 
19. 157, 16. 158, 12. 17; Pelicem 
a crimine traditionis absoluit 8, 89, 
27. 90, 7; de ea re rettulit ad 
Constantinum 3, 90, 16; eiua seu- 
tentia, qua purgatus est Felix 2, 
485, 3. 

Aelius diaconus 2, 440, 6. 

Aeschines orator 2, 361, 18. 

Afra pars (Donati) 8, 102, 7. Afrae 
ecclesiae 1, 24, 19. Afri 1, 47, 14 
129, 18. 2, 474, 16 cet. Afri epi- 
scopi 2, 234, 29. 471, 10. Afri tra- 
ditores 1, 22, 3 et passim. 

Africana concilia 1, 205, 16. 231, 3. 
Africanae ecclesiae 1, 20, 7 cet. 



II. Index nominum et rerum 



319 



Africanae regionea 1, 129, 13 = 
Africana pars Psalm. 107. Africana 
seditio = schisma Donatistarum 
2, 270, 16. Africaui traditores 1, 
20, 17 cet. 

africua 2, 270. 21. 

Aggnia (Aggya Cypr.) 1, 859, 22. 

Agrippinus episcopus Carthaginiensis, 
prodecessor Cypriani 1, 187, 7. 11. 
15. 188, 24. 197, 14. 198, 6. 28. 
25. 207, 4sqq. 222, 18. 8, 21, 22. 
eius concilium, quo statutum est 
baereticos 6ine baptismo recipiendos 
non esse 1, 189, 4. 9. 190, 6. 207, 
6. 15. 231, 11. 8, 22, 18. 264, 1. 

alleluia in ecclesia cantatur 2, 108, 
27. 8, 174, 32. 

Alypius episcopus catholicus Taga- 
stensis 8, 181, 4. 185, 8. 

Ambrosius Mediolanensis 2, 297, 22. 
ei latentia per tot annos corpora 
martyrum (Geruasii et Protasii) 
reuelantur ibid. 26. 

'amen' populus in ecclesia cum epi- 
scopo orans ad eius uerba respon- 
det 1. 60, 1. 2, 108, 27. 138, 8. 
8, 175, 1. 

Ammedera 1, 335, 15. 

Anastasius papa (398—402) 2, 88, 16. 

angeli perditi 2, 41, 29sqq. 

Annanias 1, 101, 25. 2, 268, 18. 

Anthropiani haeretici 2, 574, 18. 

antichristi terapora 8, 229, 7. 

Antiochena(Antiochensis) ecclesia, ubi 
primo appellati sunt discipuli chri- 
stiani 2, 270, 19. 407, 1. 

Anullinns pro consule Africae anno 
313 (P. Cornelius Anullinus cons. 
suff. a. 306: Fasti): per eum accu- 
satores Caeciliani, id est pars Ma- 
iorini, totam causam ad Constan- 
tinum imperatorem detulerunt 3, 
29, 6. 55, 30. 146, 1; eius relatio 



prima de causa Caeciliani ad Con- 
stantinum 3, 58, 5. 72, 14; eius 
altera relatio, qua ostendit iussu 
imperatoris se praecepiase, «t- utra- 
que pars denos ad agendam causam 
mitteret 8, 72, 17; cf. 77, 20 
(Anullinus eiiam codd. Optati 
III 18). 

apostasia orbis terrarum 2, 274, 14. 

280, 17. 8, 88, 8. 
apostatae non carent baptismate 1, 

81, 5. 145, 16. 2, 28, 16. 85, 15. 

aliter rursus in ecclesiam reci- 

piuntur quam schismatici et hae- 

retici 2, 378, 12sqq. 8, 20, 18 sqq. 
apostoli sexaginta a lide apostatae 

recesserunt 2, 42, 11. 16. 275, 18. 

septuaginta duo apostatantes (?) 2, 

274, 17. 

apostolicacathedra=ecclesiaBomana 
2, 88, 15—20. — apostolica tra- 
ditio de non iterando baptismo 
schismaticorum et haereticorum 1, 
187, 3. 289, llsqq. — apostolicae 
epistulae in ecclesia recitantur 2, 
335, 2 sqq. 

Appelliani haeretici 2, 574, 18. 

Aptucensis 3, 30, 5, Aptucenses 3, 
30, 23, Aptugensis 8, 156, 14, 
Aptugnitani 2, 486, 9, alias Aptu- 
gnensis; cf. Felix (nusquam Aptun- 
gensis; apud Harduinum, Act. 
concil, bis Aptuceneis, alias Aptu- 
gnitanus, Aptugnensis: Aptugni 
locus incertum ubi silus). 

Aquae Tibilitanae (»n Numidia) 2, 
436, 9. 8, 32, 17. 298, 27. 

Arcadius imperator 2, 467, 15. 

arcbiuum: archiua 8, 87, 2. uetera 
archiua 2, 13, 22. arcbiuum publi- 
cum 2, 455, 26. 8, 119, 4. archi- 
uum proconsulis (proconsulare) 2, 
473, 12. 485, 3. 8, 58, 8. archiua 



320 



II. Index 



eccleeiastica (uetuBta, antiqua) 8, 
80, 23. 82, 9. 117, 3. 
Arelatum: apud Arelatum petentibue 
maioribus Donatistarum episcopale 
iudicium dederat Constantinus (tn 
synodo anno 314) 2, 130, 8; ita- 
que ad Arelatense oppidum et epi- 
scopi iudices et partes ex Africa 
conuenerunt, Caecilianus scilicet 
atque Donatistae 1, 30, 10; cf. 8, 
86, 11. — ab iudicibus ad Arela- 
tum datis Donatistae ad ipsnni 
iraperatorem appellauerunt 2, 291, 
20. 

Arcopagus 2, 338, 11 ; nomen ex Marte 
inditum ibid. 21. 

armaria antiqua (librorum) 2, 13, 23. 

Arriani haeretici orientales 2, 237, 
18. 361, 12. 363, 9. 445, 11. 446, 
1. 550, 10. 574, 18. 

Arrius 1, 211, 7. 2, 361, 11. 

Aser ex ancilla natus 1, 167, 7. 

Assurae (in prou. procons., hodie rui- 
nae Henchir Zanfur): Uictor ab 
Assuris (Assuras Cypr.) 1, 360, 13. 
— Assuritani 1, 141, 19. 2, 472, 
15. — Assuritana plebs 1, 267, 26, 
regio 2, 467, 19; cf. Praeteitatus 
(operis contra Cresconium codd. 
plerumque Adsuritanus exhibent, 
recte ut uid.; Plinius enim in Nat. 

. hist. V 4, 29 oppidum nominat 
Absuritanum, pro quo nonnulli 
codd. praebent Azuritanum = Ad- 
8uritanum). 

Athanasius episcopus Alexandrinus; 
contra eum contractum est Serdi- 
cense conciliura Arrianorum 2, 
445. 12. 

Atheniensee maxime contentiosi impii- 
que Graecorum 2, 338, 11. 

Augustinus Hippouiensis (Aurelius 8, 
185, 10) 2, 3, 3. 3, 181, 8. adule- 



scentulus ,laicus catechumenus a 
Manicheis deceptna 2, 495, 4. 577, 
24. 578, 9. non fnit presbyter Mani- 
cheorum 2, 178, 4. ante Bautonem 
consulem Mediolanum uenit eique 
calendis Ianuariis (anno 385) lau- 
dem recitauit 2, 185, 19. post 
Maximi tyrani mortem (post annum 
388) Africam repetiuit 2, 185, 22. 
eius baptizator 2, 184, 11 sqq. 
186, 5. epistulara de eo adhuc 
presbytero scripsit iratus ordinator 
futurus episcopatus eius (Megalius) 
2, 177, 15. 495, 8. 578, 11 sqq. 
episcopus ordinatus a Megalio 8, 
59, 5. Donatistae ei tamquam Ma- 
nicheo calumniantur 2, 172, 25. 
185, 14 sqq. 494, 28. 577, 23. 
Manicheos multis libris oppugnauit 
2, 494, 23 sqq. 578, 1. eius epiatulae 
ad primatea Donatistarum datae 
respuuntur 2, 3, 7. 16. raonasteria 
in Africa instituit 2, 201, 3 sqq. 
peregrinatur Constantinae 2, 3, 17, 
Ahitinis 2, 556, 22, Caesareae 8, 
181, 4. in rure simul cum Constan- 
tino est 3, 3, 9. Graecae linguae 
paene ignarus 2, 75, 6. scripta sua 
dictabat 1, 374, 2. 

Augustinus quidam episcopus Dona- 
tista 1, 41, 26. 

Aurelius a Cillaui 1, 365, 11. 

Aurelius ab TJtica 1, 347, 27. 

Ausafa 1, 361, 25. 

Ausafensis cf. Saluius. 

Ausuagiga (Ausuaga Cypr.) 1, 352, 9. 

Aymraus ab Ausuagiga 1, 352, 9. 

Babylonia (ciuitas) 1, 54, 23. 

Bagai (tn Numidia, haud procul a 
Mascula) 1, 125, 19. 316, 21. Adt. 
Bagaiensis et Bagaitanus: oppidum 
1, 125, 27. 2, 423, 8. 8, 63, 14. 



n o m i n u m 

71, 24. ecclesia 2, 464, 20. conci- 
linm (anno 394) trecentorum decem 
episcoporum Donatistarum, quo Ma- 
limianus et eius socii damnati sunt 

1, 126, 7 et passim; cf. 2, 198, 28. 
467, 6sqq. 546, 2; eius concilii 
sententia a Donatistis allegata est 
in compluribus iudiciis, quibus 
MaiimianenBes baeretici declarati 
sunt 2, 471, 25. 501, 14. 20sqq. 
— episcopns catholicus Bagaiensis 

2, 453, 25. 

Bahal 1, 220, 18. 2, 552, 19. 8, 128, 

16. Baal 2, 276, 3. 
Balaam propheta 1, 62, 22. 8, 157, 

26. 

Bamaccura (Bamaccora Cypr.) 1, 
335, 21. 

baptismus quid sit 2, 375, 1. baptis- 
mus a quocumque et ubicumque 
datur, non hominis, sed Christi (dei) 
et ecclesiae est 1, 73, 20. 88, 26. 
166, 11. 167, 4. 202, 14. 206, 16 sqq. 
226, 14. 2, 7, 21. 24, 29. 385, 14. 
522, 6. 8, 4, 7. 267, 14sqq. qui 
secundum Augustini sententiam 
baptismum habeant 1, 374, 2 sqq. 
baptismum etiam mali possunt ha- 
bere et tradere et accipere 1, 205, 
25. 300, 22sqq. baptismus etiam 
apud haereticos et schismaticos 
est, sed in sola catholica recte acci- 
pitur et prodest 1, 148, 10 sqq. 
223, 2 sqq. 362, 25. 2, 159, 4 sqq. 
et passim. aliud est sacramentum 
baptismi, aliud conuersio cordis 
1, 260, 13. in baptismate haereti- 
corum et schismaticorum peccata 
quidem dimittuntur, sed continuo 
redeunt 1, 162, 17 sqq. 207, 28 sqq. 
baptismus non est, si uerba sym- 
boli desint 1, 324, 8. sine baptismn 
homo ad altare non adraittitur 1, 

ma. Augast. o. Don. m. 



et rerum 321 

195, 5. baptismus a laico etiam 
nulla necessitate urgente datus ra- 
tus est 1, 80, 11. baptismus urgente 
periculo mortis 1, 80, 6. 268, 3. 
bapti8mus parunlorum quid ualeat 
1, 258, 25. uariae quaestiones de 
baptismo accipiendo 1, 372, 19 sqq. 
ius daudi baptismi non amittit, 
qui se ab ecclesia separauit 1, 79, 
3 aqq. 81, 15. 83, 9. 145, 14 aqq. 
baptismi uicem implet passio et 
fide8 1, 257, 1. baptismus Iohannie 
non idera qui Christi 1, 257, 26. 
270, 22sqq. 2, 71, 6. baptisraata 
paganorum 1, 71, 2. 324, 12. 

baptizari a mortuo quid sit 1, 66, 
lsqq. 2, 9, 17 sqq. 29, 3. 388, 
3sqq. baptizatorum octauns dies 
celebratur 2, 72, 22. 

Bar Iesu magus 2, 201, 17. 

basilica 1, 38, 10. 40, 9. 42, 10. 
52, 17. 139, 20. 193, 9. 2, 15, 29. 
45, 23. 199, 1. 555, 5. basilica 
fundi Caluianensis 2, 453, 26. ba- 
silica Nouorum Carthagine 8, 74, 

1. basilicas sine iussione impera- 
toris Donatistis reddiditMarcellinus 
(anno 411). basilicae paganorum a 
cbristianis destrunntur 8, 250, 17. 

ba8iliscns nutu quodam regali inter 
serpentes eicellere dicitur 1, 51, 
25. 

Bauto consul (anno 385, mortuus 
ante annum 392) 2, 185, 19. 24. 

Beianus episcopus Beianensis Maxi- 
mianista 2, 429, 18. 465, 12. 503, 
17. 8, 263, 11. 

Beliar 1, 93, 1. 16. 3, 105, 26. Belial 

2, 78, 24. 

beneficiarius 8, 75, 5. 76, 29. 77, 3. 
83, 1 (beneficiarii: apparitores, 
satellites, ministri magistratuum 
Du Cange. BEvstptmdptot o ! . otpa- 

21 



322 



II. Index 



TtuVrot 6n't depaitsto TU>V (iOYl3TpOTUJV 

tstotjievoi Glos8. Basil.). 
Bilta 1, 306, 13. 

Botrus inimicus Caeciliani Psalm. 
47 (c/. Optatus). 

Briiae bono pacis detentus est Cae- 
cilianus iussu Constantini 8, 87, 
20. 155, 7, quod Donatistae ma- 
ligne pro exilio interpretabantur 
2, 484, 24. 487, 22. 488, 2. 8, 
88, 15. 22. 33. 

Bulla (in prou. procons.) 1, 357, 12. 

Buruc (tn Numidia) 1, 331, 12. 

Buslacceni (a Buslacenia Cypr.) 1, 
204, 7 (indecl). 359, 7. 

Byzacium 2, 299, 4. Byzaceni Maxi- 
mianistae 2, 237, 17. 568, 20. 

Caecilianistae = catholici 8, 54, 29. 

Caecilianus episcopus Carthaginiensis 
anno 311 passim. adhuc diaoonus 
Lncillam pro ecclesiae disciplina 
laeserat 1, 24, 5. 2, 291, 14. nic- 
tum afferri martyribus in custodia 
constitutis prohibuiBse dicitur 8, 
75, 24. plus quadraginta annis post 
Cypriani passionem cum Mensnrio 
traditor fuisse et codices sanctos 
incendisse dicitur 1, 262, 12. 2, 
125, 23. a Secundo Tigisitano et 
septuaginta ferme epiacopia concilio 
Carthagine habito absens tamquam 
traditor damnatus 1, 24, 11. 26, 
28. 2, 451, 9. 8, 75, 21. eius cau- 
sam Donatistae ad Constantinnm 
detulerunt 2, 185, 5 et passim. a 
Constantino Briiae morari iussus 
2, 484, 22. 488, 2. 8, 155, 7. 206, 
28. ab episcopis, quos Constantinus 
iudices dederat, et semel et iternm , 
ab imperatore inter partes iudi- 
cante, Donatietis ad eum appellan- 
tibus, etiam tertio absolutus 2, 185, 



6. 291, 16. 451, 11. 509, 7. 8,80, 
30. 88, 9. 91, 7. 124, 17. 139, 17. 
158, 10. c/. Arelatum, Felix Aptu- 
gnensis, Miltiades. 
Caecilianus magistratns (exdunmuiris) 
Aptugnitanorum 2, 485, 4. 486, 
8. 18. 

Caecilius a Bilta 1, 306, 13. 

Caelestius iniroicus Caeciliani Psalm. 
47 (c/. Optatus). 

Caesarea 8, 181, 2; eccleaia maior 
ibid. 3. 209, 10. episcopus metro- 
politanus Caesariensis 8, 181, 3. 
eius ciuitatis Donatistae anno 418 
iam magna ex parte ad catholicam 
conuersi 3, 181, 10. 182, 24. pro- 
nincia Caesariensis, Mauri ibi Ro- 
gatistae 2, 237, 15. 

Caiphas pontifex 1, 57, 19. 77, 16. 
157, 23. 2, 58, 29. 77, 28. 29. 

Calama (»'n Numidia, hodie Guelma) 
2, 146, 4. Calamense oppidum 2, 
458, 19. c/. Crispinns, Donatns, 
Possidius. 

Calibius iunior curator Aptngnitano- 
nun 2, 486, 10. 

Caluianenais fundus cum basilica (tn 
regione Bagaiensi) 2, 453, 26. 

Candidus Cillaregiensis episcopus 
Donatista ad catholicos transierat 
2, 370, 13. 

canon confirmatus 1, 178, 17. diuino- 
rum librorum 2, 289, 13. 

canonica scriptura ueteris et noui 
testamenti 1, 178, 12. scripturae 
1, 301, 8. 2, 237, 21. 245, 19. 
292, 26. 296, 26. 298, 18. 303, 15. 
305, 5. 356, 9. 357, 5. 21. 406, 
21. litterae 2, 270, 19. 407, 10. 
446, 25. libri 2, 236, 27. 272, 10. 
444, 27. auctoritas dininarum scri- 
pturarum 2, 398, 28. auctoritates 
Banctorum ltbrorum 2, 294, 4. 



n o iu i n u m 

cantantur 8cripturae in ecclesia • 2, 
136, 9. 

Capitolium Romanorum 8, 31, 1. 
Capse (inprou. Byzacena, apudalios 

Capea) 1, 360, 20. 
Carcabianensis cf. Uictorianus (Car- 

cabianense oppidum in prou. Byza- 

cena; cf. Not. prou. et ciuit. Afri- 

cae; Carcanianensis August. epist. 

108, 5, 15). 
caritas proprium donum catholicae 

unitatia eat 1, 213, 16. 2, 107, 11 

et passim. 
carmina sacerdotis 2, 58, 18. 
Carneades Academicus 2, 181, 3. 182, 

14. 346, 16. 

Carosus subdiaconus 2, 440, 7. 

Carpi (m prou. procons.) i, 828, 16. 

Cartenitanua cf. Rusticus (Cartenna 
in Maur. Cacs.). 

Carthago passim; cf. 8, 47, 1. 99, 
16. 142, 4. Africae caput et notis- 
sima ciuitas 1, 192, 12. Tyria 
cognominata 2, 287, 13. aedificia 
in urbe: basilica Nouorum 8, 74, 1. 
basilicae Donatistarum ab ipsis in- 
censae 8, 204, 26. praetorium 2, 
467, 17. thermae Gargilianae, ubi 
collatio catholicorum et Donatista- 
rum anno 411 facta est, lucidus et 
refrigerans locus in media urbe 8. 
47, 15. 144, 20. 161, 17. — Car- 
thaginiensis ordo 8, 74, 8. magi- 
stratus 8, 98, 8. 118, 11. 153, 21. 
episcopus non a primate Numidiae, 
sed a propinquioribus episcopis 
ordinatur 8, 78, 21. — Carthagi- 
niense concilium Secundi Tigisitani 
et septuagiuta ferme episcoporum, 
quo Caecilianus absens damnatus 
est (drciter annum 311) 2, 291, 
9. 26. 319, 21. 437, 16. 438, 6. 

15. 473, 9. 510, 2. 3, 76, 18. 78, 



et rerum 323 

15. 82, 19sqq. 99, 18. 102, 14. 
116, 26. 246, 22 alias. - Cartha- 
giniense concilium quadraginta 
trium episcoporum Maximianista- 
rum, quo Primianus praedamnatus 
eut 2, 507, 3. 508, 6. 510, 5. 567, 
26. — Carthaginiense totius Afri- 
cae concilium catholicum, quo Do- 
natistae ad collationem inuitati 
sunt 2, 456, 15; cf. 8, 97, 10. — 
collatio Carthaginiensis inter catho- 
licos etDonatistas anno 411 mensc 
Iunio facta 8, 39, 17 sqq. etpagsim 
in sequentibus scriptis. 

Casae Nigrae (in Numidia) cf. Do- 
natus maior. 

Cassianus diaconus Miltiadis papae, 
a Donatistis traditionis insimulatus 
8, 85, 19. 114, 25sqq. 

Cassianus episcopus Donatista 2, 142, 
3. 143, 5. 

Cassius a Macomadibus 1, 326, 20. 
328, 1. 

Castellum Memor 2, 440, 5. 

Castra Galba 1, 312, 5. 

Castus a Sicca 1, 332, 26; Siccensis 

I, 203, 10. 

catechumeni sacramentum 1, 255, 17. 
catechumena Manicheorum 2, 177, 
25.qui apud Manicheos catechumeni 
appellentur 2, 177, 27 sqq. catechu- 
menos faciunt Donatistae iam 
apud catholicos baptizatos 2, 365, 
28. 

cathedra = sedes episcopalis 1, 22, 

II. 24, 18. 176, 10. 2, 508,21. 8, 
44, 26. 45, 32. episcopus primae 
cathedrae = metropolitanus 2, 
435, 28. 

catholica undesitdicta2,75,3 sqq.232, 
8 sqq. 3, 256, 20 sqq. catholicam qui 
reliquerunt aliter recipiuntur quam 
qui primitus ad eam ueniunt 2,378,12. 

21« 



324 



II. Index 



Catulinus subdiaconns 2, 440, 7. 

Cebarsnssi locus incertum ubi situs; 
ibi Primianna iam praedamnatua 
(e/. s. u. Carthago) a centum nel 
amplins episcopis Maiimianistis 
damnatus est 2, 507, 4. 510, 5. 
568, 1. 8, 99, 24. cf. 2, 423, 4. 
451, 4. 

celebratio octauo die baptizatorum 

2, 72, 22. 

centurio 8, 75, 5. 76, 29. 77, 3. 82, 
36 {centuriones inter offiriales iu- 
dicum recensentur in cod. Theod. 
de officiis rectorum prou. 1, 7). 

Centurionae (tn Numidia) 2, 437, 11: 
cf. Nabor. 

Cezas (Cedias Cypr.) 1, 316, 8. 

Chaldaeorum eidera 2, 573, 19. 

Chananaei 8, 250, 22. 

charta imperialium litterarum 8, 87, 
11. ueteres chartae in archiuis 
ecclesiasticis 8, 82, 9. chartae cri- 
minnm Caeciliani 8, 72, 16, 77, 21. 

chartula, ex qua recitatum est indi- 
cium Constantini 8, 89, 22. char- 
tulae episcoporum Donatistarum 

3, 147, 19. 
Charybdis 3, 299, 21. 

chriematis eacramentum 2, 154, 2. 

Christns a chrismate dictus 2, 152, 
23. eius diee natalis tam sanctus 
2, 544, 5. noster in caelo mediator 
1, 56, 15. 61, 9. 23eqq. eacerdos 
populi christiani 1, 59, 23. cnr ab 
inferiore baptizari uoluerit 1, 90, 
19 eqq. 

Chrysippus Stoicue 2, 346, 15. 

Cibaliana 1, 355, 7. 

cibus cnm malis corrigendi causa non 

sumitur 1, 119, 5 sqq. 
Cillaui (Chullabi Cypr.) 1, 365, 11. 
circumcelliones (sing. Psalm. 137) 

passim. eorum origo et mores et 



facta deecribnntur 8, 230, 28—231, 
15. malum Africae proprium 2, 286, 
18. paene famosissimum Africani 
erroris opprobrium 8, 231, 15. gre- 
ges furiosorum et ebriosornm inne- 
num 1, 39, 8. 65, 2. 2, 37, 30. 114, 
27. per totam Africam commiiti 
cum feminie innnptie, sed non in- 
corraptis, uagantur et saeninnt 1, 
39, 11. 50, lOsqq. 2, 120, 18. 
297, 15. 453, 3. etnpra committnnt 

I, 122, 19.2, 297, 16. eorum ebrioea 
conuiuia 1, 50, 15. 122, 18. 2, 20, 

II. 120, 7. eorum principes 1, 39, 
8. 2, 37, 30. 114, 28. 297, 8. eo- 
rura duces clerici Donatistae 8, 
70, 29. 121,5. primo tantnm fustibn» 
ntebantur Psalm. 140. 149-155. 
1, 89, 9. 2, 120, 6sqq. 140, 26. 
postea fundas, secnree, lanceas, 
gladioe addiderunt 1, 39, 10. 2, 
120, 20. 140, 27. catholicorum, 
praecipue clericorum domoe inua- 
dunt et epoliant, ipsoe fuetibus 
tuneos ferroque concisos semiuinos 
abicinnt 2, 453, 6. 3, 121, 7. 
ocuiis hominum calcera et acetnm 
infundunt 2, 453, 9. 3, 70, 32. in- 
cendunt eccleeias et priuatae domos, 
inittunt in flammas codicee eanctos 
8, 121, 6. furore acti ee ipsos prae- 
cipitant 1, 50, 16. 2, 297, 10. 
colnntur qui se ultro praecipitaue- 
runt 2, 20, 10. 297, 13. ee concre- 
mandos ignibus ab ipsis incensis 
inferunt 2, 297, 11. trucidationem 
snam etiam inuitis hominibus ter- 
rendo extorquent 2, 297, 12. epi- 
ecopi Donatiatae circumcelliones 8e 
ignorare fingunt uel ad ee non 
pertinere tale hominum genns 1, 
39, 13. 2, 98, 6. circiter annum 
420 plerique circumcelliones amiaso 



n o m i n u m 

«t opere et nomine iam ordine 
discipiinae tenebantur colendisque 
agris inseruiebant 8. 231, 24sqq. 
cf. etiam s. u. Donatistae. 
circumcisio Iudaeorum praefigurabat 
baptismum Christi 2, 72, 9. 855, 
22. 

Cirta 1, 313, 21. 2, 435, 17. 22. 8, 
246, 21. Cirtensis colonia 2, 439, 
11. ciuitas 8,76,8.247, 11. eccleuia 
8, 31, 7. — Cirtense concilium 
Secundi Tigisitani et aliorum pau- 
corum ad episcopum nouum peree- 
cutioDis tempore ordinandum 2, 
435, 16. 8, 76, 7. 82, 16. 115, 23. 
116, 23. illud concilium Donati- 
atae falsum esse uolebant 8, 80, 
3. 81, 4. 115, 27. eius gesU 2, 
435, 21. 3, 81, 28. 246, 25 (hoc 
concilium utrum anno 303 an 305 
factum sit, ex locis inter se repu- 
gnantibus 2, 435, 21 et 8, 81, 28 
diiudicari non potest). 

Clarus a Mascula 1, 364, 9. 

Claudianistae schismatici Donatista- 
rum, a Primiano in communionem 
recepti 2, 512, 9. 

clericatus 2, 191, 24. 325, 20. 372, 
2. 441, 13. ad clericatum uon ad- 
mittuntur, qui semel ab ecclesia 
defecerunt 8, 20, 20. 

«lericus 1, 111, 4. 119, 16. 18. 2, 
197, 28. 469, 3. 568, 17. ordinator 
clerici haeretici uel ipse ordinatus 
denis libris auri legibus multatur 

I, 41, 18. clerici Donatistarum cum 
circumcellionibus in catholicos sae- 
uiunt 2, 455, 1. 459, 25. 460, 18. 
cf. 8. u. circumcelliones. 

codices 8, 117, 19. dominici 2, 294, 

II. 435, 18. 436, 11. 8, 98, 2. 
codices (diuini) Latini 1, 104, 26. 
Graeci 2, 342, 1. 394, 1. 8, 203, 



e t r e r u m 825 

23. communes (catholicorum et 
haereticorum.) 2, 13, 4. 272, 12. 
rnedicinales 2, 436, 14. codex (epi- 
stulae, Exemplar) 2, 188, 7. 8, 
117, 22. 

collatio Carthaginiensis (anno 411) 
8, 175, 17. 183, 1. 13. 30. 184, 
20. 242, 18. 246, 17. 257, 26. 258, 
26. 267, 26. 273, 26. gesta colla- 
tionis quotannis per ieinniorum 
dies a capite in finem in ecclesiis 
recitabantur 8, 184, 28 sqq. 

collectam agere 8, 82, 14. 

comitatus (imperatohs, Hoflager) 2, 
487, 1. 8, 156, 26. 157, 18. 

concilia regionalia et pronincialia 
pJenariis cedere debent 1, 178, 22. 
190, 14. concilia plenaria priora 
saepe posterioribus emendantur 1, 
178, 24. 190, 18. 

Constantina 2, 146, 3. 198, 13. 8, 
177, 13. 184, 29. c/. Cirta. Constan- 
tinienais ciuitas 2, 18, 15. 224, 
26. ecclesia 2, 8, 18. 

Constantinus imperator passim. ad 
eum Donatistae causam Caeciliani 
accusando detulerunt 1, 29, 9. 2, 
291, 16. 422, 30. 473, 5 sqq. Con- 
stantinus episcopale iudicium et 
Romae et Arelate dedit 1, 29, 9. 
2, 130, 3 sqq. 8, 29, 5 sqq. 72, 20. 
iudicio Romano non consenserunt 
Donatistae et iudices tamquam 
iniquos apud Constantinum accu- 
sauerunt 2, 291, 18. ad imperato- 
rem poBt iudicium Arelatense appel- 
lauerunt Donatistae 1, 30, 14. 2, 
130, 5. 291, 20. imperatorem gratia 
corruptum fuisse criminati sunt 1, 
30, 15. 2, 129, 27. ab imperatore 
inter partes iudicante Caecilianus 
innocens declaratus est, Donatiatae 
calumniatores inuenti et in exilium 



326 



II. I n d e i 



niiesi, basilicae eis ablatae suut 1, 
33, 14. 2, 130, 9. 291, 21. 487, 

10. 8, 86, 7. 88, 9sqq. 88, 29, 
cf. praeterea Indices scriptorum 
uol. LI-LIII. 

Conetantinus iunior Caesar 2, 439, 1. 
Constantinus amicus Augustini 8, 
8, 2. 

Core (Chore codd. recent.) 2, 20, 27. 

428, 19. 431, 3. 465, 1. 502, 22. 

8, 253, 28. 
Cornelius centurio 1, 88, 23. 155, 15. 

255, 19 sqq. 256, 18. 257, 16. 259, 

20. 2, 68, 7. 269, t. 
CreBcens a Cirta 1, 313, 21. 
Cresconius Donatista 2, 325, 2sqq. 

laicus 2, 325, 20. 327, 28. 866, 

11. grammaticus 2, 325, 18. 373, 
26. 

Criepinus episcopus Calamensis Dona- 
tista 2, 456, 27. 458, 20. 28. 459, 
6. 22. 460, 8. 464, 23. 513, 9. 
possessionem emphyteuticam iuxta 
Hipponem emit ibique octoginta 
ferme homines rebaptizauit 2, 114, 
20. 145, 29. 

Crispinus presbyter Calamensia Pos- 
sidio iter agenti insidias tetendit 
2, 457, 25 sqq. 

Cuiculi (in Numidia) 1, 361, 8. 

Cupido 2, 493, 24. 

cnrator (ciuitatis, rei publicae) 2, 
436, 18. 439, 13sqq. 564, 1. ex 
curatore 2, 486, 9. curator et ordo 
2, 436, 25. 8, 75, 4. 76, 23. 26. 
82, 36. 

curiae magistratus ius dicit 2, 58, 7. 
CutzupitaDi 2, 237, 12; c/. s. u. 

Montensee. 
Cyprianistae (nomen ficlum) 1, 171, 

24. 

Cyprianus Carthaginiensis martyr 
passim. septuaginta praeceesores 



in sede episcopali habuit 8, 21, 22. 
passus est plus quadraginta annis 
ante diuinorum codicum eiustionem 

1. 262, 12. 344, 8. eius laudes 1, 
280, 26 sqq. 8, 265, 3sqq. homines 
eitra ecclesiam baptizatos ad eccle- 
siam uenientes rebaptizari oportere 
non recte ceusuit 1, 170, 25sqq. 
et passim. unitatem catholicam 
tamen non deseruit 1, 180, 14 sqq. 
235, 11 sqq. 2, 401, 15 sqq. et 
saepe alias. eius concilium 1, 170, 
25 sqq. 199, 23 sqq. De bapt. lib. 
VI et VII. 8, 79, 26. 116, 28. 
eius concilium fortasse non factum 

2, 357, 11. 399, 7. etiam epistula 
eius 73 in dubium uocatur 2, 400, 
19 (c/. 399, 7). libri eius non cano- 
nici 2, 398, 27. 399, 16. 400, 12 
(c/. 264, 13). a Donatistis uelnt 
auctor diuisionis ipsorum laudatur 
2, 398, 21. 520, 9. 8, 69, 1. 264, 
1 sqq. 

Cyprianus a Thubursicubure episcopus 
Donatista in lupanari deprehensus 
damnatur 2, 194, 17. 

daemonum templa paene toto orbe 
terrarum perimperatoreschristianos 
euertuntur, idola comminunntur, 
sacrificia subtrahuntur, eorum cul- 
tores puniuntur 1, 36, 5sqq. dae- 
monum eiclusio etiam eis concessa, 
qui non pertinent ad regnum dei 2, 
91, 10. 

Danihelis oratio 1, 77, 9. 224, 7. 

mons Danihelis 1, 134, 13 et alias. 
Dathan 1, 169, 10. 216, 10. 2, 20, 

27. 428, 18. 431, 2. 464, 29. 499, 

6. 8, 253, 28. 
Datiuus a Uadis 1, 318, 22. 
Decius imperator 2, 125, 20. 132, 9. 
decurio (ciuitatis) 2, 486, 17. 



n o m i n u m 

degradatio, degrado c/. Ind. uerb. 

Demetrius . a Leptirainus 1, 338, 7. 

Demosthenes orator 2, 361, 15. 

Deuterius episcopus Caesareae raetro- 
politanns 8, 168, 19. 181, 3. 184, 
28. Emerito Donatistae genere 
sociatus 3, 194, 2. 

diaboli filii qui sint 2, 35, 20sqq. 

dictari solebant scripta 1, 374, 2. 

2, 79, 17. 198, 17. 437, 21. 8, 
193, 15. 

diocesis (non dioecesis) 2, 24, 16. 

3, 45, 31. 

Diocletianus imperator 2, 125, 21. 
132, 9. 8, 81, 27. 

Dionysiana (tn prou. Byzacena: 
dionisiana codd., Donisiana Not. 
prou. Byz. 111) 1, 351, 7. 

dominicnm (diem) agere 8, 82, 14. 

Domitianus imperator Neronis maxima 
pars 2, 125, 19. 132, 9. 

domus dei qnid sit et qui uere in ea 
inhabitent 1, 370, 8sqq. 

Donatianus episcopus Donatista 2, 
464, 24. 513, 10. 

Donatistae (pars Donati; Donatiani 
2, 361, lsqq.; adi. Donatianus 2, 
530, 15 cet.) passim. exorti de 
parte Maiorini et Carthaginis schis- 
mate 2, 362, 23. 8, 72, 12sqq. 
nomen aut a Donato Casensi aut 
a Donato Carthaginiensi deriuatum 
2, 861, 12sqq. 24sqq. 362, 21. 
schismaticoB tantnm se dici uolunt, 
cum etiam haeretici sint 2, 3, 4. 
363, lsqq. 367, 12sqq. 8, 266, 
25—267, 13. 268, 9 cet. catholicos 
ut traditores infamant, cum potius 
ipsorum raaiores codices sanctos 
tradiderint 1, 183, 15. 2, 18, 13. 
291, 10 et passim. contendunt 
apud se esse ecclesiam catholicam 
2. 94, 11. 8, 52, 6sqq. 54, 27. 



et.rerum 327 

256, 9sqq. et passim. catholicos, 
utpote traditores, baptismum ha- 
bere et dare posse negant 2, 19, 
29. 8, 4, 3. 17, 2 tt passim. totum 
orbera christianum rebaptizare co- 
nantur 1, 146, 31. 2 r 16, 9 cet. 
catechumenos faciunt non solum 
laicos, clericos, presbyteros, uerum 
etiam episcopos catholiconim 8, 
20, 11. cpiscopi eorum se sanctos 
et sine peccato esse arbitrantur 1, 
121, 1 sqq. 2, 155, 14 Bqq. 287, 20. 
cum catbolicis colloqui et disce- 
ptare dedignantur 2, 328, 4sqq. 
340, 9. 358, 9 sqq. 359, 20. 8. 97, 
14. quas ob causas puniantur 2, 
303, 4—305, 4 et passim. peisecu- 
tionem se pati quemntur 2, 15, 
18sqq. 301, 11 sqq. 475, 17sqq. 
552, 25sqq. 8, 63, 5. 71, 23. 118, 
11 sqq. 230, 3 sqq. de rebus et locis 
ccclesiasticis eibi demptisqueruntur 

2, 79, 26. 80, 8sqq. poenas suas 
martyria putant seque filios mar- 
tyrum appellant 1, 136, 28 sqq. 

3, 97, 14. 228, 3 sqq. nata- 
licia suorum martyrnm celebrant 
1, 188, 20. nomina principum suo- 
rum recitant ad altatia 1, 139, 2. 
eorura fructus mati 2, 20, 8 sqq. 
8, 72, 1. eorum sanctimoniales 
corruptae 1, 65, 1. 8, 246, 5. eorum 
uoluntariae mortes (praecipitia, in- 
cendia, submersiones, laquei) 1, 
138, 23. 2. 87, 12. 297, 10. 461, 
18 eqq. 8, 223, 6. 224, 6. praecipi- 
tatorum cadauerum cultus eacrilegi 
et profani 2, 577, 6. clericorum et 
circumcellionuraDonatianorum hor- 
renda facinora 2, 453, 1 sqq. 459, 
25. 460, 18. 558, 21. 8, 121, 4 sqq. 
223, 19eqq.; c/. s. u. ciicumcellio- 
nes. ipsi eccleeias suas Carthagine 



328 



II. Index 



incendnnt 8, 204, 26. praepositi 
Donatistarum qua condioione in 
catholicam recipiantnr 1, 79, 11 sqq. 
2, 371, 13 sqq. 
Donatistae in Numidia praepollebant 
2, 299, 5. complura schismata ab 
eis orta sunt 1, 52, 18. 98, 9. 
158, 17. 192, 11. inter eorum achis- 
maticos nominantur Urbanenses 
in Numidia et Rogatistae (c/. s. «*. 
tt Bogatus Manrus) in Mauritania 
Caesariensi 1, 129, 27. 2, 572, 16. 
postremo in ipsa Carthagine Maxi- 
mianistae se ab eis separauerant, 
quos apud proconsuies persecuti 
raaximam partem reconciliauernnt 
1, 192, 12. 2, 45, 15 8 qq. 93, 7. 
302, 5. 471, 11 sqq. et pauim. in 
Gestis collationis Carthaginiensis 
{anno 411 habitae) trecenti trede- 
cim episcopi Donatistarum enume- 
rantur, plnres utique quam catho- 
lici (Mansi, pag. 269; cf. etiam 
8, 47, 6sqq.), eodemque fere tera- 
pore Donatistae episcopi se plus 
quam quadringentos per totam 
Africam esse iactabant 8, 142. 15. 
post collationem nero numerus 
Donatistarum ob metum legum ab 
Honorio imperatore contra eos 
promulgatarum adeo raptim minue- 
batur (c/. 8, 182, 24sqq. 225, 
28 8qq. 231, 20sqq.), ut in conci- 
linm quoddam (circiter annos 
418-419 factum) nix amplius 
quam triginta episcopi conuenerint 
8, 247, 24sqq. 

Donatulus a Capse 1, 360, 20. 

Donatns a Cibaliana 1, 355, 7. 

Donatus maior a Casis Nigris (Ca- 
sensis) primus altare contra altare 
in ciuitate Carthagine erexit Psdlm. 
94. 106. 132. 2. 362, 3. 21. Romae 



in iudicio Miltiadis adfnit testimo- 
ninra contra Caecilianum dicturus, 
nbi damnatus est et connictus 
adhnc diacono Caeciliano schisma 
fecisse Carthagine 8, 72, 27 sqq. 
80, 33. 88, 5. 114, 17 sqq. 118, 
19. 

Donatus Carthaginiensis, successor 
Maiorini, & Donatistis in honore 
praecipuo habitus, haeresim maxime 
roborasse dicitur Psalm. 269. 1, 
112, 17. 2, 220, 1. 12. 264, 11. 
287, 13. 295, 7. 327, 21. 362, 1. 
22. 391, 14. 445, 5. 467, 21. 506, 
17. 8. 26, 4. 85, 27. 88, 5. 
114, 17. 118, 20. 23. 122, 2. 
290, 26. 

Donatus quidara Donatiuta a catho- 
licis uexatus 2, 37, 18. 46, 17 (c/. 
Optatus). 

Donatus Calamensis traditor 2, 436, 

13. 8, 32, 16. 
Donatus episcopus Donattata 2, 464, 

24. 513, 10. 
Donatns Macomadiensis episcopns 

Donatista, postea catholicns 2. 

370, 13. 

Donatus Mascnlitanns traditor 2, 436, 

1. 8, 32, 16. 
Donatus Sabratensis episcopus Maxi- 

mianista 2, 429, 20. 465, 13. 503, 

19. 8, 263, 12. 

Donatus episcopus Donatista in loco 
Tnrrensi 8, 45, 21. 

Dulcitius tribunus et notarius (laicus 
roilitaris 8, 203. 8), ab Honorio 
exsecntor legnm in Africam missus, 
ut Donatistas obstinatos exilio 
multaret 8, 201, 4. 202, 8. 206, 
26. 252, 27. 269, 17sqq. 

ecclesia corpus Christi est 2, 232, 

20. 238, 2. in quibus eonstet 2, 



nominum 

307, 29. eccleaiae duo tempora 8, 
65, 18sqq. 69, 4sqq. 109, 12sqq. 
promiesiones de ecclesia toto terra- 
rum orbe futura 1, 20, 30 sqq. 24, 
22. 44, 22. 78, 26. 94, 2 sqq. et 
passim. ecclesiae septem (c/. Apoc 
2—3) 1, 31, 9. 67, 10. 101, 1. 
ecclesiae apostolicae 2, 406, 21 sqq. 
8, 100, 16. 101, 21. 

ecclesiasticum argentum 1, 24, 6. 
iudicinm 1, 76, 14. ecclesiastici 
iudices 1, 33, 16. 2, 235, 10 cet. 
ecclesiastica uiniicta 1, 104, 5. 2, 
458, 23. disniplina 1, 33, 4. 95, 5. 
98, 14. 2, 166, 11. 197, 24. 8, 
65, 14. 104, 3 sqq. 127, 1 sqq. 

Edesius eiceptor 2, 440, 1. 

Elaeon (SXauov) mons = mons Oliueti 
2, 265, 8. 

Eleazarus Machabaeus 8, 75, 8. 

Elefantariensis (Elefantaria in Mau- 
rit. Caes.) ef. Miggenea. 

elemosjnae ualent ad peccata dimit- 
tenda 1, 68, 4. 

Elimas magus 3, 308, 16. 

Emeritus episcopus Caeaariensis Do- 
natista dictauit sententiam concilii 
Bagaiensis 1, 51, 6. 2, 429, 3. 
8, 192, 21. 193, 15. in collatione 
Cartbaginiensi (anno 411) unus e 
septem defensoribus Donatistarum 
fuit 8, 260, 5. 261, 12. a. d. XIIII 
Kal. Octobres (anno 418) de pere- 
grinatione Caesaream uenit et ab 
episcopis catholicis ibi morantibus 
in ecclesiam inuitatus ab Augustino 
admonitus eat, ut catholicus fieret 
8, 167, 6. 169, 3. 181, 14sqq. 
cum calholicis in exedra colloqui 
iusaus obmutuit 3, 181, 8. 183, 80. 
184, 10. 13. 15. 210, 18. 253, 21. 
quamquam numerus Donatistarum 
Caesareae admodum paruus erat, 



et rerum 829 

Emeritus tamen pertinax mansit 
8, 182, 24. 196, 7. 208, 24sqq. 
240, 22. postea Caesarea discesait 
et latuit 8, 240, 31 sqq. 
Enoch 2, 274, 3. 

Epicureorum haeresia 2, 337, 7. 18. 
quasdam disputandi regulas tene- 
bant et docebant 2, 338, 27 sqq. 

episcopus pro populo orat 1, 60, 20. 
63, 2. pectus tundit 67, 20. epi- 
scopi pro pace Christi debent esse 
aut non debent esse 8, 187, 21. 
epi8Coporura litterae non pro scriptis 
canonicis habendae sunt 1, 178, 
llsqq. episcopi uel clerici haere- 
ticorum et schismaticorum quomodo 
recipiantur 2, 371, 13 sqq. 

Eaau 1, 167, 6 Bqq. 279, 23. 

Etru8corum regum tormenta 2, 557, 3. 

eucharistia in manibus epiacopi est 
2, 51, 30. coniunctis manibus acci- 
pitur 1, 58, 16. deprecatio super 
eucharistiam 1, 286, 2. 

Eucratius a Thenis 1, 333, 23. 

Eufratea (gen. Eufratae) 1, 318, 13. 

Eugenius ab Ammedera 1, 335, 15. 

Eunialius uicarius Africae; ad euni 
Constantinus de purgatione Caeci- 
liani scripsit (anno 316) 2, 487, 
10 sqq. 8, 86, 8. 158, 19 sqq. 

Eunomiani orientales haeretici 2, 
237, 18. 

Eunomius haereticus 1, 211, 8. 
eiauditionum uaria genera 2, 295, 

8, 21—296, 22. 
Ezechiel propheta 1, 50, 3. 55, 18. 

111, 22. 28. 11«, 11. 133, 16. 220, 

27 cet. 

Paustinus episcopus Hipponis Eegii 
Donatista tempore Qildoniano 2, 
114, 13. 

Faustinus Tuburbitanns traditor a 



330 H. I 

Donatistis non accnsatus 8, 139, 
30. 

Fanstus a Timida Regia 1, 356, 11. 

Felicianus Mustitanus episcopusMaii- 
mianista concilio Bagaiensi dam- 
natns, postea a Donatistis cum plebe 
sua sine honoiis deminutione re- 
ceptus, Augustini tempore adhuc 
niuebat passim. cf. 1, 28, 14. 51, 
11. 83, 9sqq. 141, 20. 193, 10. 
267, 27. 2, 10, 24. 11, 24 sqq. 28, 
29. 113, 25. 292, 2. 429, 22. 465, 
16. 467, 13. 468, 14. 501, 13. 503, 
21.515, 25. 538, 13.8,45,20. 192, 
1. 254, 7. 263, 15. 

Felii a Bagai 1, 316, 21. 

Felii a Bamaccura 1, 335, 21. 

Felii a Buslaccenis 1, 204, 7. 359, 7. 

Felix a Gurgitibus 1, 362, 13. 

Felii a Marazana 1, 350, 11. 

Felii a Misgirpa 1, 308, 15. 

Felii a Kotaria 2, 437, 11 (c/. Optat.). 

Felii ab Utina 1, 330, 19. 

Felii: Munatius Felii, fiamen perpe- 
tuus, curator coloniae Cirtensis 
(anno 303) 2, 439, 10 sqq. 564, 
1 sqq. 8, 298, 26. 

Felii episcopus Donatista 2, 464, 22. 
513, 9. 

Felii Aptugnensis ordinator Caeciliani 
a Donatistis traditionis sanctorum 
codicum accusatus et in concilio 
eorum Carthaginiensi 'fons omnium 
malorum' dictus 2, 473, 8. 509, 17. 
8, 30, 4. 16. 75, 28. 156, 13sqq. 
iussu Constantini causa Felicis ab 
Aeliano proconsule in Africa dis- 
cussa est ante Caeciliani absolutio- 
nem, Felii absens proconsulari 
iudicio purgatus est (anno 314) 2, 
509, 18. 8, 30, 8 sqq. 43, 81. 63, 
18. 89, 27. 90, 6. 16 sqq. 91, 7 sqq. 
158, 11 sqq. sententia Aeliani, qua 



ndei 

purgatus et absolutus est Felii 2, 

485, 1 sqq. 
ferramenta medicinalia 2, 326, 19. 
fides sana in schismate nihil prodest 

1, 156, 25. 

Firmianum bellum (annis 372—373) 

2, 113, 21. 

Firmus rei barbarus (Mauromm) 

Rogatum schismaticum Donatista- 

rum per8equitur 1, 38, 15. 39, 5. 

2, 113, 22. 
fisci dobitorts et facinorosi ultro se 

persecutoribus offerunt 8, 74, 13 sqq. 
flamen perpetuus 2, 489, lOsqq. 
Florentius episcopus Donatieta 2, 

464, 23. 513, 9. 
Florus inagistratus quidam 2, 436, 3. 
'foris' (= eitra ecclesiam) quid sit 

1, 321, 11 sqq. 
forma baptismi semper et ubique 

sancta 2, 14, 29. 
Fortunatus a Tuccabori 1, 320, 9. 
Fortunatus episcopus Constantiniensis 

catholicus, Augustini aniicns 2, 3, 

18. 145, 16. 146, 11. Splendonii 
diaconi damnationem Constantinae 
publice legendam proponit 2, 198, 
10 sqq. Petilianus eum tamquam 
Manicheum criminatur 8, 31, 13. 

Fortunius episcopus Donatista 2, 464, 

23. 513, 9. 
Fotinus haereticus 1, 249, 15. 
Fructuosus fossor 2, 440, 8. 
Fulgentius Donatista 8, 289, 1 sqq. 
Furius 2, 182, 4 (c/. adnot.). 15. 
Furni (oppidum Carthagini uicinum) 

1, 356, 21. 

Gabiniua eiusque collegae quidam a 
Donatistis desciscunt et a catho- 
licis bonoribus afficinntur 3, 206, 

19. 207, 8. 241, 24. 242, 23. 
Galatia 2, 271, 18. 



u o m i n u lii 

Gallos (episcopos) traditoribus Afris 
societate criminum consimiles dicit 
Parmenianus, quia Ossium Cordu- 
bensem absoluerunt 1, 20, 15. 26, 
17. 29, 21. 24. Miltiadis iudicio 
Romae intersunt 8, 72, 24. 

Gamalius episcopus Donatista 2, 464, 
21. 513, 7. 

Garbe (tn Numidia) 2, 437, 12. 

Gaudentius, episcopus Donatistarum 
Tamugadensis, qui in collatione 
Carthaginieiisi unus e septera defen- 
soribus Donatistarum fuerat (c/. 8, 
203, 6), se et suos in ecclesia incendio 
interituros minatur, si catholicus 
fieri cogeretur 8, 201, 2. 204, 6 sqq. 
et passim in sequentibus. fugere 
recusat 8, 211, 6sqq. 213, 19sqq. 
cf. Index-locorum. 

Gazaufala (tn Numidia) 1, 363, 13. 

gehennae haereticorum 2, 144, 16; cf 
322, 16. 

Gemellae (-i?) 1, 366, 19. 

Geminius a Furnis 1, 356, 21. 

Genesis (liber, acc. -in) 2, 243, 1. 

gentilium recta doctrina non est 
improbanda 1, 340, 9 sqq. 354, 
3sqq. 2, 59, 19 sqq. cet. 

Germaniciana (in Numidia; cf. It. 
Ant. p. 55) 1, 348, 20. 

Geta imperator 2, 125, 20. 132, 9. 

Gildo (magister militum sub Honorio, 
Africam turbat circiter annos 
392—393) 1, 54, 7. 88, 4. 2, 134, 
30. 148, 2. 423, 20. 

Gildonianus cf. s. u. Optatus. Gildo- 
nianum tempus 2, 113, 23. Gildo- 
nianus miles 2, 530, 10. 

Girba (insula, antea Meninx, hodie 
Bjerba) 1, 315, 15. 

Golias 2, 10, 16. 83, 12. 23. 24. 

Gor locus incertum ubi situs 1, 
346, 23. 



et reruni 331 

Graecae gentes 1, 202, 4. 
Gurgites (tn prou. Byzacena; cf. 
Gurgitensis Not. prou. Byz. 78) 

1, 362, 13. 

haeresis quid sit 2, 367, 16. haereses 
philosophorum 2, 337, 20. 388, 
13. 

hperetici remissionem peccatorum 
dare non possunt 1, 288, 8 sqq. 
haeretici et schismatici redeuntes 
quomodo recipiantur 2, 378, 12 sqq. 
quid in ecclesia accipiant 2, 309, 
16sqq. 369, lOsqq. 378, 3 sqq. 
quibus rebus mundentur 2, 374, 
5 sqq. episcopi fieri non possunt 

2, 378, 29. 

Hebraea gens 1, 202, 5. Hebraei 2, 
152, 24. Hebraea (uerba) permulta 
et paene omnia Ponicae linguae 
consona sunt ibid. 

Helias 2, 276, 1 cet. 

Herodes reges duo: alter pro Christo 
occisis infantibus continuo mortuus, 
alter cum Pilato dominum perse- 
cutus 8, 115, 13. 

Herodes proconsul Africae (anno 395) 
2, 467, 12. 

Hierosolymitanae ecclesiae, in qua 
Iacobus sederat, Augustini tempore 
praefuit Iohaunes 2, 88, 17. 

Hippo regius (hodie Bone) 1, 317, 
18. 2, 114, 12. 145, 29. 146, 4. 
240, 23. 3, 184, 30. 282, 86. 283, 
4. Augustinus Hipponiensis 8, 181, 
4. regio Hipponiensis 2, 460, 15. 

Hippo Zaiitus (Diarrhytus Cypr., 
hodie Biserte) 1, 361, 16. 

Hispanos (episcopos) Parmenianus 
societate criminum traditoribus 
Africanis consimiles esse dicit 1, 
20, 16. 29, 21. 24. Hispani Ossium 
damnauerunt, postca Gallis eum 



332 



II. Index 



absoluentibue coneenserunt 1, 26, 
17. 27, 20. 28, 8. domui uel patri- 
monio unius Hispanae mulieris 
Donatistae ex Africa episcopum 
mittunt 2, 160, 1. 237, 12. 
HonoratuB a Tucca 1, 204, 12. 363, 
21. 

Honorius imperator 2, 467, 16. 3, 
181, 1. 

Honorius episcopus Mileuitanus catho- 
licus damnatus 2, 198, 9. 

Horrea Caeliae (in prou. Byzacena; 
Orrea Caelia Not. prou. Byz. 112) 
1, 160, 8. 

Hortensianus a Laribus 1, 326, 6. 

Iacobus apostolus primus episcopus 
ecclesiae Hierosolymitanae 2, 88, 
17. 406, 26. 

Iader a Midila 1, 350, 4. 

Iambus a Germaniciana 1, 348, 20. 

Ianuarianus episcopus Donatista 2, 
220, 2. 13. 464, 22. 513, 8. 

Ianuarius a Lambese 1, 311, 25. 

Ianuarius Muzulensis 1, 337, 8. 

Ianuarius a Dico Caeaaris I, 328, 5. 

Ianuarius fossor 2, 440, 8. 

imperator catholicus de religione 
iudicare debet 1, 35, 14 sqq. 36, 
28 sqq. 2, 16, 7. 3, 252, 26 sqq. cet. 

Ingentiu9, decurio Ziquensium ciui- 
tatis, in iudicio Aeliani proconsulis 
epistulam Caeciliani ei duumuiris 
se falsasse confessua in carcerem 
receptus, postea iussu Conetantini 
ad comitatum eius missus est 2, 
484, 27. 485, 6. 486, 17. 23. 3, 
89, 26. 90, 4. 28. 91, 1. 15. 156, 
20 — 159, 2. eius confessione in 
Aeliani iudicio Felii Aptugnensis 
ordinator Caeciliani a crimine tra- 
ditionis est absolutus 3, 89, 27. 
156, 20. 



innocentem facere hominem liomo non 

potest 2, 26, 14 sqq. 
Iob 2, 460, 4. se ipsum occidere 

iniustum putauit 8, 233, 9 sqq. 
Iohannes Baptista 1, 84, 19. 88, 10. 

2, 189, 10 sqq. de Iohannis ba- 

ptismo anquiritur 1, 270, 22—278, 

12. 2, 70, 1-74, 15. 306, 12 sqq. 

8, 10, 3 sqq. 
Iohannes episcopus Hierosoljmitanus 

tempore Anastasii papae 2, 88, 18. 
Iosaphat rex 1, 91, 23sqq. 
Irenaeus ab Ululis 1, 355, 1. 
Ismahel 1, 167, 9. 18. 169, 9. Isma- 

helis funiculus 1, 167, 17. 
'Israheles' fustes suos appellabant 

circuracellione8 Psalm. 154. 
Itali episcopi iudicio Miltiadis Roraae 

intersunt8, 72, 24. eos Parmenianus 

criminatur 1, 20, 16. 29, 21. 24. cf. 

Galli, Hispani. 
Iubaianus 1, 194, 13. 200, 8. 11. 

201, 24. 28. 202, 19. 204, 23 cet. 
ludaeae montium eicelsa deo displi- 

cebant 2, 296, 6. 
Iudas patriarcha 8, 239, 8. 
Iudas apoitolus tradilor Psalm. 198. 

253. 1, 270, 6. 2, 15, 1. 29, 10 sqq. 

383, 16 sqq. 8, 248, 27. euangeliura 

sine detrimento credcntium prae- 

dicauit 1, 73, 3. spiritaliter mortuus 

2, 29, 11. 
Iulianus imperator apostata Donati- 

stis fauet 1, 41, 3. 8, 222, 4sqq. 

Donatistis supplicantibus basilicas 

iussit restitui 1, 41, 6. 2, 113, 

18. 127, 4. 12. 129, 24. 130, 10. 

17. 141, 28. 142, lsqq. cito ab- 

reptus e uita 2. 134, 1. 
Iulianus a Marcelliana 1, 360, 1. 
Iulianus a Telepte 1, 356, 6. 
Iunius a Neapoli 1, 367, 17. 
Iunius exceptor 2, 440, 1. 



nominum et rerum 



333 



inati (boni) pauci sunt in comparatione 
iniquorum 2, 81, 26. 276, 31 sqq- 
278, 18sqq. 

Lamaaba (in Numidia) 1, 362, 22. 
Lambese 1, 311, 25. 
Lares 1, 326, 6. 

Latinae gentes 1, 202, 4. Latini 

codices 1, 104, 26. 
Laudocia (alias Laodicia, sed cf. 

laodociae cod. B Capitol. Uerus 

7, 3) 8, 101, 2. 

lectores ecclesiaatici 2, 135, 13. 439, 
16. 18. 

legatus Carthaginis 2, 500, 14. cf 

s. w. Sacerdos. 
lcges contra paganos 1, 35, 25 sqq. 

leges et statuta aduersus haereticos 

1, 40, 23. 41, 14sqq. 2, 93, 81. 
112, 31. 113, 5. 114, 22. 115, 
26sqq. 455, 4. 14. 458, 26. 459, 

8. 24. 555, 15. 558, 24. 8, 207, 3. 
213, 24 sqq. 217, 9. 

Leptiminus 1, 338, 7. 
Leucius a Theueste 1, 335, 8. 
Libosus a Uaga (Uagensis) 1, 203 

16. 334, 15. 
Licinius iraperator 2, 485, 22. 
Liniata locus incertum ubi situs 2, 

436, 22. Liniatensis cf. Furpurius 

(Liniatensis etiam codd~. Optati I 

13). 

Litteus a Gemellis 1, 366, 19. 

Loth 2, 274, 6. 282, 1. 8, 222, 24. 
233, 22. 

Lucianus a Rucuma 1, 349, 7. 

Lucilla pecuniosisBima et factiosissima 
femina, inimica Caeciliano, odiis 
accensa furialibus damnationem 
eius emit ab episcopis 1, 24, 3. 

2, 291, 14. 319, 23. 438. 16. 441,3. 
Lucius ab Ausafa 1, 861, 25. 
Lucius a Caetra Galba 1, 312, 5. 



Lucius a Membressa 1, 859, 1. 
Luperciana 1, 349, 17. 

Macariani, Macarii pars (nomen catho- 
lieis a Donatistis contumeliose 
datum) 2, 76, 6. 29. 82, 26. 134, 
11. cf. Macarius. 

Macarius catholicus acerrimus peree- 
cutor Donatistarum Psalm. 187. 
144. 157. 181. 277. 2, 77, 4. 125, 
26. 133, 4sqq. 185, 1. 8. 

Macedoniani orientales liaeretici 2, 
237, 19. 

Machabaei iuuenes 2, 30, 1. 123, 5. 

129, 21 ; cf. Razias. Machabaeorum 

8criptura ab ecclesia non inutiliter 

recepta 8, 237, 11 sqq. 
Macomades (»'n Numidia) 1, 326, 20. 

Macoraadiensis cf. Donatus Macom. 
Macrobius episcopus Donatista 8, 283, 

22 sqq. 

Mactari (»'n prou. Byzacena) 1, 
343, 7. 

magorum dei 2, 573, 20. 

Maiorinns a traditoribus contra Cae- 
cilianum episcopua Carthaginis or- 
dinatus, unus ex auctoribua partis 
Donati 1, 112, 17. 122, 12. 2, 236, 
25. 362, 23. 391, 14. 441, 4. 508, 
29. 8, 24, 9. 26, 4. 72, 15. 

mali hoc tempore cum bonis in 
ecclesia permixti 8, 65, 13sqq. 

103, 26sqq. mali bonie in eadem 
comraunione non obsunt neque eos 
maculant 1, 182, 19sqq. 2, 531, 
7 sqq. mali in ecclesia tolerandi 
3, 61, 3 sqq. quae sit separatio 
bonorum a malis 8, 67, 15sqq.. 

104, 15sqq. 

Manichei haeretici 2, 21, 27. 22, 1. 
177, 25. 178, 5. 185, 23. 363, 8. 
493, 27. 494, 23. 495, 4. 577, 24. 
578, 2. 8, 31, 14. 299, 19. 25. 



334 n. I 

Manicheos haereticos 2, 21, 24. 42, 
18. 8, 295, 1. inter sexaginta apo- 
stolos apostatas ponendus2, 42, 15. 

maneio (= Poststalion) 2, 271, 13. 

manus imponitur episcopis ordinandis 
1, 79, 20. 146, 23. 2, 431, 28 cet. 
item haereticis ad ecclesiam redeun- 
tibus 1, 186, 20. 212, 11. 213, 1. 
22. 290, 20. 25. 

Marazana (»n prou. Byiacena) 1, 
350, 11. 

Marcelliana locus incertum ubi situs 
1, 360, 1. 

Marcellinus episcopus Romanus (296— 
304), a DonatiBtis turificationis et 
exustionis codicnm dominicorum 
inBimnlatus 2, 125, 22. 8, 28, 16. 
31, 22. 

Marcellinus tribunus et notarius, ab 
Honorio cognitor datus in collatio- 
nem Carthaginiensem (anno 411) 
8, 39, 3. 185, 9; cf. 8, 307, 14. 
Donatistae eum a catholicis cor- 
ruptum fuisse criminantur 8, 97, 5. 
103, 6 cet.; cf. 183, 19sqq. 

Marcellus a Zama 1, 354, 12. 

Marcellus presbyter Marcellini papae, 
a Donatistis traditionis et turifica- 
tionis insimolatus 8, 28, 16. 31, 22. 

Marcianus episcopns Sullectinus Maxi- 
mianista 2, 429, 18. 465, 11. 503, 
17. 8, 263, 10. 

Marcianus quidam traditor 8, 309, 
21. 

Marcion haereticus 1, 211, 2. 7. 

Ponticus fuisse dicitur 2, 316, 6. 
Marcionista 1, 354, 9. Marcionistae 

(sic scrib. cum W) 2, 363, 9. Mar- 

cionitae 2, 574, 18. 
Marcuclius subdiaconus 2, 440, 6. 

fossor ibid. 8. 
Marculus Donatista a catholicis prae- 

cipitatus esse dicitur 2, 37, 18. 46, 



n d e x 

17. 120, 9. 461, 19. 462, 1. Mar- 

culianum magisterium 2, 461, 26. 
Marcua a Mactari 1, 343, 7. 
Marinus ab Aquis Tibilitanis traditor 

2, 436, 9. 8, 32, 17. cf. 8, 298, 27. 
Mars deus bellorum 2, 338, 21. 
Mars diaconus 2, 440, 6. 
Martialis episcopua Pertusensis Maxi- 

mianista 2, 429, 28. 465, 17. 503, 

21. 8, 263, 15. 
martyrem Christi non facit poena, 

sed causa 2, 459, 20. martyres in 

passione collectam et dominicum 

agont 8, 82. 13. 
Mascula (inNumidia, hodieKenchela) 

1, 364, 9. 
Masculitanus cf. Donatus. 
Mathias apostolus in locum Iudae 

traditoris sobrogatus 2, 29, 24 eqq. 

42, 17 sqq. 265, 19. 
Mauri 2, 568, 20. partim Rogatistae 

sunt 2, 237, 15; cf. 572, 17. 
Mauri(-e-)tania 1, 129, 27. 130, 5. 

M. Caesariensis 2, 113, 22. 572, 

17. in ea Donatistae praepollent 2, 

568, 20. 

Maxentius imperator Miltiadi papae 
ea loca reddi iubet, quae tempore 
persecutionis christianis erant ab- 
lata 8. 84, 14. 113, 26. 

Maxiraianistae (raro Maiimianenees, 
cf. 2, 506, 23, pars Maximiani 1, 
268, 12, sing. Maximianista 1, 126, 
6) recentisaimi schismatici Donati- 
starum passim. historia schismatis 
breuiter narratur 8, 190, 29—192, 
14. concilio Bagaiensi (anno 394) 
trecentorum et decem episcoporam 
Donatistarum damnantur 1, 27, 
26. 40, 7. 2, 198, 28 cet. cf. Index 
locorum. ex damnatis primo Prae- 
textatus Assuritenos et Felicianns 
Mostitanns bono pacis et studio 



no iu i n nm 

concordiae rediernnt (cf. s. uu.) 
1, 28, 13sqq. 51, 10 cet. reliquos 
per poteBtates a catholicis impera- 
toribus missas de basilicis exclu- 
sernnt et ui magna iussionum et 
auxiliorum cedere sibi compulerunt 
atque sine nlla baptismatis quaestio- 
ne, sine honoris deminutione rursus 
susceperunt 1, 38, 8. 89, 2. 40, 
9sqq. 2, 16, 1. 198, 29 sqq. 8, 61, 
31 cet. cf. etiam Psalm. 208. mili- 
tari comitatn Optati Gildoniani 
grauiter uexati erant 2, 16, 1. 
113, 23. eorum basilica quaedam 
funditus euersa 2, 15, 29. reperie- 
bantur praecipue in prouincia pro- 
consulari, Byzacio, Tripoli 2, 237, 
16. 299, 4. circiter centnm episcopos 
habebant 3, 191, 16. 

Maximianus, diaconns ecclesiae Car- 
thaginiensis, cum Primianum epi- 
scopum suum offendisset et ab eo 
excommunicatus esset, eum apud 
episcopos uicinos accusauit. ille pri- 
mnm concilioCarthaginiensiquadra- 
ginta trium epiacoporum praedamna- 
tus, deinde Cebarsussi a centum fere 
episcopis damnatus et in eins locum 
Maximianus ordinatus est 2, 501, 8. 
3, 190, 29 sqq. ordinatores eius duo- 
decim nominantur in sententia con- 
cilii Bagaiensis. sine dubio etiam 
ipse poslea cum collegis communioni 
Bonatistarum reconciliatus est. 

Maiimianus, episcopus catholicus Ba- 
gaiensis, a Donatistis grauiter ue- 
xatua 2, 453, 24 sqq. 

Maximianns imperator 2, 125,21. 132, 
10. persequitur christianos (anno 
303—304) 8, 81, 28. 

Maximinus Caesar 2, 485, 21. 

Maiiinus tyrannus (mortuusanno388) 
2. 185, 22. 



et rerum 335 

Maiimus quidara 2, 486, 17. alius 3, 
283, 29. 

Mediolanensis ciuitas 2, 297, 29. cf. 
Ambrosiu8. 

Mediolanum 2, 185, 19. 

Megalius primas episcoporum in Nu- 
midia, ordinator Augustini 8, 59, 
5. iratuB Augustinum per epietulam 
accusat 2, 177, 15. 495, 8. 578, 1 1 sqq. 

Melchisedec 1, 56, 2. 

Melzitanus c/. Ualerius (Melzitanum 
oppidum Africae Plin. Nat. hist. 
5, 4). 

Membre88a (melius quam Membresa; 
in prou.proconsulari, hodieMedjee- 
el-Bab) 1, 140, 14. 359, 1. 

Membressitani 1, 139, 13. Membres- 
(B)itanus cf. Saluius. 

memoriae (sepulcra, monumenta) 
mortuorum christianorum: ad eas 
homines orant 2, 295, 8. 22. 

Mensurius episcopus Carthaginiensis 
tempore Diocletiani, praecessor 
Caeciliani, a Donatistis pro tradi- 
tore habitus 2, 125, 23. 484, 31. 8, 
31, 8. 23. 73, 25. usque ad eius 
obitum nulla plebs unitatis con- 
scissa est 8, 31, 3. ad Secundum 
Tigisitanum pacifice scripsit atque 
cum eo incollegiisocietate mansit8, 
31, 5. eius ppistula ad Secundum 
ciaminatur 8, 73, 28—75, 13. cf. 
etiam 3, 82, 18 sqq. 

Mesopotamia 1, 223, 8. 

Messianus proconsul Africae Manicheos 
audiuit post consulatum Bautonis 
2, 185, 23. eiua sententia percussum 
Augustinum ci Africa fugisse Peti- 
lianns aut finxit aut maliuole cre- 
didit ibid. 14 sqq. 

Messias Hebraice = Xpwtds 2, 152. 
23 sqq. 

Midila (in Numidia) 1, 350, 4, 



336 



!I Index 



Miggenes Elefantariensis episcopus 
Maximianista 2, 429, 20. 465, 14. 
503, 19. 3, 268, 13. 

Miggenes fossor 2, 440. 8. 

Mileum (in Numidia) i, 317, 13. 2. 
436, 23. 8, 76, 22. Mileuitana 
ecclesia 8, 154, 24. e/. s. u. 
Optatus Milenitanus. 

militaris nota 1, 80, 23 sqq. 150, 9. 

Miltiades presbyter Marcellini papae, 
postea papa (primus huius nominis, 
311 — 314), a Donatistis ut traditor 
infamatus 1, 29, 13. 8, 28, 16. 29, 
12. 20. 30, 18. 20. 31, 23. 83, 81. 
84, 4sqq. 118, 22. mittit diaconos 
cum litteris Maxentii imperatoris 
et litteris praefecti praetorio ad 
praefectnm urbi ad recipienda loca, 
quae tempore persecutionis chri- 
stianis erant ablata 8, 84, 13sqq. 
113, 25sqq. Romae (anno 313, 
cf. 8, 158, 16) ex praecepto Con- 
stantini cum episcopis Italis et 
Gallis de Caeciliano iudicat eumque 
absoluit 1, 29, 10. 2, 451, 11. 8, 
29, 5. 72, 23 sqq. 80, 24. 83, 28. 
158, 11. eius iudicii uel concilii 
gesta commemorantur 8, 72, 25. 
80, 30. 117, 1. 

ministri ecclesiae 1, 67, 6. 71, 9. 
74, 9. 

mirabilia exauditionum uel sanitatum 
in locis sanctis 2, 297, 25. miracu- 
lorum potentiam etiam habere pos- 
snnt qui ad regnum dei non perti- 
nent 2, 91, 11. 

Misac 2, 136, 30. 302, 25. 8, 216, 
26. 244, 3. 

Misgirpa (stc Kml Cypr., Migirpa 
cet. fort. recte; cf. Migirpensis 
Not. prou. proc. 23) 1, 308, 15. 

monetae publicae 1, 80, 19. 

Monnulus a Girba 1, 315, 15. 



Montanus presbyter Cirtensis 2, 440, 4. 

Montenses appellabantur pauci Dona- 
tistae Eomae degentes, quia 'epe- 
luncam quandam foris a ciuitate 
cratibus saepserunt' (Optatus), nbi 
sua conuenticula celebrabant; epi- 
scopus eis ab Africa mittebatur 
2, 160, 1. 237, 12. cf. s. u. Cutzu- 
pitani et 2, 406, 23. 445, 24. 476, 
19. 479, 20. 3, 30, 1. 

multa haereticorum decem librae auri 
2, 459, 8. 

Munatius cf. Pelix. 

Muatitana ciuitas 2, 13, 27. 530, 8. 
546, 21. diocesis 3, 45, 31. ecclesia 
2, 467, 18. plebs 1, 267, 26. Mn- 
stitsnus populus 2, 113, 28. Musti- 
tani 1, 127, 24. 141, 20. 2, 472, 
15. Mustitana loca 2, 467, 13. c/. 
Felicianus (Musti in Numidia). 

Mutigena 8, 282, 86. 283, 1. Muti- 
gensis 3, 282, 21. 288, 4 (auctor 
significari uult locum Mutugenna, 
c/. August. epist. 23). 

Muzulensis 1, 337, 8 (Muzuensis Not. 
prou. proc. 49). 

Nabor a Centurionis 2, 437, 11. 
Nabuchodonosor rex 2, 462, 23. 8, 

216, 24. 244, 1. 
Nabuthaeus 8, 250, 23. 
Natalis ab Oea 1, 367, 1. 
Nazareni christiani more Iudaico se 

circumoidunt 1, 342, 23. haeretici 

2, 355, 28. c/. Symmacbiani. 
Neapolis (tn prou. proconsulari) 1, 

367, 17. 

Nemesianus a Tubunis 1, 309, 10. 
310, 23. 

Neptunium telum (tridens) 2, 493, 20. 
Nero imperator 2, 125, 18. 20. 132, 8. 
Nicolaus haereticus 1, 239, 10. 
Nicomedes a Segermis 1, 315, 6. 



n o m i n u m 

Niniuitae non inuiti paenitentiam 
egerunt 8, 226, 15sqq. 243, 20. 
270, 80. 

Noe 2, 274, 5. 8, 289, 6. arca Noe 
ecclesiam significat 1, 295, 22 sqq. 
2, 240, 12 sqq. 8, 66, 12 sqq. 

notarius cf. Index uerborum. 

Noua (duo oppida in Maur. Caes.) 
1, 857, 6. 

Nouatiani (Nouatianenses 1, 206, 9) 
haeretici 2, 361, 12. 363, 9. 574, 
17. 8, 267, 5. rebaptizant catho- 
licos 1, 206, 9. 

Nouatus haereticus 2, 361, 12. 

Nouatus a Thamugade 1, 309, 5. 

Nonellus Tizicensis traditor a Dona- 
tistis non accusatus 8, 139, 30 sqq. 
cf. 8, 75, 26. 

Nouorum basilica Cartbagine 8, 74, 1. 

Numidae Donatiatae eunt 2, 568, 20. 
cf. 2, 299, 5. 

Numidia 1, 129, 27. 130, 5. 2, 299, 5. 
8, 78, 21. 246, 19. episcopi de Nu- 
midia (Secundus Tigisitanus eiusque 
collegae) Psalm. 4S=Numidae epi- 
scopi 1, 24, 9. 

Numidicum ius 2, 292, 15 = N. pri- 
uilegium 2, 530, 15 (acerbe de 
peruersa ratione Donatistarum). 

Nummasius aduocatus decretum Ba- 
gaiensis concilii apud proconsulem 
allegat, nt Saluius Membresitanus 
de sua sede pellatur 2, 501, 21. 
26. 27. 502, 17. 18. 

Nundinarius, diaconus Siluani Cirten- 
sis Donatista, apud Zenophilum 
consnlarem omnes Lucillae nun- 
dinas patefacit 2. 291, 13. 438, 
20. 439, 4. 6. 440, 21. 

Nundinius exceptor 2, 439, 8. 

Obba (in Maur. Caes.) 1, 350, 
20. 

UH. Auguat. c. Don. III. 



et rerum 337 

Octauum (duo loca: in Byzacio 
et in Numidia) 1, 364, 3. 

Oea (hodie Tripoli) 1, 367, 1. 

officium(Tc<5'?,apparitura magistratus, 
ministri iudicis Du Cange): per 
iussa iudicum et exsecutionem 
officiorum et auxilia (Polizei- 
assistenz) ciuitatium pulsi de basi- 
licis 2, 302, 6. apud proconsules 
accusasse, impetrasse iussiones 
eisdemque iussionibus exsequendis 
officiorum instantiam et ciui- 
tatum auxilia meruisse 2, 554, 
24. = Kanzleipersonal, Bureau: 
officium publicum, id est Edesius 
et Iunius exceptores 2, 439, 21. 
c/. 8, 42, 26. 47, 6. 50, 14. 81, 

11. 16. 23. 87, 25. 142, 21. 143, 

12. 14. 

Ofitae haeretici 2, 574, 19. 

Oliueti mons 8, 219, 20. cf. Elaeon. 

Optatus Mileuitanus 1, 24, 3. 2, 297, 

21. 8, 87, 4sqq. 154, 25 sqq. 
Optatus episcopus Thamugadensis 

Donatisla, praecessor Gaudentii 
passim. Gildonis Batelles 1, 54, 7. 

88, 4. 2, 423, 20. cf. 2, 118, 23 sqq. 
134, 80. Gildonianus 1, 47, 7. 97, 

19. "104, 11. 192, 15. 2, 11, 14. 

20, 12. 472, 14. 529, 10. 8, 192, 
3. uox cuiusdam Donatistae de eo 
celebrata: 'deus (id est Gildo) illi 
comes' 2, 52, 4. 58, 1. 66, 22. 151, 
28. homo aceleratus 1, 45, 8. 12. 

22. 54, 2. 104, 13. 109, 1. 2, 10, 
10. 53, 5 sqq. 73, 13 sqq. 77, 6 sqq. 

89, 15sqq. 201, 18. 422, 4sqq. 
455, 22. 464, 24. 471, 6. 513, 10. 
8, 252, 6. 254, 20. decennalis to- 
tius Africae gemitus 1, 47, 8. 2, 
20, 12. raptor 1, 64, 25. eius male- 
ficia enumerantur 2, 51, 15sqq. 
68, 28aqq. 81, 5. 151, 26eqq. 

22 



338 



II. Index 



Maiimianistaa Donatistie ui recon- 
ciliare conatur 1, 51, 25. 192, 15. 
2, 13, 13. 16, 1. Felicianum Mnati- 
tanum et Praetextatum Assuritanum 
metn militum Gildonianornm ad 
communionemDonatistarnm redurit 
2, 11, 14. 472, Ueqq. 530, 7. 8, 
192, 2sqq. 254, 19. in carcere 
mortuus 2, 134, 30. 

orationibus eanctorum peccata remit- 
tuntnr 1, 214, 7. 

ordinandi8 episcopis in popnlo (inter 
laicos) manus imponitur et nomen 
dei super capnt eornm inuocatur 
1, 79, 20. 146, 23. 8, 169, 16. 

ordinatio praepositi, quae in scbisraate 
facta est, manet integra 1, 79, 
11 sqq. 146, 19 sqq. 

ordo = senatus ciuitatis 2, 486, 25. 
8, 75, 4. 76, 24. 26. 

orientales episcopi 2, 410, 14. 411, 
8. 412, 10. 445, 3 sqq. 549, 21. cf. 
Serdicense concilium. 

Ossius ("Ootoj Socrates, Hist. eccles. 
1, 7) epiecopos Cordubensis ab 
Hispanis damnatus, a Gallis abso- 
lutns esse dicitur 1, 26, 9. 17. 
(gratiosus apud Constantinum) 
snffragatur Caeciliano 1, 29, 5. eo 
suggerente Constantinus Donatistas 
ad supplicium duci iussisse dicitur 
1, 33, 14 sqq. 

osculantur laici caput episcopo 2, 
151, 24. 

Ostiensis episcopus ordinat episcopum 
Komanae ecclesiae 8, 78, 22 sqq. 

paeniteutia (= Kirchenbufie) : per 
paenitentiam (humiliati, degradati) 
in ecclesiam recipiuntnr apostatae, 
schisuiatici, haeretici 1, 86, 6. 89, 
24. 145, 17. 195, 7. 206, 20sqq. 
278, 28sqq. 2, 28, 16. 466, 17. 



472, 24. 505, 2. 543, 13. 565, 26. 
hnmiliorem agunt paenitentiam, 
qni iam fideles ecclesiam catholi- 
cam deseroernnt, quam qui in illa 
nondum fuernnt 8, 20, 18. 
pagani seneris legibus coerciti 1, 35, 
25. 37, 3. eornm templa et baeilicaa 
deetrui, simulacra euerti atque 
confringi, sacrificia sub terrore 
capitali inhiberi iubentur recentibus 
legibus 1, 35, 26. 8, 250, 16. 
eorum baptismata 1, 71, 2. 2, 9, 
21. sacerdote8 1, 71, 5. eorum 
festa 8, 280, 31. pagani iuuenea 
nouebant idolis suis qnis quot occi- 
deret 8, 231, 1. homines et a 
iustitia et ab ista uita mortuos 
colunt 1, 71, 3. 2, 9, 23 sqq. 394, 
7. de templis et diis suis mirabi- 
liter nel facta uel uisa narrant 
2, 296, 13. paucissimi restant 2, 
476, 18. 

Palladius Tigabitanus episcopus ca- 

tholicus 8, 181, 5. 
Parmenianistae (nomen fictum) 1, 

28, 24. 

Parmenianus episcopus Donatista 2, 
264, 12 et passim. Augustini tem- 
pore iam mortuus 1, 28, 7. eiua 
epistnla ad Tychonium 1, 19, 6 sqq. 
137, 3. 139, 10. 145, 2. mediatorem 
ponit episcopum inter popnlum et 
denm 1, 61, 13. eius eloquentia 
aDonatistis praedicatur 2, 827, 21. 

pascha Iudaeorum praenuntiabat do- 
mini paesionem 2, 72, 15. 23. paacha 
christiani in corpore et sangnlne 
domini accipiunt 2, 72, 24. per 
sollemnitates paschalei baptixari 
solebat 1, 268, 3. 

Patripassiani haeretici 2, 574, 18. 

Paulus ab Obba 1, 350, 20. 

Paulus episcopus CirteneU (anno 



n o m i n u m 

303) 2, 439, 18sqq. 564, 14. 
panperes pascit eccleeia 1, 119, 17. 
peecata carantnr eleruoaynis, ieiuniis, 

orationibus 1, 68, 3. 
Pegasius episcopos Donatista 2, 464, 

23. 513, 9. 

Pelagianu8 a Luperciana 1, 349, 17. 

Peregrinus presbyter 2, 467, 17. 

Persarum ritus 2, 573, 19. 

persecntionis (Diocletianae) tempore 
et episcopi et populi christiani 
in domos priuataa congregabantur, 
iu caxcere martyres baptizabantur 
et sacramenta celebrabantur 8, 
83, 6sqq. 115, 27 sqq. 

PertusenBis 2, 429, 23. 465, 17. 503, 
21. 8, 263, 15 (Pertusa locus incer- 
ium ubi situs). 

Petialius episcopus Constantiniensis 
Donatista (fort. praecessor Peti- 
liani) 8, 177, 14. 

Petilianus ex aduocato catechumenns 
catholicus ad Donatistas transiit 
et postea epiacopus Constantinae 
factua catholicos nehementer oppu- 
gnauit, suara ecclesiam ueram esse 
docens et iterationem baptismi 
asserene passim. cf. 2, 155, 7. 
177, 1. 325, 6. 22. 8, 201, 14. 
247, 26. doctus et facundus 2, 3, 

24. eius epistula ad presbyteros 
Buoa 2, 3, 19 sqq. 24, 14 sqq. 231, 
6. 254, 3. eius criminationes in 
Augustinum 2, 172, 17 sqq. 176, 
23sqq. 185, 14sqq. 201, 3 sqq. 

Petrus apoatolus Christum negat 
Psalm. 23. 1, 176, 15. ei data 
potestas soluendi 1, 218, 24. gentes 
iudaizare cogit 1, 175, 1 sqq. 203, 
23sqq. 232, 2. 241, 16. 300, 18. 
2, 357, 17. 8, 265, 16. Petri sedes 
Roma Psalm. 229. 2, 88, 16. 

Petrus ab Hippone Zarito 1, 361, 16- 



et rerum 339 

Pharisaeus de suis meritis se eitol- 
lens 1, 105, 26sqq. Pharisaei et 
scribae reiciunt mandatum dei, ut 
traditiones suas constitnant 1, 221, 
27. Pharisaei Ulis lauacris, quae 
dominus redarguit, se ipsos tingunt 
et lectos et calices et parapsides 
2, 149, 10. -Pbarisaeis dorainus 
respondere non dedignatur 2, 332, 
30. 386, 8. 

Philadelphia (in Lydia) 1, 31, 10. 
83, 18. 

Pilus 2, 182, 4. 14 (c/. adnot.). 

Plato philo8opbus 2, 327, 3. 

Pollianus a Mileo 1, 317, 13. 

Pollus quidam 2, 436, 11. 

Polycarpus Adrumetinns 1, 308, 24. 

Pomponius a Dionysiana 1, 351, 7. 

Pontiue episcopus Donatista 2, 264, 
12. 295, 7. 461, 22. 513, 8. Iuliano 
cum collegis talibus uerbis suppli- 
cauit, 'quod apud eum sola iustitia 
locum haberet' 2, 127, 5. 12. 130, 
18 sqq. 142, 2. 143, 5. 

Po88idius Calamensis amicus Auga- 
stini 2, 456, 28—458, 18. 459, 10. 
8, 181, 5. 

praefecti (Carthagine) 3, 54, 17. prae- 
fectura 8, 54, 30. uicaria 8, 55, 21. 

praepositi (ecclesiastici) 1, 63, 4. 67, 
6. 9. 71, 8. 73, 10. 74, 9. 79, 11. 
115, 17. 119, 19. 215, 19. 2, 153, 
15. 198, 8. 214, 29. 

Praetextatus episcopus Assuritanus 
Maximianista, coucilio Bagaiensi 
damnatus, postea cam Feliciano 
Mustitano aine detriraento honoris 
in commnnionem Douatistaram 
receptus, matare mortaus passim. 
cf. 1, 28, 13. 51, 11. 141, 20. 193, 
11. 267, 27. 2, 10, 24. 11, 15. 24. 
27. 291, 29 sqq. 429, 21. 465, 14. 
467, 13. 468, 19. 501, 12. 508, 
22' 



340 



n. Indei 



20. 588, 13. 8, 192, 2. 254, 7. 
263, 18. 

praetorium (Cartbagine) 2, 467, 17. 
prex sacerdotis uerbis et mjBteriis 

euangelicis conformata 2, 69, 1. 

precis uitio non irritus fit baptis- 

mus 1, 323, 3sqq. 
primas Numidiae 1, 24, 11. 8, 59, 6. 

c/. 2, 578, 12. primas Donatistarum 

8, 143, 8. primates Donatistarum 

2, 3, 7. 

Primianistae = Donatistae 1, 38, 17. 
18. 141, 2. 2, 16, 2. 

Primianus episcopus Cartbaginis 
Donatista 1, 153, 9. 2, 194, 19. 
464, 21. 500, 12. 518, 7. a Maii- 
miano et eius collegis accusatur, 
concilio Bagaiensi innocens iudi- 
catur 1, 27, 27. 2, 423, 3 sqq. 451, 
4 sqq. 8, 190, 31 sqq. Maximiano 
domutn Carthagine aufert 2, 554, 
18. apud acta magistratus Cartha- 
giniensis dicendum mandat: 'illi 
(catholici) auferunt aliena, nos 
intermittimus ablata' 2, 554, 16. 
8, 62, 4. ibidem dicit parentes 
Donatistarum a catholici» uariis 
eiiliis ueiatos esse 8, 118, 11. 
ibidem dicit: 'illi (catholici) por- 
tant multorum imperatorum sacras, 
no8 sola offerimus euangelia' 8, 
153, 21. a catholicis de collatione 
conuentus: 'indignum est', inquit, 
'ut in unum conueniant filii mar- 
tyrum et progenies traditorum' 8, 
54, 12 eqq. 97, 14 sqq. pars (com- 
munio) Primiani = Donatistae 1, 
268, 11. 2, 555, 21. 

Priuatianus a Sufetula 1, 325, 4. 

Priuatus a Sufibus 1, 325, 22. 

Probianus proconsulAfricae; Constan- 
tini litterae (rescriptum) ad eum 
2, 485. 18sqq. 8, 89, 17sqq. 



Proculianus episcopus Hipponiensis 

Donatista 2, 460, 25 sqq. 
Profuturus episcopns Cirtensis catho- 

licus, praecessor Fortunati, a Dona- 

tistis tamquam Manicheus argaitur 

8, 31, 12. 
prophetarum persecutores ueri qui 

sint 2, 88, 3 sqq. 
Protagoras atheus 2, 182, 6. 15. 
pronincia proconsulariB 2, 299, 4. 8, 140, 

4. proconsulares partim Maiimia- 

nistae sunt 2, 237,17. 299,4.568, 21. 
psalmus paasionis (Ps. 21) 1, 31, 25. 
Pudentianus a Cuiculi 1, 361, 8. 
pueriles litterae (Uergilii Georgica) 

2, 491, 20. 
Punica lingna consona Hebraeae 2, 

152, 25. 

Purpnrius a Liniata (Liniatensis) tra- 
ditor, filiofl sororis in carcere Milei 
necasse dicitur 2, 436, 22. 28. 8, 32, 
14. 76, 20sqq.212, 2. 246, 24sqq. 

Pusillus a Lamasba 1, 362, 22. 

quadragesimae diebus ieiunatur 8, 

184, 82. 
Quietus a Burno 1, 881, 12. 
Quintus ab Agguia 1, 359, 22. 
Quoduultdeus episcopus Donatista de 

duobus adulteriis conuictus a catho- 

licis Buscipitnr 2, 192, 2. 

Bazias presbyter Machabaens 8, 230, 

7; eius mors uoluntaria eiaminatur 

8, 235, 1 sqq. 
rebaptizatio plerisque hominibus dete- 

Btabilia 1, 267, lOsqq. 
regum cum sanctis amicitiae 2, 127, 

21 sqq. 

Bestitutus, a Donatistis contra Sal- 
uium episcopus Membressae ordi- 
natus. 2, 555, 22. 556, 11. 557, 
14 sqq. 580. 17. 



nominum 

Restitutus presbjter Donatista in 
regione Hipponiensi, postea catho- 
licus 2, 460, 16. 

Bogatianus a Noua 1, 357, 6. 

Rogatianus episcopus Donatista 2, 
142, 2. 143, 4. 

Rogatistae (Rogatenses), secta Dona- 
tistarum in Mauritania Caesariensi, 
a Donatistis per reges barbaros 
persecutionem patiuntur 1, 38, 21. 
2, 237, 15—16. 278, 26. 572, 16. 

Rogatus Maurus, auctor schismatis 
Rogatistarum, a Donatistis per 
regem barbarum Firmum uexatns 
1, 38, 14. 39, 5. 2, 113, 21. 30. 

Rogatus, in locnm Praeteitati Assu- 
ritani a Donatistis episcopus ordi- 
natus, postea catbolicus 2, 469, 3. 
8, 192, 8sqq. 

Roma Psalm. 98. 

Romanae ecclesiae cathedra 2, 88, 15. 
eius epiecopus ordinatur ab Osti- 
ensi 3, 78, 22. Romanae potestates 

- 2, 46, 22. leges 2, 84, 14. 

Romanus persecutor Donatistarum 2, 
. 185, 1. 9. 

Romuli asylum 2, 375, 13. 

Rotaria 2, 437, 11. cf. Felii. 

Rucuma 1, 349, 7. 

Rufinus episcopus Donatista 2, 464, 
23. 513, 9. 

Rusiccade (in Numidia) 1, 361, 1. 
Russiccade 2, 436, 16 (ut cod. N 
1, 861, 1). Rusiccadiensis 2, 224, 
5. 8, 32, 16. Rusiccaziensis 8, 
298, 28. 

Rusticianus 8, 282, 21 sqq. 

KuRticus Cartenitanus episcopus ca- 
tholicus 3, 181, 5. 

Sabratensis (Sabrata in Tripoli) 2, 
429, 20. 465, 13. 503, 19. 8, 263, 
12. cf. Donatus. 



et rerum 341 

sacerdos summus apud Iudaeos solus 
intrabat in sancta Banctornm 2, 
157, 7. 

Sacerdos legatus Carthaginis 2, 554, 

14 (c/. adnot). 
Sadducaei 2, 332, 30. 336, 10. 
saltationes nugaces et turpes ab 

episcopis solent compesci 1, 139, 

27. 

Saluianus a Gazaufala 1, 363, 13. 

Saluius Ausafensis episcopusMaiimia- 
nista 2, 429, 19. 465, 12. 503, 
18. 3, 263, 11. 

Saluius Membressitanus episcopus 
Maiimianista 1, 27, 22. 140, 2. 20. 
141, 2. 10. 2, 429, 21. 465. 15. 
503, 20. 580, 18. 3, 263, 14. Num- 
masius aduocatus decreto concilii 
Bagaiensis allegato apud Seranum 
proconsulem egit, ut Saluius de 
ecclesia expelleretur 2, 501, 20 sqq. 
555, llsqq. (c/. 472, 1). Abiti- 
nenscs, qui iudicatum implere iussi 
erant, ceruici senis cadauera canum 
colligauerunt et sic cum eo ad 
turpes uoces cantionesque aaltaue- 
runt 1, 39, 14 sqq. 2, 556, 15 sqq. 

Samaria 8, 290, 14. 291, 10. Samari- 
tani 2, 355, 24. 3, 289, 9. 290, 
20. 21. ei Assyriie nati 8, 294, 12. 
Samaritana mulier 3, 291, 9. Sama- 
ritanorum dogma 8, 290, 21 sqq. 
circumcisio 8, 290, 30. 291, 2. 
Samaritanorum haeresis 2, 332, 
28. 

Samson 8, 239, 12. 
Samsnricu8 fossor 2, 440, 9. 
Sardis (locat.) 2, 272, 1. 8, 101, 2. 
Sarra 1, 169, 18. 24. 2, 305, 16. 17. 

Sara 3, 173, 20. 21. 
satanas 2, 494; 4. 577, 15. cum satana 

Christus de diuinis eloquiis collo- 

quitur 2, 333, 19. 



342 n. I 

Satius (Sattius Cypr.) a Sicilibba 1, 
845, 23. 

SaturninuB ab Abitinis 1, 859, 15. 
Saturninus a Tucca 1, 853, 16. 
Satuminus a Uictoriana 1, 352, 23. 
Saturninus episcopus Donatista 2, 

464, 22. 518, 8. 
Saturninus ex curatore Aptugnitano- 

rum 2, 486, 9. 
Saturninns fossor 2, 440, 8. 
Saturnu8 (deus) mortuus 2, 29, 3. 
Saul 1, 128, 19. 157, 23. 218, 13. 

291, 10. 2, 85, 29. 86, 2. 
Saulus 2, 131, 19. 267, 17. 
schisma quid sit 2, 367, 18. schis- 

matis sacrilegium omnia scelera 

supergreditur 1, 26, 23. 38, 23. 

76, 7 sqq. 186, 10. 
secretarium praetorii (Carthagine) 2, 

467, 17. 

Secundianus a Tambeis 1, 864, 20. 

Secundianus episcopus Donatista 2, 
464, 22. 518, 8. 

Secundinus a Carpis 1, 828, 16. 

Secundinus a Cezas 1, 816, 3. 

Secundus Tigisftanns primaB episco- 
porum Numidiae 1, 24, 11. 8, 73, 
28. 75, 30. 212, 2. collegis suis in 
concilio Cirtae habito confessa tra- 
ditionis crimina donanit ueluti paci 
consulens 1, 24, 12. 2, 435, 21 sqq. 
438, 5. 12 sqq. 8, 32, 18. 76, 7 sqq. 
246, 18. ipse a Purpurio Liniatensi 
traditionis insimulatus est 2, 436, 
24 sqq. 8, 76, 22 sqq. 246, 28 sqq. 
eius litterae ad Mensurium 8, 81, 
5. 116, 10. earum argumentum 8, 
74, 22-75, 10. 76, 27sqq. 246, 
29sqq. Secundi et septuaginta 
ferme episcoporum (partim tradi- 
torum) apud Carthaginem seditiosum 
turbulentumque concilium, quo a 
Lucilla corrupti Caecilianum absen- 



n d e i 

tera traditorem esse censuerunt 1, 
24, 18. 2, 319, 21. 405, 14. 437, 
16. 438, 5. 451, 10. 3, 82, 12. 
75, 21 sqq. 115, 26. 246, 22. 
Secundn8 minor filiua fratris Secundi 

Tigisitani 2, 437, 4. 
Sedatus a Tuburbo 1, 322, 21. 
8egermae (in prou. Byzacena) 1, 

815, 6. 
Segor 8, 233, 22. 

seniores (ecclesiastici): episcopi et 
presbyteri et diacones et seniores 
2, 441, 1. Peregrinus presbyter 
et seniores ecclesiae Mustitanae 
et Adsuritanae regionis 2, 467, 17. 
clerici etsenioresagentesBubRogat" 
episcopo 2, 469, 3. 
Seranus uicarius 2, 114, 4. 
Seranus proconsul 2, 555, 17sqq. 
Serdicen8e (Serdica in Moetia) 
concilium Arrianorum contractum 
contra Athanasium Alexandrinum 
(anno 343 uel 344) 2, 445, 5. 10. 
487, 24. c/. 2, 411, 9. 412, 10. 
520, 19 (nota marginalit saec. 
decimi in cod. X ad Cresc. III 
34, 38 pag. 445, 10: istud Serdi- 
cense Arrianornm concilium nemo 
aestimet illud, quod in canonem 
ecclesia recipit). 
Seruus episcopus a Thubursicubure 

c&tholicus 2, 458, 18. 454, 25. 
Beruus publicus 2, 486, 11. 
Sextus Tamogadiensis 2, 439, 3. 
Sicca (Ueneria) 1, 882, 26. 
Sicilibba 1, 345, 23. 
Sidrac 2, 186,. 30. 302, 25. 8, 216, 

26. 244, 3. 
Bigna et prodigia fallacia 2, 293, 30. 
c/. 295, 7sqq. signa ouium 2, 
355, 14. 

Siluanus CirtensU, tempore pereecu- 
tionis Diocletiauae subdiaconus, 



nominum 

postea in exordio scbismatis a 
Donatietie episcopus ordinatus, 
manifestissirans traditor actis mnni- 
cipalibus conuictus 2, 18, 15 8qq. 
223, 26. 224, 11. 26. 488, 20. 440, 
18-441, 14. 563,26—564, 15. 565, 
8. 8, 82, 17. 298, 26. inter epiecopos 
erat, qni Carthagine contra Caeci- 
lianum aententias dixerunt 2, 437, 
18. 441, 17. 564, 17. postea Ursatio 
et Zenophilo persequentibus, oum 
commnnicare (catholicae) noluisset, 
in exilinm actus 2, 441, 22. 
Siluanus episcopus catholicus 8, 185, 
11. 

Siluester presbyter Marcellini papae 

a Petiliano traditionis crimine ar- 

guitur 8, 28, 16. 31, 28. 
Simeon instus 1, 57, 19 cet. 
Simon magus 1, 157, 25. 162, 3. 

169, 11. 213, 11. 239, 11. 255, 

20sqq. 310, 10. 2, 19, 31. 28, 11. 

83, 20. 150, 18. 201, 17. 306, 24. 

814, 10. 377, 8. 
Sodoma, ae 1, 339, 26. Sodoma, orum 

8, 222, 24. Sodomitae 1, 389, 22. 

8, 222, 25. Sodomitarum crimen 

2, 197, 9. 
sol geminus 2, 57, 18 sqq. 
Solus seruus publicus Aptugnitanorum 

2, 486, 11. 
spintns sanctus quomodo in ecclesiae 

praeposito uel ministro insit 1, 74, 

8 8qq. 

Splendonins diaconuB catholicus in 
Gallia damnatus a Petiliano reba- 
ptizatus et presbyter fsctus, postea 
abiectua est 2, 198, 10 sqq. 

Stephanus diaconus martyr 2, 267, 
16. 8, 224, 22. 

Stephanua papa (sui nominis primus, 
253 — 257) contra Cyprianum sen- 
tiens haereticos non esse rebapti- 



et rerum 843 

zandos et hnc facientes uel ut 
fieret decernentes etiam excommu- 
nicando8 esse censebat 1, 289,4 sqq. 
291, 27 sqq. 8, 23, lleqq. 264, 
10 sqq. 

Stoici magis de uerborum quam de 
rerum aduersitate confligebant 2, 
388, 15. apud eos maxime nigebat 
dialectica 2, 338, 26. 840, 7. 346, 
13sqq. cum Stoicis Panlus de 
quaestione dei ueri disputare non 
respuit 2, 837, 7. 18. 840, 7 sqq. 
346, 22. 

Straton diaconus Miltiadis papae a 
Donatistis traditionis insimnlatus 
8, 84, 19sqq. 114, 4sqq. 

Successus ab Abbir Germaniciana 1, 
319, 20. 

Sufes (in prou. Byzacena) 1, 825, 
22. 

Sufetula (inprou. Byzacena) 1, 825,4. 
Sullectinus cf. Marcianus. 
Superius centurio Aptugnitanus 2, 
486, 8. 

symbolum (fidei) 1, 208, 29. 210, 5. 
sub uerbis symboli innuroerabiles 
haereticorum errores exorti sunt 1, 
210, 6. si uerba euangelica, quibus 
symbolum constat, in baptizando 
defuerint, non est baptismus 1, 
324, 8. 

Symmachisni a nonnullis appeilantur 
haeretici qui se Nazarenos uocant 
2, 355, 28. 

Tabraca (in Numidia; Thabraca 
Cypr.) 1, 330, 8. 

tabulae (= Schreibtafeln): cum con- 
aensua eorum recitaretur ex tabulis 
8, 49, 14. uoluerunt catholici de 
tabulis tolli quod dixerant 8, 81, 
17. utrique conueniunt.iudex praesto 
est, tabulae patent 8, 144, 21. 



344 



II. Index 



Tagaste (accus. -em; in Numidia, 

hodie Souk Arrhas) 8, 184, 29. — 

Tagastensis cf. Alypiue. 
Tambei (m Byzacio; a Thambis 

Cypr., Tambaiensis ciuitas Vict. 

Uit. III 28, Tambeitanns Not. 

prou. Byz. 13) 1, 364, 20. 
Tarassa (in Numidia ; Tbarassa Cypr., 

Tharaseneis Not. prou. Num. 53) 

1, 203, 22. 355, 19. 
Tasualte (m prou. Byzacena; Thas- 

ualthe Cypr., Tasbaltensis Not. 

prou. Byz. 63) 1, 337, 28. 
Taurinue persecutor Donatistarum 2, 

185, 1. 9. 
Telepte (in prou. Byzacena, hodic 

ruinae prope Feriana; Thelepte 

Cypr., Teleptensis Not. prou. Byz. 

81) 1, 356, 6. 
Tenax ab Horreis Caeliae 1, 360, 8. 
Tertnllus orator, Pauli apostoli accu- 

sator 2, 176, 29. 
Thamugade (in Numidia, hodie cele- 

berrimae ruinae Timgad; Tamu- 

gadi It. Ant.) 1, 309, 5. — Adi. 

T(h)amugadensi8: plebs 1, 54, 3. 

Optatus 2, 201, 18. Gaudentius 8. 

201, 2. Sextus Tamogadiensh 2, 

439, 3 (c/. Tamogaziensis Not. 

prou. Num. 77). 
Thenae (in prou. Byzacena; Tbena 

Plin. Nat. hist. V 25) 1, 333, 23. 
Theodorus proconsnl Africae (anno 

396) 2, 469, 2. 
Theodorus Usulensis episcopus Maxi- 

raianista 2, 429, 19. 465, 13. 503, 

18. 8, 263, 12. 
Theodorus quidam 3, 283, 29. 
Theodosius AugustuB maior imperator 

multam decem librarum auri in 

omnes haereticos constituit 2, 459, 

8. tertium coneul (anno 393) 2, 

467, 9. eius filii 2, 459, 12. Theo- 




dosiuB minor imperator, octauo 
consul (anno 418) 8, 181, 1. 
Theogenes ab Hippone Begio 1, 317, 
18. 

Therapius a Bulla 1, 357, 12. 
Theueste (in Numidia, hodie Tebetua; 

Thebeste Cypr., Tebestinug Not. 

prou. Num. 75) 1, 335, 8; cf. 

adnot. crit. 
ThuburBicubure (in Numidia, hodie 

Teboursouk; Tubursicu August. 

epist. 44, 1, 1, ©ooPoupoixa Ptol. 

4. 3) 2, 194, 18. 453, 18. Adi. 

Thubursicensis 2, 454, 25. 
Tibari 1, 338, 20. 

Tigabitanua («e Not. prou. Maur. 

Caes. 68; Tigauae Plin. Nat. 

hist. V 21, Tigaua It. Ant.) 8, 

181, 5; cf. Palladins. 
TigiBitanus (sic Not. prou. Num. 89; 

Tifioi? Proc. B. Uand. II 13) cf. 

Secundus. 
Timida Regia (in prou. proconsulari; 

Timideneis Not. prou. proc. 40) 

1, 856, 11. 

Tinisa (hodie Tunis; Tinnisensis 
Not. prou. proc. 32) 1, 851, 16. 

Titianns adnocatus apud Herodem 
proconsnlem agit, ut Felicianus et 
Praetextatus locis suis pellantur 

2. 467, 17 sqq. 501, 28. 545, 28. 
546, 5. 9. 25. 547, 20. 

Tiiicensis (cf. Tiziensie Not. prou. 
Byz. 65) cf. Nonellus. 

traditio codicum diuinorum Psalm. 
18 eqq. 2, 238, 2. 582, 1 et passim. 
facta est plus quadraginta annia 
post Cypriani passionem, et inde 
traditores appellari coepernnt 1, 
344, 8. 

traditores passim; cf. e. gr. 1, 25, 
16. 2, 32, 2 sqq. filii traditorum 
catbolici a Donatistis appellantnr 



n o m i u u m 

2, 34, 13 sqrj. et passim; cf. S. U. 

Primianus. 
Traianus imperator 2, 125, 20. 132, 9. 
Tripolis 2, 299, 4. Tripolitani partim 

Maximianistae sunt ibul. et 2, 

237, 16. 

Tubunae (a Thubunas Cypr., 6oi{Soova 
Ptol. 4, 2, Tubunensis Not. prou. 
Maur. Caes. 125, Tubuniensis 
Not. prou. Num. 72) 1, 309, 10. 

Tuburbo («n prou. proconsulari; 
Thuburbo Cypr., colonia Thuburbi 
Plin. Nat. hist. V 29) 1, 322, 21. 
— Tuburbitanus cf. Paustinus. 

Tucca (»n Maur. Sitif.) 1, 204. 12. 
363, 21 (Thucca Cypr., Tucca Plin. 
Nat. hist. V 21). alia ciuitas 
eiusdem nominis 1, 353, 16. 

Tuccabori (Thuccabori Cypr.) 1, 
320, 9. 

Tullius (Cicero) 2, 338, 17. 

turificatdo passim; cf. 2, 233, 3. 
582, L 

Turrensis locus [in Numidia haud 
procul a Mustis; cf. ad Turres 
Coneordi Not. prou. Num. 86) 3, 
45, 21. 

Tuscorum tyrannorum antiqua cru- 
delitas 1, 139, 23. 

Tychonius Afer Donatista fidem de 
ecclesia diffundenda usque ad ter- 
rainos terrae nulla sceleratorum 
hominum intra ecclesiam constitn- 
tornm impietate enacuari docuit 1, 
19, 13 sqq. enm Pannenianns primn 
per epistulam uelnt corrigendnm 
putauit; postea etiam concilio 
Donatistaram damnatus esse dicitur 
1, 20, 9. cf. 1. 19, 8. 23. 20, 7. 
8. 12. 30. 83, 21. 95. 16. 97, 14. 
121, 18. 137, 4. 139, 11. 145, 3. 

Tyria cognominata est Carthago 2, 
287, 13. 



et rerum 845 

Tyru8 congruenter pro Carthagine 
accipitur 2, 288, 2. princeps Tyri 
Donatus intellegi potest 2, 287, 
12 sqq. 

Ululae (c/. Ullitanus Not. prou. Num. 

115) 1, 355, 1. 
Urbanenses schismatici Donatistarum 

in quadam Numidiae particula 2, 

572, 17. 

Urbanus Donatus Cirteneis 2, 435, 

24 (c/. adnot.). 
Ursatiani [nomen fictum) 2, 134, 12. 
Uraatiua persecutor Donatistarum 2, 

125, 26. 133, 4. 21. 184, 7. 8. 15. 

20. 441, 23. in pugna cum barbaris 
perisae et a canibus auibusque 
discerptus esse dicitnr 2, 125, 27. 
134, 24. 

UsulenBis («ic etiam Not. prou. Byz. 

24; Usnla It. Ant.) cf. Theodorns. 
Utica 1. 347, 27. 

Utina (in prou. proconsulari, cf. 
Plin. Nat. hist. V 4; Uthina 
Cypr.) 1, 330, 19. 

Uadae (Uadensis Not. prou. Num. 

7 et 117) 1, 318. 22. 
Uaga 1, 334, 15. Uageneis 1, 203, 

16; cf. Libosns. 
Ualens imperator Arrianus catholicos 

in oriente pereequitur 2, 131, 10. 
Ualentianus curator 2, 436, 17. 
Ualentiniani haeretici 2, 574, 18. 
Ualentinns haereticus 1, 211, 7. 
Ualerianus imperator 2, 125, 20. 

132, 9. 

Ualerins episcopus Hipponiensis prae- 
cessor Angnstini 3, 282, 34. 283, 
12. c/. 281, 2 sqq. 

Ualcrius Melzitanus episcopus Maii- 
mianista 2, 429, 22. 465, 17. 503, 

21. 3, 263, 14. 



346 It Index nomi 

Ualerius uicarius (idem atque Uerinus) 

3. 158, 22. 
Uenantius a Tinisa 1, 351, 16. 
Uerinu8 nicarius per Africam (anno 

331) 8, 88, 28. 91, 10. 155, 27. 

158, 22. 
Uerulns a Rusiccade 1, 361, 1. 
Uerus uicarins praefectorum per Afri- 

cam 2, 486, 2. 
uicaria praefectnra 8, 55, 21. 
Uictor Aufidii 2, 440, 10. 15. 564, 6. 
Uictor ab Assuris 1, 360, 13. 
Uictor a Garbe 2, 437, 12. 
Uictor a Gor 1, 346, 23. 
Uictor ab Octano 1, 364, 3. 
Uictor a Rnsiccade traditor 2, 436, 

16. 8, 32, 15. 298, 28. 
Uictor de Castello Memor presbyter 

2. 440, 5. 
Uictor fossor 2, 440, 9. 
Uictor fullo 2, 441, 6. 
Uictor grammaticus 2, 439, 4. 
Uictoriana (Uictorianensis Not. prou. 

Byz. 88) 1, 352, 23. 
Uictorianus Carcabianensis episcopus 

Maximianista 2, 429, 17. 465, 11. 

508, 16. 8, 263, 10. 



inum et rerum 

Uictorianus episcopus catholicus Mu- 

stitanus (anno 411) 8, 45, 19. 
Uictoricns a Tabraca 1, 330, 8. 
Uicns Caesaris (cf. Caesariensis Not. 

prou. Num. 47) 1, 328, 5. 
Uillaregiensis (c/. Not. prou. Num. 

63) 2, 370, 13; cf. Candidus. 
Uincentius a Tibari 1, 338, 20. 
nisa fallacia 2, 295, lOsqq. 296, 

10 sqq. cf. signa. 
noluraen = pars operis, liber 1, 222, 

25. 261, 12. 297, 11. 2, 359, 19. 
410, 1. 5. 497, 12. 549, 11. 8, 159, 

26. = totnm opus non nimia pro- 
lixura 2, 200, 19. 

Za(c)cbarias 1, 55, 22. 57, 19. 340, 2. 
Zama 1, 354, 12. 

Zenophilus u. c. consularis Donatistas 
traditores persequitur 2, 224, 12. 
291, 13. 488, 19. 439, 7. 441, 9. 
11. 23. 564, 11. 
Ziquen6ium ciuitas (in prou. procon- 
sulari; cf. Ziquensis mons, hodie 
JDjebel Zarhuan, apud Uict. Uit. 

11 30, III 53) 2, 486, 18. 21. 
Zosimus a Tarassa 1, 203, 22. 355. 19. 



III. INDEX 
VERBORVM ET ELOCVTIONVM 

AD VOLVMINA LI— LIII. 

(Asterisco notantur loci scripturae sacrae, cruce ceteri loci ab Augustino 

alieni) 



A et Q litterae in signo Christi om- 
nibus notae 2, 247, .16. 

»— ab8: Donatus a Casis Nigris 8, 
72, 27 cet. episcopus a Thubnrsi- 
cubure 2, 453, 18. collega eins a 
Thubursicubure 2. 194, 17. — a 
uestra communione schisma feciase 

2, 506, 26; cf. 507, 1. 525, 27. 
559, 4. 572, 13 cet. a quibus in- 
nocentibus separatio 1, 30, 8; cf. 
1, 125, 5. 2, 368, 25. 8, 26, 12. 
148, 15. 261, 5. ab ecclesiae pace 
slienatio 1, 215, 1. esse in dissen- 
sione a catholica ecclesia 8, 167, 
25. ab hac ecclesia exitns uester 

3, 257, 11. a multis correptio 1, 
116, 8. mundatio ab eo (= per 
eum) 2, 394, 26. de cuius a uestris 
damnatione nihil lego 2, 529, 11. 
passiones immanissimae a cleriois 
8, 71, 4. — non a conscientia, sed 
a dei sanctitate abluendus 2, 202, 
19; cf. 2. 211, 5. testimonium a 
scripturia canonicis perhiberi 2, 
315, 24. sacrilegia a legibus im- 
punita 8, 216, 9. — = ob, propter: 
peccarunt a timore Psalm. 213. 
eura taedium detinet a peccatori- 



bus, 2, 282. 12. — quod a parti- 
bus Primiani factum est (= von 
Seiten) 2, 500, 12. cui reipondere 
a contrario uoluisti 2, 358, 7. ue- 
stram munditiam inmunditiae no- 
strae a contrario conparans 2. 496, 
12. a foris erant a coinmunione 
uestra 2, 469, 6. a simili mutuata 
uocabnli declinatio 2, 361, 5. — 
abs ante te 2. 111. 3. 326, 29. 
334, 16. 331, 22. 8, 209, 7. 211, 
1 cet. 

abditus: cogitationes tamquam de 
abdito erutae 1, 305, 1. 

abhorrentes deo f3, 309, 28. 

abicio: de duobus adulteriis apud 
uos conuictus et abiectus 2, 192. 
2. antequam detectus et abiectus 
esset 2, 194, 20. abiectus et in 
locum eius alter constitutus 2, 197, 
9. quem Petilianus abiecit 2, 198, 
14; cf. deicio. 

ablatiuus pro ab cf. datiuus. — abl. 
loci: suis separatis conuenticulis 
congregantur 1, 41, 17; cf. 8, 39, 
20. 170, 8. quorum communio uni- 
uerso orbe diffunditur 2, 75, 18. 
diuersis terris habitantes 2, 198, 6. 



n d ex 



eadem pascua pascuntnr 2, 84, 23. 
quamuis communibus pascuis ser- 
uentur 8, 108, 20. priore epistnla 
sua 2, 208, 2. Athenia, Iconio 2, 
270, 24. — abl. modi: aeqnitate 
inprobat, firmitate subportat 1, 46, 
19. non temeritate deserunt, sed 
pietate ferunt 1, 89, 6. — abl. 
causae: pudore in alias terras ab- 
iernnt2, 197, 29. - abl. abs.: ad- 
huc diacono Caeciliano 8, 72, 28. 
sine subi.: non solnm talia non fa- 
ciebamus, sed nec facientibus (scil. 
eis) tacebamus 1, 128, 25. inter- 
positis 2, 248, 22. +2, 47, 17. pro 
part. coniunct.: nec sic uos domi- 
nns nonit domino ipso dicente f-, 
90, 82. quos a discipulis suis sese 
hic constituto maluit baptizari 2, 

307, 12. flagitantibns catholici 

reaponderunt (scil. catholici) 3, 65. 
10. — abl. temporis: octauo Ca- 
lendas Iuniaa 8, 46, 80; cf. 8, 49, 
80. 32. 50, 12. 16. 81, 29. 181, 2. 
cf. accusatiuus. 
abolitio peccatornm 1, 162, 19. 355, 
13. 

abrumpeie collationem 8, 44, 29. 

abropta montium 1, 138, 23. aaxo- 
rum 2, 461, 26. se per abrupta 
praecipitant 2, 297, 10. in abru- 
ptum falsitatis impellere 2, 129, 6. 
in tantum <abruptum> uos prae- 
cipitat superbia 2, 477, 6. in tanta 
abrupta progressus es 8, 259, 15. 

abscessu uoluntatia separati 8, 134, 8. 

abscisio |2, 429, 13 cet. 

absentium fS, 802, 12. 

absit 2, 155, 8. absit, ut 1, 73, 9. 
216, 19. 2, 81, 6. 329, 25. 3, 5, 8 
cet. absit, absit, ut 8, 216, 2. quod 
absit 2, 447. 27. 

absolute dixit 2, 10. 4. 387, 9. 



absolnta responsio 1, 60, 8. si satis 
absolutum tibi nidetur quod dixisti 
2, 85, 27. 

abeumptns (opp. niuns) 2, 391, 8. 

abeurdissime dicitnr 2, 421, 14. 

absurditas 1, 73, 19. 2, 202, 21. 206, 
2. 382, 3.